Trong khoảng 21 ngày ấp, phôi gà đi từ một chấm trắng trên lòng đỏ đến con gà con chiếm gần trọn vỏ. Soi trứng bằng đèn pin trong phòng tối, sau khoảng một tuần bạn thấy mạng mạch máu đỏ như mạng nhện với một chấm tối ở giữa; sau khoảng hai tuần, khối tối lan rộng; gần ngày nở, cả quả trứng tối đen trừ buồng khí ở đầu to.
Bài này dành cho phụ huynh và giáo viên muốn cho trẻ hiểu chuyện gì diễn ra bên trong vỏ khi gà mẹ đang ấp, chứ không bàn cách vận hành máy ấp. Mọi mốc ngày đều là khoảng, tuỳ nhiệt độ và giống gà. Việc soi trứng do người lớn làm, nhanh và nhẹ tay; trẻ đứng cạnh nhìn và ghi lại.
Soi trứng là gì và vì sao nhìn được qua vỏ
Vỏ trứng gà mỏng và hơi trong, nên khi áp một nguồn sáng mạnh vào đầu to trong phòng tối, ánh sáng xuyên qua và để lộ bóng của những gì bên trong. Người nuôi gà lâu năm gọi là soi trứng, xưa kia dùng đèn dầu hay cây nến đặt trong ống bìa, ngày nay đèn pin điện thoại là đủ. Trứng vỏ trắng soi rõ hơn trứng vỏ nâu đậm.
Soi trứng không cho thấy gà con rõ nét như ảnh chụp. Thứ bạn thấy là những mảng sáng tối và các đường mạch máu màu đỏ cam. Chính vì hình ảnh mờ, trẻ cần được nói trước sẽ tìm cái gì, nếu không con dễ thất vọng vì tưởng sẽ thấy một chú gà con nhỏ xíu đang nằm cuộn tròn.
Với một ổ gà mẹ ấp tự nhiên, soi trứng không bắt buộc. Gà mẹ tự lo được việc của nó, và mỗi lần lấy trứng ra là một lần làm trứng nguội và làm gà mẹ hoảng. Nếu muốn cho trẻ xem, chỉ nên soi một hai lần trong cả đợt ấp, vào buổi tối khi gà mẹ đã yên, mỗi lần lấy một hai quả và trả lại ổ trong vòng một hai phút.
Soi đèn thấy gì theo từng mốc
Bảng dưới gom những gì người nuôi gà thường mô tả khi soi trứng có trống đang phát triển bình thường. Đây là hình ảnh qua vỏ, không phải hình phôi khi mở ra, và ngày tính từ khi bắt đầu ấp liên tục:
| Khoảng ngày | Soi đèn thấy | Bên trong đang diễn ra |
|---|---|---|
| 1 đến 2 | Gần như giống trứng chưa ấp, chỉ thấy bóng lòng đỏ | Đĩa phôi bắt đầu chia tế bào, khoảng ngày thứ hai tim nhỏ bắt đầu đập |
| 3 đến 5 | Một chấm tối nhỏ có các đường đỏ mảnh toả ra như chân nhện | Mạch máu bò ra mặt lòng đỏ để lấy thức ăn, mầm chân cánh nhú |
| 6 đến 8 | Chấm tối to hơn, đôi khi thấy một điểm đen là mắt, bóng phôi giật nhẹ | Phôi có hình con chim nhỏ, mắt rất to so với đầu |
| 9 đến 14 | Mảng tối chiếm dần nửa quả, mạch máu khó nhìn hơn | Lông bắt đầu mọc, mỏ và móng cứng dần |
| 15 đến 18 | Gần cả quả tối đen, chỉ còn buồng khí sáng ở đầu to | Gà con xoay đầu về phía buồng khí, lòng trắng gần hết |
| 19 đến 21 | Có thể thấy bóng cựa quậy ngay dưới buồng khí, mép buồng khí lồi lõm | Gà con chọc mỏ vào buồng khí, thở bằng phổi, rồi mổ thủng vỏ |
Nếu trẻ ghi được ba lần soi ở ba mốc khác nhau rồi đặt ba hình vẽ cạnh nhau, con đã có một bản tóm tắt phát triển phôi tự làm, sống động hơn bất kỳ hình trong sách.
Cách soi trứng an toàn khi gà mẹ đang ấp
Người lớn làm, trẻ quan sát. Chuẩn bị trước để thời gian trứng rời ổ ngắn nhất:
- Chọn buổi tối, gà mẹ đã nằm yên; tắt đèn phòng, chuẩn bị đèn pin sáng và một ống bìa cứng cuộn quanh đầu đèn để ánh sáng không lọt ra ngoài.
- Rửa tay sạch và lau khô, tay ẩm và có mùi lạ làm gà mẹ khó chịu.
- Luồn tay nhẹ dưới bụng gà mẹ lấy một quả, không kéo cả ổ; nếu gà mẹ mổ mạnh và hoảng loạn thì dừng.
- Áp đầu to của quả trứng vào miệng ống bìa, nghiêng nhẹ, đếm thầm khoảng mười giây là đủ.
- Cho trẻ nhìn và nói to những gì thấy: đường đỏ, chấm tối, phần sáng.
- Trả quả trứng về đúng chỗ cũ trong ổ, giữ nguyên chiều, rồi mới lấy quả tiếp theo nếu cần.
- Rửa tay lại, cả người lớn và trẻ.
Không cầm trứng lắc để xem phôi có động không, không gõ vỏ, không để trứng ngoài ổ trong lúc đi lấy đồ. Trong ba ngày cuối trước khi nở, tốt nhất không soi nữa: gà con đang xoay mình vào tư thế nở và gà mẹ cần yên tĩnh.
Những quả trứng không phát triển: nhìn thế nào và nói gì với trẻ
Trứng sáng trong. Sau khoảng một tuần ấp mà quả trứng soi vẫn sáng đều như trứng mới, chỉ có bóng lòng đỏ, gần như chắc đó là trứng không có trống hoặc phôi chưa từng phát triển. Trứng này không bao giờ nở.
Vòng đỏ quanh lòng đỏ. Đôi khi soi thấy một vòng tròn đỏ rõ nét, không có mạng mạch máu toả ra. Người nuôi gà gọi là vòng máu, nghĩa là phôi đã bắt đầu rồi ngừng lớn từ sớm.
Mảng tối không đổi. Lần soi sau giống hệt hoặc nhỏ đi so với lần trước, các mạch máu mờ hẳn, có thể phôi đã chết giữa chừng. Người nuôi có kinh nghiệm sẽ lấy những quả này ra để không bị vỡ thối trong ổ.
Gà mẹ đôi khi tự loại. Có gà mẹ tự đẩy một hai quả ra mép ổ. Không phải lần nào nó cũng đúng, nhưng thường đó là trứng có vấn đề.
Nói với trẻ thế nào. Nói thật và ngắn: không phải quả trứng nào cũng thành gà con, có quả không có mầm sống từ đầu, có quả mầm sống dừng lại sớm. Trong một ổ tự nhiên, việc vài quả không nở là chuyện bình thường, không ai có lỗi.
Gà mẹ làm gì để phôi lớn được
Giữ ấm bằng da bụng. Trước khi ấp, gà mẹ rụng bớt lông ở bụng, để lộ một mảng da nóng áp thẳng vào trứng. Trẻ sẽ thấy gà mẹ xoè lông, rúc trứng vào sát người mỗi lần nằm xuống. Phôi chỉ lớn khi được giữ ấm đều; nguội lâu thì ngừng lớn.
Đảo trứng nhiều lần trong ngày. Gà mẹ dùng mỏ và chân xoay trứng, đẩy quả ở giữa ra ngoài, quả ở ngoài vào giữa. Việc đảo giúp phôi không dính vào màng vỏ và mọi quả đều được ấm như nhau.
Giữ ẩm tự nhiên. Gà mẹ đi kiếm ăn, đôi khi về ổ với bộ lông dính sương hay đất ẩm. Hơi ẩm quanh ổ giúp trứng không mất nước quá nhanh, buồng khí không to quá mức.
Rời ổ ngắn mỗi ngày. Gà mẹ thường rời ổ một hai lần, mỗi lần vài phút đến khoảng mười lăm phút, để ăn, uống và đi vệ sinh. Trứng nguội nhẹ trong lúc đó là bình thường, không gây hại.
Bảo vệ ổ. Gà mẹ xù lông, kêu gằn và mổ khi có người hay con vật lại gần. Đây là lý do trẻ phải giữ khoảng cách, cả để gà mẹ yên lẫn để con không bị mổ vào tay.
Mẫu một trang nhật ký soi trứng cho trẻ
Một trang nhật ký tốt cho trẻ tiểu học chỉ cần bốn ô. Ô thứ nhất ghi ngày ấp thứ mấy và giờ soi. Ô thứ hai là một hình bầu dục để trẻ tô màu đúng những gì nhìn thấy: phần sáng để trắng, phần tối tô bút chì, đường mạch máu kẻ bút đỏ. Ô thứ ba là một câu mô tả bằng lời của chính trẻ, người lớn không sửa câu chữ. Ô thứ tư là một câu hỏi con muốn hỏi sau lần soi này.
Sau hai ba lần soi, xếp các trang cạnh nhau. Trẻ tự thấy hình bầu dục tối dần, buồng khí sáng ở đầu to rõ dần, và đó là bằng chứng do chính con tạo ra. Với trẻ mẫu giáo, chỉ cần ô hình vẽ và một lời kể, người lớn ghi giúp. Không chấm điểm bức vẽ, không so trang của anh với trang của em; mỗi trang đúng với mắt của người vẽ.
Nhật ký này giữ lại cả sau khi gà con nở. Khi gà con lớn thành gà giò, mở lại trang đầu tiên với cái chấm tối nhỏ xíu là một khoảnh khắc trẻ thường nhớ rất lâu: con gà đang chạy ngoài sân từng chỉ là một chấm như vậy.
Ba ngày cuối: gà con trong trứng đang làm gì
Khoảng từ ngày thứ mười tám, gà con gần như đã hoàn chỉnh. Nó nằm cuộn, đầu rúc dưới cánh phải, mỏ hướng về buồng khí. Phần lòng đỏ còn lại bắt đầu được kéo vào bụng qua rốn, đây là bữa ăn dự trữ cho một hai ngày đầu đời. Trong thời gian này gà mẹ thường nằm chặt hơn, ít rời ổ hơn.
Đến khoảng ngày mười chín, hai mươi, gà con chọc mỏ thủng màng để vào buồng khí. Lần đầu tiên nó thở bằng phổi, và cũng từ lúc này nó bắt đầu kêu được. Những tiếng chiêm chiếp nghe xuyên qua vỏ trước khi có vết nứt nào là có thật, và gà mẹ đáp lại bằng tiếng cục cục khẽ. Một số người cho rằng cuộc trò chuyện này giúp cả ổ nở gần nhau hơn.
Rồi gà con dùng mấu cứng ở đầu mỏ để gõ thủng vỏ, tạo vết nứt hình ngôi sao đầu tiên. Nghỉ một lúc, nó xoay người, gõ tiếp thành một vòng, đạp chân và tách nắp vỏ ra. Lớp trẻ của cô giáo lớp hai ở Đà Nẵng đã thay nhau ngồi nghe ổ trứng trong một góc vườn trường suốt buổi sáng, ghi bằng các vạch số lần nghe thấy tiếng kêu trong năm phút, và nhận ra tiếng kêu dày dần lên trước khi quả trứng đầu tiên nứt.
Câu hỏi gợi tò mò để trẻ tự suy nghĩ
Mục đích của việc soi trứng với trẻ không phải học thuộc mốc ngày, mà là tập đặt câu hỏi từ những gì nhìn thấy. Một vài câu bạn có thể dùng, tuỳ tuổi:
- Vì sao mạch máu lại bò ra khắp mặt lòng đỏ chứ không nằm yên một chỗ?
- Nếu buồng khí ở đầu to, vì sao gà con lại quay đầu về phía đó trước khi nở?
- Gà con ở trong trứng thì ăn gì, uống gì, thải ra đâu?
- Vì sao quả trứng càng ấp càng tối khi soi đèn?
- Nếu gà mẹ rời ổ cả buổi chiều thì điều gì có thể xảy ra với phôi?
- Con người lớn lên trong bụng mẹ, còn gà con lớn lên trong vỏ; hai cách này khác nhau ở đâu?
Không cần trả lời ngay mọi câu. Ghi câu hỏi vào cuối trang nhật ký, để con tự tìm thêm trong sách hay hỏi ông bà nuôi gà, rồi quay lại sau. Một câu hỏi để mở có giá trị hơn một câu trả lời được đọc cho chép.
Câu hỏi thường gặp
Trứng gà ấp mấy ngày thì soi thấy phôi?
Thường sau khoảng ba đến năm ngày đã thấy một chấm tối nhỏ với các đường mạch máu đỏ toả ra. Đến khoảng một tuần thì hình ảnh rõ hơn, dễ cho trẻ nhìn và phân biệt với trứng không có phôi.
Soi trứng nhiều lần có làm chết phôi không?
Soi nhanh, nhẹ tay vài lần thường không sao, nhưng mỗi lần lấy ra là trứng nguội đi và gà mẹ bị quấy. Với ổ gà mẹ ấp tự nhiên, một hai lần trong cả đợt là đủ cho trẻ xem.
Trứng vỏ nâu có soi được không?
Soi được nhưng mờ hơn trứng vỏ trắng, cần phòng thật tối và đèn mạnh. Từ khoảng tuần thứ hai, mảng tối lớn dần nên trứng vỏ nâu cũng dễ phân biệt hơn so với những ngày đầu.
Nghe tiếng kêu trong trứng thì bao lâu sau gà con ra?
Thường trong khoảng một ngày, có khi lâu hơn. Gà con kêu khi đã vào buồng khí, sau đó mới mổ thủng vỏ và mất thêm nhiều giờ để chui ra. Để yên cho gà mẹ, đừng bóc giúp.
Trứng ấp không nở có nguy hiểm gì không?
Trứng hỏng để lâu trong ổ có thể bốc mùi và vỡ ra, làm bẩn ổ. Người lớn nên lấy ra bằng găng tay hoặc túi nilon, bỏ đi kín, không cho trẻ đập ra xem, và rửa tay kỹ sau đó.
Có nên mở trứng ra để cho học sinh xem phôi không?
Không nên đập trứng có phôi đang sống chỉ để xem. Soi đèn và hình vẽ đủ để trẻ hiểu. Với trứng đã chắc chắn hỏng thì giáo viên có thể cân nhắc tuỳ lứa tuổi, nhưng không bắt buộc trẻ nào phải nhìn.