SanSinh.comSản Sinh
Vòng đời là gì

Vẽ sơ đồ vòng đời của riêng mình: từ một lần quan sát thật đến tờ giấy treo tường

Chọn một cây hay con vật gần nhà, quan sát đủ các chặng, ghi kích thước và ngày, rồi vẽ thành vòng. Cách giúp trẻ vẽ sơ đồ vòng đời thật của riêng mình.

Young girl kneeling beside potted mustard greens with yellow flowers on a balcony, colored pencils and blank paper on the floor, gentle late afternoon light, seen from side

Để vẽ sơ đồ vòng đời của riêng mình, hãy chọn một sinh vật gần nhà đi hết các chặng trong vài tuần, quan sát và ghi lại từng chặng kèm ngày và kích thước so với vật quen, rồi xếp các hình theo thứ tự, nối bằng mũi tên và khép vòng ở chỗ sinh ra hạt hay trứng mới. Sơ đồ tự vẽ có thể không đẹp bằng sách nhưng chứa những điều sách không có: ngày thật, cỡ thật, chỗ thật.

Khác với việc chép sơ đồ in sẵn, tự vẽ buộc trẻ phải chờ, phải nhìn, phải chọn hình nào đại diện cho từng chặng. Bài này hướng dẫn chọn sinh vật hợp với thời gian bạn có, chuẩn bị, các bước vẽ, cách thêm chi tiết thật và cách người lớn giúp mà không làm thay.

Chọn sinh vật hợp với thời gian bạn có

Điều quan trọng nhất là chọn loài đi hết vòng trong khoảng thời gian trẻ còn kiên nhẫn. Các mốc thời gian dưới đây là khoảng thường gặp, tuỳ giống và tuỳ thời tiết.

Sinh vậtThời gian thấy đủ vòngĐộ khóGhi chú
Rau cải trồng chậuKhoảng ba bốn tháng từ hạt tới hạt, tuỳ giốngDễTrồng mùa mát; để vài cây ra ngồng hoa vàng, đậu quả, chờ quả khô lấy hạt
Đậu xanh, đậu đen trồng chậuKhoảng hai đến ba thángDễNảy mầm rất nhanh, giữ trẻ hứng thú ngay từ tuần đầu
Bướm trên cây cam, cây bưởi trong vườnVài tuần, tuỳ nhiệt độVừaQuan sát sâu trên cây, không bứt lá mang vào nhà; dễ lỡ lúc bướm chui ra
Ếch nhái ở mép ruộng, ao gần nhàVài tuần đến hơn một thángKhóChỉ quan sát tại chỗ, đi cùng người lớn, rửa tay sau đó
Gà nhàVài tháng từ trứng tới gà mái đẻVừaCần có gà mái ấp; thấy rõ chặng ấp và gà con theo mẹ

Với lần đầu, rau cải hoặc đậu là lựa chọn an toàn nhất: không đụng tới động vật, không phụ thuộc may rủi, và trẻ được tự tay chăm. Bướm và ếch hợp với lần thứ hai, khi trẻ đã quen ghi chép.

Chuẩn bị gì trước khi bắt đầu

Không cần mua sắm. Phần lớn đồ dùng có sẵn trong nhà. Điều cần chuẩn bị kỹ nhất là thói quen ghi chép, không phải dụng cụ.

  • Một cuốn sổ nhỏ hoặc xấp giấy kẹp lại, chỉ dùng cho dự án này.
  • Bút chì, bút màu. Bút chì để vẽ nhanh tại chỗ, bút màu tô lại khi về.
  • Một vật so kích thước cố định, như nắp chai nước, que diêm, đốt ngón tay của chính trẻ. Dùng một vật duy nhất suốt dự án.
  • Kính lúp nếu có, không có cũng không sao.
  • Điện thoại để chụp ảnh cùng một góc mỗi lần, nhưng không thay cho việc vẽ.
  • Một tờ giấy lớn treo tường để vẽ bản cuối.
  • Một thỏa thuận nhỏ với trẻ: quan sát mấy lần một tuần, giờ nào trong ngày.

Vật so kích thước là chi tiết hay bị quên nhất mà lại đáng giá nhất. Một dòng “lá to bằng nắp chai” nói nhiều hơn mười chữ “lá to dần”. Khi treo sơ đồ lên tường, những dòng so sánh ấy làm sơ đồ của trẻ khác hẳn sơ đồ in sẵn.

Thỏa thuận về giờ quan sát cũng quan trọng không kém. Quan sát cùng một giờ giúp so sánh công bằng, và biến việc ghi sổ thành một thói quen nhỏ trong ngày thay vì một việc phải nhắc.

Bé Na ở Huế và chậu cải trên ban công

Giả sử bé Na tám tuổi sống ở Huế. Đầu mùa mưa lạnh cuối năm, mẹ Na gieo một nắm hạt cải vào hai chậu trên ban công và giao cho Na phụ trách. Na chọn đốt ngón tay út của mình làm thước đo, và hẹn sẽ ghi sổ mỗi tối thứ Hai, thứ Năm.

Tuần đầu, Na vẽ những mầm nhỏ có hai lá tròn, ghi “cao bằng nửa đốt ngón út”. Vài tuần sau là những cây có lá to bằng cả bàn tay. Mẹ hái phần lớn để ăn nhưng chừa lại ba cây cho Na. Sang tháng sau, ba cây ấy vươn ngồng cao, ra hoa vàng; Na thấy ong bay tới và vẽ thêm một con ong nhỏ cạnh hoa, đứng xa mà vẽ chứ không lại gần. Rồi hoa tàn, mọc ra những quả dài mảnh. Na phải chờ thêm khá lâu đến khi quả khô vàng, bóp ra thấy hạt nhỏ li ti màu nâu.

Khi vẽ bản cuối, Na xếp sáu hình: hạt, mầm hai lá, cây lá to, ngồng hoa, quả, hạt mới. Mũi tên cuối Na tô đậm và viết “lại gieo được”. Na tự thêm một chi tiết sách không có: cạnh hình cây lá to, một cái rổ nhỏ, ghi “mẹ hái ăn”. Đó là chi tiết rất thật: phần lớn cây cải nhà trồng không bao giờ được đi hết vòng đời, vì người ta ăn chúng trước khi chúng ra hoa.

Khi vẽ một con vật: ví dụ bướm trên cây bưởi

Nếu vườn nhà có cây cam, bưởi, chanh, bạn có cơ hội vẽ vòng đời một loài bướm mà không cần bắt con nào. Bướm phượng thường đẻ những quả trứng tròn nhỏ, từng quả một, trên lá non. Sâu mới nở có màu nâu loang trắng, trông giống một bãi phân chim nhỏ trên lá, đó là cách nó tránh bị chim chú ý. Lớn dần, sâu chuyển sang màu xanh lá, to bằng ngón tay. Khi trẻ chạm nhẹ hoặc cây bị lay, sâu có thể thò ra một cặp “sừng” mềm màu cam hoặc đỏ ở sau đầu và toả mùi hăng. Đó là cách tự vệ, không độc với người, nhưng cũng là lời nhắc: nhìn là chính, đừng chọc.

Đến lúc hoá nhộng, sâu bò tới một cành hay mặt dưới lá, nhả tơ bám đuôi và quấn một sợi tơ quanh ngực như dây an toàn, rồi lột thành nhộng màu xanh hoặc nâu giống mẩu cành khô. Sau một thời gian, tuỳ nhiệt độ, bướm chui ra, thường vào buổi sáng, phơi cánh cho khô rồi bay đi.

Khi vẽ bản cuối cho loài này, trẻ có thể vẽ hai hình sâu: sâu nhỏ giống phân chim và sâu lớn màu xanh. Đây là chi tiết thú vị mà nhiều sơ đồ in sẵn bỏ qua. Nếu có lúc trẻ thấy sâu biến mất, có thể chim đã ăn, hoặc sâu đã bò đi chỗ khác hoá nhộng. Ghi thật điều đó vào sổ, đừng bịa thêm hình cho đủ. Người trồng cam thường bắt sâu bỏ đi vì chúng ăn lá non; nếu nhà bạn có trồng để thu hoạch, có thể giữ lại một hai con trên một cành trong mùa quan sát.

Các bước vẽ bản sơ đồ cuối

Sau khi quan sát xong, đặt sổ ghi chép trước mặt và vẽ bản cuối trên tờ giấy lớn. Đi theo các bước dưới đây để sơ đồ rõ ràng mà vẫn là của riêng trẻ.

  1. Đọc lại sổ, gạch chân những lần thấy thay đổi rõ nhất. Mỗi lần gạch chân là một ứng viên cho một chặng.
  2. Chọn từ bốn đến sáu chặng. Nhiều hơn thì sơ đồ rối, ít hơn thì mất chặng quan trọng.
  3. Vẽ một vòng tròn mờ bằng bút chì làm khung, đặt các hình cách đều trên vòng theo chiều kim đồng hồ.
  4. Vẽ mỗi hình to vừa phải, bên cạnh vẽ vật so kích thước thật, như đốt ngón tay, để người xem biết cỡ thật.
  5. Ghi ngày dưới mỗi hình: ngày đầu tiên thấy chặng đó.
  6. Nối bằng mũi tên. Mũi tên khép vòng tô đậm hoặc màu khác.
  7. Viết thêm một hai dòng điều riêng chỉ mình thấy: con ong đến hoa, chim ăn sâu, mẹ hái rau.

Nếu có chặng không quan sát được, ví dụ lúc bướm chui khỏi nhộng diễn ra ban đêm, cứ vẽ nét đứt và ghi “không thấy, chỉ thấy vỏ nhộng rỗng”. Thành thật về chỗ mình không thấy là điều nhà khoa học thật nào cũng làm.

Lỗi hay gặp và cách sửa nhẹ nhàng

Chép hình trong sách thay vì vẽ cái mình thấy. Trẻ hay muốn hình đẹp như sách. Hãy nói rõ ngay từ đầu: sơ đồ này quý vì nó là của con, vẽ xấu mà đúng điều con thấy thì hơn vẽ đẹp mà chép.

Quên chặng cuối. Nhiều trẻ dừng ở cây ra hoa hay con bướm bay đi, vì đó là lúc đẹp nhất. Hỏi trẻ: “Rồi sau đó, cái gì sẽ thành cây mới, con mới?” để trẻ tự thêm chặng khép vòng.

Vẽ mọi hình to bằng nhau. Chính là lỗi của sơ đồ in sẵn. Vật so kích thước cạnh mỗi hình sửa được lỗi này mà không cần vẽ lại.

Ghi thời gian bằng cảm giác. “Lâu lắm mới nở” không giúp ai so sánh. Ngày cụ thể trong sổ mới giúp được, và năm sau trẻ sẽ so với chính mình.

Bỏ dở giữa chừng vì chán. Chọn loài lâu quá so với tuổi trẻ là nguyên nhân thường gặp. Không sao cả: dừng lại, vẽ phần đã thấy, ghi “còn tiếp”, lần sau chọn loài nhanh hơn.

Người lớn giúp thế nào mà không làm thay

Vai trò của người lớn là giữ nhịp, không phải cầm bút. Bạn nhắc lịch quan sát, giữ cho chậu cây được tưới, đi cùng khi trẻ ra mép ruộng hay vườn, và đặt câu hỏi khi trẻ vẽ. Những câu như “cái lá này to hơn tuần trước không?”, “con có thấy gì mới không?” giúp trẻ nhìn kỹ mà không thấy bị kiểm tra.

Không chấm điểm, không so sơ đồ của các con với nhau hay với con nhà khác. Nếu nhà có hai con, mỗi đứa một loài sẽ tốt hơn hai đứa vẽ cùng một loài rồi so ai đẹp hơn. Nếu ở lớp học, giáo viên có thể treo tất cả sơ đồ lên tường như một phòng trưng bày, mỗi tranh kèm tên người vẽ và tên loài, không xếp hạng.

Khi sơ đồ xong, mời trẻ kể lại cho một người khác nghe, ông bà hay bạn bè. Kể lại bằng lời là bước cuối của việc hiểu. Nhiều trẻ, khi kể, tự phát hiện ra chỗ thiếu trong sơ đồ của mình và đòi vẽ thêm. Đó là dấu hiệu tốt nhất cho thấy dự án đã thành công, hơn bất kỳ lời khen nào.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ mấy tuổi thì tự vẽ được sơ đồ vòng đời?

Trẻ mẫu giáo lớn có thể vẽ ba bốn hình theo thứ tự với sự giúp đỡ của người lớn. Từ khoảng lớp hai, lớp ba, trẻ đã tự ghi sổ, ghi ngày và vẽ được bản sơ đồ hoàn chỉnh có mũi tên khép vòng.

Nên chọn cây hay con vật cho lần vẽ đầu tiên?

Nên chọn cây trồng chậu như rau cải, đậu xanh, đậu đen. Cây không chạy đi đâu, không phụ thuộc may rủi, trẻ được tự chăm và thấy đủ các chặng từ hạt tới hạt mới trong khoảng hai đến bốn tháng tuỳ giống.

Có nên mang sâu bướm vào nhà nuôi để vẽ cho dễ không?

Tốt hơn là quan sát sâu ngay trên cây trong vườn. Mang vào nhà dễ làm sâu chết vì thiếu lá tươi, sai nhiệt độ. Nếu trường có hoạt động nuôi tằm có hướng dẫn thì đó là lựa chọn phù hợp hơn với loài đã quen sống cùng người.

Nếu cây chết giữa chừng thì làm sao?

Vẽ lại tới chặng đã thấy, ghi ngày cây chết và đoán thử lý do cùng trẻ: thiếu nước, nắng gắt, sâu ăn. Rồi gieo lại. Lần thứ hai trẻ thường chăm cẩn thận hơn và sơ đồ có thêm phần so sánh hai lần trồng.

Có cần ghi tên khoa học vào sơ đồ không?

Không cần. Tên thường gọi như rau cải, bướm cam, ếch đồng là đủ. Nếu không chắc tên loài, cứ ghi “bướm trên cây bưởi nhà mình”. Một cái tên đúng mô tả còn hơn một tên khoa học đoán sai.

Sơ đồ tự vẽ dùng làm gì sau khi xong?

Treo lên tường, kể lại cho người thân, đem tới lớp chia sẻ, hoặc cất vào hộp để năm sau so với lần quan sát mới. Sơ đồ có ngày tháng thật là một tài liệu nhỏ, càng giữ lâu càng có giá trị so sánh.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138