Có loài đẻ hàng trăm, hàng nghìn trứng vì phần lớn trứng và con non sẽ chết trên đường lớn lên, chỉ cần vài con sống sót là đủ giữ nòi giống; có loài chỉ đẻ một con vì bố mẹ dồn sức chăm con non rất lâu nên con non sống sót cao hơn nhiều. Đó là hai cách khác nhau để loài tồn tại, không cách nào tốt hơn cách nào.
Hầu hết các loài nằm đâu đó giữa hai đầu ấy: gà đẻ một ổ vừa phải và gà mẹ dắt con một thời gian, mèo đẻ một lứa vài con và cho bú vài tuần. Trẻ hỏi “sao cá đẻ nhiều thế” là đang chạm vào một ý rất sâu về sống và chết trong tự nhiên. Bài này giúp bạn trả lời bằng ví dụ quen, kèm một trò chơi bằng hạt đậu để cả lớp tự thấy.
Hai đầu của một chiếc thước
Hãy hình dung một chiếc thước dài. Một đầu là đẻ thật nhiều, gần như không chăm. Đầu kia là đẻ rất ít, chăm rất lâu. Mỗi loài đứng ở một chỗ trên thước. Bảng dưới so hai đầu bằng những gì quan sát được.
| Điểm so sánh | Đẻ nhiều, ít chăm | Đẻ ít, chăm lâu |
|---|---|---|
| Số trứng hoặc con một lần | Hàng trăm, hàng nghìn, có loài nhiều hơn nữa | Một, hai, vài con |
| Kích thước trứng hoặc con non | Nhỏ | Lớn so với cơ thể mẹ |
| Bố mẹ chăm thế nào | Thường đẻ xong là đi | Ấp, cho bú, mớm mồi, dắt đi, bảo vệ |
| Con non sống sót | Rất ít trong số được sinh ra | Phần lớn, nếu bố mẹ khoẻ |
| Ví dụ quanh ta | Ếch, cóc, nhiều loài cá, ốc, nhiều loài côn trùng | Voi, trâu, bò, khỉ, con người |
| Loài đứng giữa thước | Gà, vịt, chim sẻ, mèo, chó, chuột | Đẻ vừa phải, chăm một thời gian rồi để con tự lập |
Dòng cuối là chỗ đông loài nhất: những loài ở giữa không thuộc hẳn đầu nào. Chuột đẻ mỗi lứa nhiều con và đẻ nhiều lứa, chim sẻ đẻ vài trứng nhưng bố mẹ thay nhau mớm mồi. Hỏi trẻ đặt mèo nhà mình ở đâu trên thước, rồi giải thích vì sao.
Chuyện của một khối trứng ếch sau cơn mưa
Sau những trận mưa lớn đầu mùa, ở mép ruộng, vũng nước, ao nông có thể thấy những khối thạch trong chứa rất nhiều chấm đen nhỏ. Đó là trứng ếch hoặc trứng nhái. Một khối có thể có hàng trăm trứng, tuỳ loài. Ếch mẹ đẻ xong rồi rời đi, không ở lại canh.
Hãy đi theo khối trứng ấy trong vài tuần. Một số trứng không nở. Nòng nọc mới nở bị cá, bọ nước, ấu trùng chuồn chuồn, chim ăn mất. Vũng nước cạn dần dưới nắng, những nòng nọc chưa kịp mọc chân bị mắc lại. Khi nòng nọc thành ếch con lên bờ, rắn, chim, thậm chí ếch lớn khác lại săn chúng. Đến khi có ếch trưởng thành đủ sức đẻ trứng, từ một khối trứng chỉ còn lại rất ít con.
Nghe thì buồn, nhưng đó là lý do ếch phải đẻ nhiều. Nếu ếch chỉ đẻ một trứng như voi đẻ một con, loài ếch đã không còn. Và những nòng nọc bị ăn cũng không mất đi vô ích: chúng là thức ăn nuôi cá, chim, chuồn chuồn trong ao. Khi nói với trẻ, bạn có thể nhấn vào ý này để chuyện sống chết trong ao trở thành chuyện các loài nuôi nhau, không phải chuyện đáng sợ.
Ở đầu kia: voi, trâu và những đứa con được chăm rất lâu
Voi thường đẻ mỗi lứa một con sau thời gian mang thai rất dài, khoảng gần hai năm. Voi con bú mẹ nhiều năm, đi theo đàn, được cả mẹ lẫn các con voi cái khác trong đàn che chở. Trâu ở làng quê Việt Nam thường đẻ một nghé mỗi lứa, mang thai gần một năm, nghé theo mẹ ra đồng và bú mẹ nhiều tháng.
Ở những loài này, mỗi đứa con là một khoản đầu tư rất lớn của mẹ: thời gian mang thai, sữa, công dắt đi kiếm ăn, công bảo vệ. Đổi lại, con non ra đời đã khá lớn, được dạy tìm thức ăn, tránh nguy hiểm, nên tỉ lệ sống sót cao hơn nhiều so với nòng nọc.
Con người cũng ở đầu này của thước, thậm chí rất xa: thường mỗi lần sinh một con, và trẻ cần được chăm sóc nhiều năm mới tự lập. Trẻ hay thích điểm này, vì nó giải thích vì sao bố mẹ phải lo cho con lâu thế. Bạn không cần nói thêm gì về chuyện sinh nở; câu hỏi “con từ đâu ra” có cách trả lời riêng theo tuổi, nên để dành cho lúc khác.
Lớp mẫu giáo ở Vĩnh Long và câu hỏi về con cá
Giả sử cô Ngân dạy lớp mẫu giáo lớn ở Vĩnh Long. Phụ huynh một bé mang tới lớp hình chụp con cá rô phi mẹ trong ao nhà, kể rằng cá mẹ ngậm trứng và cá con trong miệng. Bé Tín hỏi: “Sao cá rô phi giữ con trong miệng mà cá khác lại bỏ trứng đi?” Cả lớp nhao nhao.
Cô Ngân không giảng. Cô lấy hai cái rổ: một rổ đựng thật nhiều hạt đậu đen, một rổ chỉ có vài hạt đậu đỏ được bọc trong khăn. Cô kể rằng rổ đậu đen là trứng của con cá đẻ rồi đi, rổ đậu đỏ là trứng của cá mẹ ngậm trong miệng. Rồi cô đóng vai con cá lớn đi “ăn” trứng: đậu đen để trần thì cô nhặt đi gần hết, đậu đỏ trong khăn thì cô khó lấy hơn.
Cuối trò chơi, rổ nào cũng còn lại vài hạt. Trẻ tự nói: “Đẻ nhiều thì bị ăn nhiều nhưng vẫn còn, giữ kỹ thì đẻ ít mà cũng còn.” Cô chỉ gật đầu. Không có điểm, không có đáp án đúng. Trẻ năm tuổi đã chạm được tới ý chính mà không cần nghe chữ nào khó. Cô kết thúc bằng việc nhắc cả lớp rằng cá trong ao thì để trong ao, mình chỉ ngắm.
Trò chơi hạt đậu cho lớp tiểu học
Phiên bản dành cho học sinh lớp ba đến lớp năm, cần khoảng ba mươi phút, một ít hạt đậu hai màu và vài tờ giấy nhỏ. Trò chơi giúp trẻ tự thấy con số thay đổi qua từng chặng.
- Chia lớp thành hai đội. Đội ếch nhận năm mươi hạt đậu đen. Đội voi nhận hai hạt đậu đỏ.
- Viết sẵn mười mảnh giấy “nguy hiểm”: cá ăn trứng, vũng nước cạn, chim săn, rét đột ngột, không tìm được thức ăn…
- Mỗi lượt, rút một mảnh giấy. Với đội ếch, mỗi mảnh giấy lấy đi một phần ba số hạt còn lại. Với đội voi, đội được tung đồng xu; ngửa thì mẹ voi bảo vệ được, sấp mới mất một hạt.
- Chơi năm lượt, mỗi lượt ghi số hạt còn lại của từng đội lên bảng.
- Cuối trò, cả lớp so: đội nào còn hạt? Còn bao nhiêu phần so với lúc đầu?
- Hỏi lớp: nếu đội ếch chỉ có hai hạt như đội voi, chuyện gì xảy ra? Nếu đội voi không có mẹ bảo vệ thì sao?
Trò chơi này đơn giản hoá rất nhiều, và bạn nên nói rõ với lớp như vậy. Mục tiêu là cảm được hai cách giữ nòi giống, không phải tính đúng tỉ lệ sống sót của loài nào. Tránh biến trò chơi thành cuộc thi đội nào thắng.
Những hiểu nhầm hay gặp
Đẻ nhiều là mẹ không thương con. Ếch mẹ, cá mẹ bỏ trứng không phải vì vô tâm; cơ thể và lối sống của chúng không thể chăm hàng nghìn đứa con. Đẻ thật nhiều chính là cách của chúng để con có cơ hội. Nên tránh dùng chữ “thương” hay “bỏ rơi” khi tả động vật cho trẻ.
Loài đẻ ít thì sắp tuyệt chủng. Voi, trâu, khỉ đẻ ít nhưng đã tồn tại rất lâu nhờ chăm con kỹ. Một loài bị đe doạ thường vì mất nơi sống, bị săn bắt, ô nhiễm, chứ không vì đẻ ít. Tuy vậy, loài đẻ ít đúng là phục hồi chậm hơn khi bị suy giảm.
Loài đẻ nhiều thì sẽ tràn ngập khắp nơi. Trong tự nhiên, phần lớn con non bị ăn hoặc chết, nên số lượng giữ ở mức cân bằng. Chỉ khi một loài được đưa tới nơi không có kẻ ăn nó, như ốc bươu vàng ở ruộng lúa, nó mới tràn lan và gây hại. Vì thế không thả loài ngoại lai ra ao hồ, sông ngòi.
Mọi loài cá đều đẻ trứng rồi bỏ đi. Có loài cá giữ tổ, có loài ngậm trứng như cá rô phi, có loài đẻ con. Ví dụ ngoại lệ giúp trẻ hiểu rằng hai đầu thước chỉ là hai cực, mỗi loài có cách riêng của nó.
Tìm ví dụ ở cả hai đầu thước ngay quanh nhà
Không cần đi sở thú hay xem phim tài liệu. Trong vài ngày, cả nhà có thể tìm được ví dụ cho cả hai đầu thước quanh nhà và ngoài đồng. Chỉ nhìn, không cầm nắm trứng hay con non, và rửa tay khi chạm vào đất, nước.
- Góc tủ, khe cửa, sau khung tranh: ổ trứng thạch sùng, thường chỉ hai quả nhỏ màu trắng dính vào nhau. Thạch sùng đẻ ít trứng mỗi lần nhưng đẻ nhiều lần.
- Mặt dưới lá cây trong vườn: ổ trứng bọ xít xếp thành hàng ngay ngắn, hoặc trứng bướm rải rác từng quả. Đếm thử số trứng trong một ổ.
- Thân lúa, cọc tre ở mép ruộng, mương: những chùm trứng màu hồng của ốc bươu vàng. Đây là loài ngoại lai gây hại lúa, nông dân thường ngắt bỏ những chùm này.
- Chuồng gà nhà mình hoặc nhà hàng xóm: một ổ trứng gà mái đang ấp, rồi đàn gà con theo mẹ.
- Chuồng trâu, bò ở quê: một con nghé, con bê theo sát mẹ suốt ngày.
- Ngay trong nhà: lứa mèo con, chó con bú mẹ. Đếm số con trong lứa, rồi đặt chúng lên thước.
Sau mỗi lần tìm được, cho trẻ vẽ một chấm lên chiếc thước dài dán trên tường và viết tên loài cạnh chấm. Sau một tháng, chiếc thước ấy là một bảng tổng kết do chính trẻ làm ra, và trẻ tự thấy phần lớn các loài quanh nhà đứng ở đoạn giữa.
Câu hỏi thường gặp
Ếch đẻ một lần được bao nhiêu trứng?
Tuỳ loài và tuỳ kích thước con mẹ, thường từ hàng trăm đến hàng nghìn trứng một lần đẻ. Trứng nằm trong khối thạch hoặc dải thạch nổi trên mặt nước. Phần lớn trong số đó không sống được tới khi thành ếch trưởng thành.
Vì sao gà đẻ nhiều trứng mà chỉ ấp một ổ?
Gà nhà được con người chọn giống qua nhiều đời để đẻ nhiều trứng, và người ta lấy trứng đi nên gà tiếp tục đẻ. Gà mái khi muốn ấp sẽ nằm ổ trên một số trứng nhất định. Gà rừng tổ tiên của gà nhà đẻ ít trứng hơn nhiều mỗi mùa.
Con người thuộc nhóm đẻ nhiều hay đẻ ít?
Con người thuộc nhóm đẻ ít, chăm lâu: thường mỗi lần sinh một em bé, và trẻ cần cha mẹ chăm sóc rất nhiều năm. Đây là một trong những loài có thời gian con non phụ thuộc vào cha mẹ dài nhất.
Trò chơi hạt đậu có phù hợp với trẻ mầm non không?
Phù hợp nếu làm đơn giản: không đếm, không ghi số, chỉ để trẻ thấy rổ nhiều hạt mất nhiều mà vẫn còn, rổ ít hạt được giữ kỹ thì cũng còn. Với trẻ nhỏ, người lớn đóng vai kẻ săn mồi và kể chuyện nhẹ nhàng.
Có nên vớt trứng ếch về nhà để trẻ xem nở không?
Không nên. Trứng ếch cần nước sạch và điều kiện tự nhiên, mang về nhà dễ chết cả khối. Ngoài ra nhiều loài ếch nhái hoang dã cần được để yên. Hãy ghé lại mép ruộng, mép ao vài lần trong tuần để quan sát tại chỗ.
Vì sao không được thả ốc bươu vàng hay rùa tai đỏ ra ao hồ?
Đây là loài từ nơi khác đưa đến, ở ta ít kẻ ăn chúng nên chúng sinh sôi rất nhanh, cạnh tranh và gây hại cho loài bản địa, mùa màng. Nếu không nuôi nữa, không thả ra tự nhiên mà nhờ nơi nhận nuôi hoặc hỏi cán bộ địa phương cách xử lý.