SanSinh.comSản Sinh
Vòng đời là gì

Xen kẽ thế hệ là gì: rêu và dương xỉ sống hai dạng nối nhau, giải thích dễ hiểu

Xen kẽ thế hệ là khi một loài sống qua hai dạng nối nhau: một dạng tạo bào tử, một dạng tạo trứng và tinh trùng. Hiểu qua rêu, dương xỉ ngay trên tường nhà.

Close macro of brown spore dots on the underside of a fern leaf on a damp stone wall, child fingertip gently turning the leaf, soft overcast light

Xen kẽ thế hệ là khi vòng đời của một loài đi qua hai dạng sống nối tiếp nhau: một dạng tạo ra bào tử, dạng kia tạo ra trứng và tinh trùng, rồi lại sinh ra dạng đầu. Rêu và dương xỉ là hai ví dụ dễ thấy nhất, vì cả hai dạng đều có thể tìm được quanh nhà nếu biết nhìn.

Chỗ khó hiểu của khái niệm này nằm ở chữ “thế hệ”: hai dạng ấy đều cùng một loài nhưng trông khác hẳn nhau, đến mức người không biết sẽ tưởng là hai cây khác nhau. Bài này giải thích bằng hình ảnh và quan sát, không cần ký hiệu hay công thức, đủ để phụ huynh trả lời con và để giáo viên tiểu học, trung học cơ sở dẫn một buổi xem rêu, dương xỉ ngoài sân.

Hiểu trong một hình ảnh: hai người thợ thay ca

Hãy hình dung một cái xưởng chỉ có hai người thợ làm luân phiên. Người thợ thứ nhất làm ra những hạt bụi nhỏ gọi là bào tử, tung theo gió. Mỗi hạt bào tử rơi xuống chỗ ẩm sẽ mọc thành người thợ thứ hai, hình dáng khác hẳn. Người thợ thứ hai làm ra trứng và tinh trùng. Khi tinh trùng gặp trứng, từ đó lại mọc lên người thợ thứ nhất. Cứ thế hai ca thay nhau, vòng đời không bao giờ chỉ có một dạng.

Ở dương xỉ, người thợ thứ nhất là cây dương xỉ có lá xoè mà ta vẫn thấy, còn người thợ thứ hai là một bản xanh dẹt nhỏ xíu mọc sát đất ẩm, ít ai để ý. Ở rêu thì ngược lại: thứ ta thấy xanh mướt trên tường là người thợ làm trứng và tinh trùng, còn người thợ làm bào tử chỉ là những cuống mảnh có cái túi nhỏ ở đầu, mọc nhô lên khỏi thảm rêu và sống bám vào chính cây rêu.

Cây có hoa như lúa, xoài, hoa hồng cũng có hai dạng như vậy, nhưng dạng làm trứng và tinh trùng đã thu nhỏ đến mức nằm gọn trong hạt phấn và trong hoa, mắt thường không tách ra được. Vì vậy người ta hay lấy rêu và dương xỉ làm ví dụ, vì ở đó cả hai dạng đều sống riêng và nhìn thấy được.

Dương xỉ và rêu đặt cạnh nhau

Bảng dưới giúp bạn chỉ cho trẻ từng dạng đang nằm ở đâu ngoài thực tế. Chữ trong ngoặc là tên gọi trong sách, không bắt trẻ phải thuộc.

Điểm so sánhDương xỉRêu
Dạng ta thấy nhiều nhấtCây có lá xoè, thường mọc ở chân tường, gốc cây, chậu cảnhThảm xanh mịn trên tường, gạch, gốc cây
Dạng đó làm gìTạo bào tử ở mặt dưới láTạo trứng và tinh trùng ở ngọn
Dạng còn lạiBản xanh dẹt hình tim, nhỏ cỡ móng tay hoặc nhỏ hơn (nguyên tản)Cuống mảnh có túi bào tử ở đầu, mọc nhô khỏi thảm rêu
Dạng còn lại sống thế nàoSống riêng trên đất ẩm, tàn đi khi cây dương xỉ non mọc lênSống bám trên cây rêu, không tự đứng được
Cần nước ở chặng nàoLúc tinh trùng bơi tới trứng trên bản xanh nhỏLúc tinh trùng bơi tới trứng trên ngọn rêu

Chi tiết cuối bảng giải thích một điều trẻ thấy được bằng mắt: rêu và dương xỉ ưa chỗ ẩm. Tinh trùng của chúng phải bơi trong lớp nước mỏng mới tới được trứng, nên mùa mưa thảm rêu xanh mướt, mùa khô thì rêu se lại, ngả màu nâu xám.

Một mùa mưa ở Lâm Đồng: bé Mây và bức tường rêu

Giả sử bé Mây chín tuổi sống ở Lâm Đồng, nhà có bức tường đá ong phía sau luôn ẩm. Tháng Bảy, mưa nhiều, tường phủ rêu dày và chân tường mọc cả một khóm dương xỉ nhỏ. Bố Mây đưa con chiếc kính lúp và đề nghị một trò: tìm cho được “hai dạng” của mỗi loài.

Với rêu, Mây dễ dàng thấy thảm xanh. Phải cúi sát, nhìn ngang mặt tường, Mây mới thấy những sợi cuống mảnh như sợi tóc, đầu có túi nhỏ màu nâu, mọc lơ thơ trên thảm rêu. Bố bảo đó là phần làm bụi bào tử. Với dương xỉ, Mây lật lá và thấy những chấm nâu xếp thành hàng đều nhau ở mặt dưới. Khó nhất là tìm bản xanh hình tim. Hai bố con phải dò quanh khe đá ẩm sát gốc khóm dương xỉ gần nửa buổi mới thấy vài miếng xanh mỏng, dẹt, nhỏ hơn móng tay út, có miếng đã nhú một lá dương xỉ non bé tí.

Mây vẽ cả bốn thứ vào sổ, nối bằng mũi tên. Cái Mây nhớ nhất không phải tên gọi mà là cảm giác ngạc nhiên: miếng xanh tí xíu kia và khóm dương xỉ to là cùng một loài, chỉ là hai ca làm việc khác nhau. Trò chơi này hợp với mùa mưa ở Tây Nguyên và miền Bắc, còn ở miền Nam thì nên làm vào giữa mùa mưa, khi chân tường luôn ướt.

Làm “dấu bào tử” dương xỉ trên giấy trắng

Đây là cách nhìn thấy bào tử bằng mắt thường mà không cần kính hiển vi. Chỉ cần một chiếc lá dương xỉ có chấm nâu đã sẫm màu ở mặt dưới.

  1. Chọn một lá dương xỉ có chấm nâu sẫm, hơi xù. Chấm còn xanh nhạt là chưa chín, bào tử chưa rơi.
  2. Cắt một đoạn lá ngắn bằng kéo, không nhổ cả cây. Một đoạn bằng bàn tay là đủ.
  3. Đặt đoạn lá, mặt có chấm nâu úp xuống, lên một tờ giấy trắng trong phòng kín gió.
  4. Úp một cái bát hoặc chiếc hộp lên để không bị gió thổi, để yên qua đêm.
  5. Sáng hôm sau nhấc lá lên nhẹ nhàng. Trên giấy sẽ có lớp bụi nâu mịn in theo hình các chấm. Đó là hàng nghìn bào tử.
  6. Soi bằng kính lúp, rồi gấp giấy bỏ đi và rửa tay. Không thổi bụi bào tử lên mặt, nhất là với trẻ hay dị ứng.

Nếu sáng hôm sau giấy vẫn trắng, khả năng là chấm chưa chín hoặc bào tử đã rơi hết từ trước. Thử lại với lá khác, không có gì sai cả. Đừng nhầm chấm bào tử với rệp vảy: rệp vảy thường nằm lộn xộn, cạy ra được và hay đi kèm vết nhớt, còn ổ bào tử thì xếp đều theo hàng hoặc theo mép lá, giống nhau ở mọi lá già của cùng một cây.

Những chỗ dễ hiểu sai

Tưởng chấm nâu dưới lá dương xỉ là bệnh hoặc trứng sâu. Nhiều người trồng dương xỉ trong chậu đã cắt bỏ lá vì nghĩ cây bị nấm. Thật ra đó là ổ bào tử, dấu hiệu cây đã đủ lớn để sinh sản. Cắt đi không hại cây, nhưng cũng không cần thiết.

Nghĩ rêu là cây non của một loài cây to nào đó. Rêu là một nhóm thực vật riêng, lớn hết cỡ cũng chỉ thấp như thế. Rêu không có hoa, không có hạt, và không có rễ thật như cây ăn quả; nó bám vào tường bằng những sợi nhỏ.

Nghĩ bào tử giống hạt. Hạt có phôi cây non và chất dự trữ bên trong, bào tử thì chỉ là một tế bào nhỏ như hạt bụi. Vì vậy một lá dương xỉ tung ra rất nhiều bào tử, nhưng chỉ rất ít rơi đúng chỗ ẩm để mọc tiếp.

Đánh đồng mọi loài có hai dạng là xen kẽ thế hệ. Sâu và bướm cũng là hai dạng của một loài nhưng đó là đổi dạng trong một đời, cùng một cá thể. Xen kẽ thế hệ là hai thế hệ khác nhau nối nhau: dạng này sinh ra dạng kia. Nhiều loài sứa cũng sống qua hai dạng, một dạng nhỏ bám đá và một dạng bơi tự do; ở mức phổ thông người ta hay lấy sứa làm ví dụ gần giống, nhưng chi tiết của chúng khác rêu và dương xỉ.

Câu hỏi để trẻ tự kiểm sau buổi quan sát

Thay vì kiểm tra, bạn hỏi những câu dưới đây khi cả nhà đứng trước bức tường rêu hoặc chậu dương xỉ. Trẻ trả lời bằng cách chỉ tay hay vẽ lại cũng được.

  • Phần nào của dương xỉ làm ra bụi bào tử? Con chỉ cho mình xem.
  • Nếu mình thổi bụi bào tử lên mặt gạch khô ngoài nắng, con đoán nó có mọc không? Vì sao?
  • Trên thảm rêu, con có tìm thấy sợi cuống nhỏ có túi ở đầu không?
  • Vì sao mùa khô rêu trên tường lại chuyển màu nâu?
  • Bản xanh hình tim nhỏ xíu với cây dương xỉ to, cái nào sinh ra cái nào?
  • Ngoài rêu và dương xỉ, con nghĩ còn loài nào sinh ra từ bụi nhỏ như vậy không?

Câu cuối mở đường sang nấm, vì nấm cũng tung bào tử. Trẻ có thể nhắc đến nấm mọc sau mưa, và đó là lúc nhắc lại luật an toàn: nhìn nấm thì được, không hái nấm dại để ăn, chạm vào thì rửa tay ngay.

Tìm rêu và dương xỉ ở đâu, mùa nào

Không cần vào rừng mới thấy hai loài này. Bảng dưới gợi ý những chỗ quen thuộc ở nhà và ở trường, kèm thời điểm dễ thấy đủ các dạng nhất. Thời điểm chỉ là gợi ý chung, mỗi vùng mưa sớm muộn khác nhau.

Chỗ tìmThường thấy gìLúc dễ thấy nhấtLưu ý
Chân tường phía khuất nắng, bờ giếngThảm rêu, đôi khi có cuống túi bào tửGiữa mùa mưaBề mặt trơn, đứng vững trước khi cúi xem
Khe gạch sân, bậc thềm cũRêu thấp, dương xỉ nhỏ mọc trong kheSau vài trận mưa liên tiếpKhông cạy gạch, chỉ nhìn
Thân cây cổ thụ, gốc cau, gốc dừaRêu, dương xỉ bám thânMùa mưa và mùa nồm ẩm ở miền BắcCẩn thận kiến sống trên thân cây
Chậu cảnh ẩm, chậu lanDương xỉ tự mọc, đôi khi có bản xanh hình tim trên mặt đất chậuQuanh năm nếu tưới đềuChỗ dễ nhất để tìm dạng nhỏ hình tim
Bờ mương, vách đá ven suốiDương xỉ lớn, rêu dàyMùa mưaChỉ đi cùng người lớn, tránh chỗ nước chảy xiết

Chậu cảnh tưới đều là nơi bất ngờ dễ tìm thấy bản xanh hình tim nhất, vì mặt đất chậu luôn ẩm và ít bị giẫm. Hãy nhìn kỹ những đốm xanh dẹt sát mặt đất trước khi nhổ cỏ chậu.

Câu hỏi thường gặp

Cây dương xỉ ta trồng trong chậu là dạng nào trong vòng đời?

Đó là dạng tạo bào tử, phần lớn và sống lâu nhất trong vòng đời dương xỉ. Dạng còn lại là một bản xanh dẹt nhỏ mọc từ bào tử trên đất ẩm, sống ngắn và tàn đi khi cây dương xỉ non mọc lên từ nó.

Rêu có hoa không?

Không. Rêu không có hoa, không có quả, không có hạt. Rêu sinh sản bằng bào tử nằm trong những túi nhỏ ở đầu các cuống mảnh, và cần nước để tinh trùng bơi tới trứng trên ngọn cây rêu.

Vì sao rêu và dương xỉ chỉ mọc ở chỗ ẩm?

Vì ở chặng tinh trùng gặp trứng, tinh trùng phải bơi trong một lớp nước mỏng. Nơi khô hạn thì chặng này không diễn ra được. Ngoài ra rêu không có hệ dẫn nước tốt, nên dễ bị khô héo khi trời nắng lâu.

Cây có hoa có xen kẽ thế hệ không?

Có, nhưng rất khó thấy. Dạng tạo trứng và tinh trùng ở cây có hoa đã thu nhỏ, nằm trong hạt phấn và trong bầu nhuỵ của hoa. Vì vậy khi giải thích cho trẻ, rêu và dương xỉ là ví dụ dễ hơn nhiều.

Học sinh tiểu học có cần biết khái niệm xen kẽ thế hệ không?

Không bắt buộc. Với tiểu học, chỉ cần trẻ biết dương xỉ có bụi bào tử dưới lá và rêu cần chỗ ẩm. Chữ xen kẽ thế hệ thường xuất hiện ở các lớp trên; bài này giúp phụ huynh và giáo viên có sẵn hình ảnh để giải thích khi trẻ hỏi.

Làm dấu bào tử dương xỉ có an toàn cho trẻ không?

An toàn nếu làm đúng: cắt một đoạn lá nhỏ, úp lên giấy trong phòng kín gió, không thổi bụi lên mặt và rửa tay sau đó. Trẻ hay dị ứng, hen suyễn nên để người lớn làm và chỉ cho trẻ nhìn qua kính lúp.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138