Ở Việt Nam, chim di cư rõ nhất vào hai mùa: từ khoảng tháng Chín đến tháng Mười Một, nhiều đàn chim từ phương Bắc bay về phía Nam tránh rét; từ khoảng tháng Hai đến tháng Tư, chúng bay ngược lên để làm tổ. Nơi dễ thấy nhất là bãi bồi ven biển, đầm lầy, ruộng lúa sau gặt và vùng ngập nước ở hai đồng bằng lớn.
Di cư là một phần trong vòng đời của nhiều loài chim: chúng sinh ra và làm tổ ở một nơi, sống qua mùa lạnh ở một nơi khác cách hàng nghìn cây số, rồi quay lại đúng nơi cũ. Bài này giúp bạn và con hiểu vì sao chim phải đi, cách chúng tìm đường, và cách ngắm chim di cư sao cho đàn chim không bị quấy rầy trên chặng đường vốn đã mệt.
Vì sao chim phải bay xa đến vậy
Lý do chính là thức ăn và mùa. Ở những vùng phía Bắc xa xôi, mùa hè ngày dài, sâu bọ và cây cỏ nở rộ, rất hợp để nuôi chim non. Nhưng đến mùa đông, đất đóng băng, côn trùng biến mất, ao hồ đông cứng, chim không còn gì để ăn. Bay về phương Nam ấm hơn, nơi bãi bùn và ruộng nước vẫn đầy sinh vật nhỏ, là cách để sống qua mùa lạnh.
Đến mùa xuân, chim lại bay ngược lên để tận dụng mùa hè dồi dào ở phương Bắc, nơi có nhiều chỗ làm tổ và ít loài cạnh tranh hơn. Vì vậy vòng đời của một con chim di cư gắn với hai quê: quê làm tổ và quê tránh rét, nối với nhau bằng một con đường bay mà cả loài dùng qua nhiều thế hệ.
Để chuẩn bị, chim ăn rất nhiều trong vài tuần trước khi đi, tích mỡ dưới da làm nhiên liệu. Trên đường, chúng dừng lại ở những điểm nghỉ quen thuộc để ăn bù. Bãi bồi ven biển Việt Nam là một trong những điểm nghỉ như thế trên một tuyến bay lớn nối phương Bắc xa với các vùng phía Nam, nên mỗi mùa có nhiều đàn chim chỉ dừng lại vài ngày rồi bay tiếp.
Một năm của chim di cư nhìn từ Việt Nam
Các tháng dưới đây là khoảng thường thấy, mỗi loài và mỗi năm lệch nhau, miền Bắc và miền Nam cũng khác nhau. Dùng bảng để biết nên chờ đợi điều gì, không phải lịch chính xác:
| Khoảng thời gian | Chuyện gì đang xảy ra | Bạn có thể thấy gì |
|---|---|---|
| Tháng Chín đến tháng Mười Một | Mùa di cư về phương Nam | Đàn chim lội đáp xuống bãi bồi, đàn vịt trời trên đầm, én nhạn bay rợp trên dây điện |
| Tháng Mười Hai đến tháng Hai | Chim ở lại tránh rét | Các đàn chim kiếm ăn ổn định ở đầm lầy, cửa sông, ruộng sau gặt |
| Tháng Hai đến tháng Tư | Mùa bay ngược lên phương Bắc | Đàn chim tụ đông, ăn nhiều, một số loài thay sang bộ lông sặc sỡ hơn để làm tổ |
| Tháng Năm đến tháng Tám | Chim làm tổ ở phương Bắc xa | Bãi bồi vắng hơn, chủ yếu còn chim định cư quanh năm |
Câu chim én báo xuân của ông bà ta phản ánh đúng một quan sát lâu đời: sự xuất hiện của từng đàn én nhạn gắn với chuyển mùa. Cho trẻ ghi lại ngày đầu tiên trong năm con thấy một đàn én bay đông trên khu nhà mình, năm sau so lại, là một hoạt động đơn giản mà rất có ý nghĩa.
Vòng đời một con chim di cư
Một con chim di cư nở ra ở nơi làm tổ phía Bắc vào mùa hè. Chỉ vài tuần đến vài tháng sau khi rời tổ, nó đã phải thực hiện chuyến bay dài đầu tiên trong đời, về phương Nam trước khi mùa lạnh tới. Đây là chặng nguy hiểm nhất: chim non chưa có kinh nghiệm, chưa thuộc các điểm dừng, và nhiều con không đến nơi.
Những con sống sót qua mùa đông đầu tiên ở phương Nam sẽ bay ngược lên vào mùa xuân. Với nhiều loài chim nhỏ, chúng có thể bắt đầu làm tổ ngay mùa hè sau đó; một số loài chim lớn phải chờ vài năm mới trưởng thành. Từ đó, mỗi năm chúng lặp lại hai chuyến bay, mùa thu xuôi về Nam, mùa xuân ngược lên Bắc, suốt quãng đời của mình.
Điều đáng nói với trẻ là vòng đời ở đây không chỉ là trứng, chim non, chim lớn, mà còn là một vòng trên bản đồ. Thử cùng con vẽ một vòng tròn lớn: nửa trên là nơi làm tổ, nửa dưới là nơi tránh rét, hai mũi tên nối hai nửa ghi mùa thu và mùa xuân. Rồi đặt quả trứng, chim non, chim trưởng thành vào đúng chỗ trên vòng tròn ấy.
Phân biệt chim di cư với chim ở quanh nhà quanh năm
Không phải đàn chim nào thấy vào mùa đông cũng là chim di cư. Bảng dưới gợi ý cách tự đoán, kèm vài ví dụ phổ biến; khi không chắc, cứ ghi là chưa rõ:
| Dấu hiệu | Thường là chim định cư | Có thể là chim di cư |
|---|---|---|
| Thời gian xuất hiện | Thấy quanh năm, tháng nào cũng gặp | Chỉ thấy vài tháng, rồi biến mất cả mùa |
| Số lượng | Ổn định, thấy từng đôi hay nhóm nhỏ | Đột ngột đông lên thành đàn lớn rồi thưa dần |
| Chỗ gặp | Vườn, mái nhà, hàng cây quanh khu dân cư | Bãi bồi, đầm lầy, ruộng nước rộng |
| Ví dụ hay gặp | Chim sẻ, chào mào, chích choè | Vịt trời, nhiều loài chim lội bãi bồi, các đàn én nhạn đông theo mùa |
Cách học tốt nhất là ghi chép lâu dài: mỗi tháng đi ngắm một lần ở cùng một chỗ, ghi loài nào thấy, loài nào vắng. Sau một năm, cuốn sổ của trẻ tự trả lời câu hỏi loài nào là khách theo mùa, mà không cần ai phải giảng.
Chim tìm đường bằng cách nào
Mặt trời ban ngày. Nhiều loài chim bay ban ngày dùng vị trí mặt trời để giữ hướng, kết hợp với một kiểu đồng hồ bên trong cơ thể để biết giờ nào mặt trời nên ở đâu.
Các vì sao ban đêm. Không ít loài chim nhỏ di cư vào ban đêm, khi trời mát và ít kẻ săn mồi. Các nhà nghiên cứu cho thấy chúng định hướng nhờ bầu trời sao.
Từ trường của Trái Đất. Chim cảm nhận được từ trường, giống như mang một cái la bàn tự nhiên trong người. Điều này giúp chúng giữ hướng cả khi trời nhiều mây.
Địa hình quen thuộc. Bờ biển, dòng sông, dãy núi là những mốc chim lớn tuổi đã thuộc. Chim non lần đầu di cư nhiều loài bay theo đàn, học đường từ chim trưởng thành.
Câu hỏi cho trẻ. Nếu con phải đi từ nhà đến trường mà không có bản đồ hay điện thoại, con nhìn vào những gì để không lạc? Từ câu hỏi đó, trẻ hiểu chim cũng dùng nhiều mốc cùng lúc, chứ không chỉ một.
Ngắm chim di cư ở đâu và lúc nào
Không cần đi xa. Chim di cư dừng chân ở rất nhiều nơi quen thuộc, chỉ cần biết nhìn đúng chỗ, đúng giờ:
- Bãi bồi ven biển ở đồng bằng sông Hồng và đồng bằng sông Cửu Long, lúc thuỷ triều đang lên dồn chim lại gần bờ.
- Đầm lầy, hồ lớn, vùng ngập nước, nơi vịt trời và các loài chim nước đậu thành đàn.
- Ruộng lúa vừa gặt, nhất là ruộng còn đọng nước, chim lội và cò tới kiếm ốc, giun, côn trùng.
- Dây điện và mái nhà ở thị trấn, nơi những đàn én nhạn đậu thành hàng dài vào chiều tối.
- Công viên có cây to giữa thành phố, nơi chim nhỏ di cư dừng lại vài ngày, dễ thấy nhất vào sáng sớm.
- Giờ tốt nhất là sáng sớm và chiều muộn, khi chim kiếm ăn nhiều và ánh sáng dịu.
Một ống nhòm loại thường đủ cho trẻ. Không cần biết tên từng loài; nhiều nhà mới bắt đầu chỉ chia theo dáng: chân dài mỏ dài, mình tròn chân ngắn, bơi trên nước, bay lượn trên cao. Đếm và vẽ dáng chim đã là quan sát thật sự.
Ngắm mà không làm phiền: các bước cho cả nhà
Chim di cư đang trên một chặng đường dài và cần từng giờ để ăn, nghỉ. Mỗi lần bị đuổi bay là một lần tiêu tốn năng lượng quý. Làm theo thứ tự này khi đến một điểm ngắm:
- Dừng lại ở xa khi thấy đàn chim, quan sát vài phút bằng ống nhòm trước khi tiến lại.
- Đi chậm, không chạy, không chỉ trỏ vung tay, giữ giọng nói nhỏ.
- Nếu thấy chim ngừng ăn, ngẩng đầu nhìn về phía mình, dừng ngay, đó là khoảng cách tối đa.
- Không ném đá, không vỗ tay để xem chim bay, không thả chó chạy vào đàn.
- Không bay thiết bị bay điều khiển từ xa sát trên đàn chim.
- Mang rác về, không để túi ni lông, dây câu lại trên bãi, chim dễ vướng chân.
- Rời đi lặng lẽ, ghi lại số chim ước chừng và dáng chim vào sổ.
Gia đình anh Tâm ở Ninh Bình có thói quen mỗi năm hai lần ra đê biển ngắm chim lội, một lần đầu mùa đông, một lần cuối mùa xuân. Con gái anh mười tuổi giữ một cuốn sổ chỉ có hình vẽ dáng chim và số đàn ước chừng. Sau ba năm, cô bé tự nhận ra mùa xuân chim tụ đông hơn và bộ lông của vài loài đổi màu.
Chim di cư gặp nguy gì và mình làm được gì
Chim di cư phải vượt qua nhiều nguy hiểm: bão, thiếu thức ăn ở điểm dừng, bãi bồi bị lấp để xây dựng hoặc nuôi trồng, và cả lưới bẫy. Ở một số vùng ven biển, chim di cư từng bị giăng lưới bắt hàng loạt mỗi mùa. Một con chim nhỏ bay từ phương Bắc xa xôi về đến nơi, chỉ cần mất một điểm nghỉ quen là có thể kiệt sức giữa đường.
Gia đình bạn làm được những việc nhỏ mà thật: không mua chim hoang dã bị bẫy bán ngoài chợ hay ven đường, không mua chim về phóng sinh vì đó chính là nguồn tiền nuôi việc bẫy chim. Khi thấy lưới bẫy chim, báo cho chính quyền hay kiểm lâm địa phương thay vì tự tháo. Giữ ruộng vườn ít thuốc trừ sâu để chim có thức ăn sạch.
Với trẻ, điều đáng gieo không phải là nỗi sợ hay buồn, mà là sự kính nể: một con chim nặng chỉ bằng vài quả trứng gà có thể bay qua nhiều quốc gia, rồi năm sau tìm về đúng mảnh đất cũ. Đứa trẻ từng đứng nhìn một đàn chim di cư lúc bình minh thường sẽ không bao giờ muốn ai bẫy chúng.
Câu hỏi thường gặp
Mùa nào ở Việt Nam thấy nhiều chim di cư nhất?
Thường từ khoảng tháng Chín đến tháng Mười Một khi chim bay về phương Nam tránh rét, và từ khoảng tháng Hai đến tháng Tư khi chúng bay ngược lên. Mùa đông nhiều đàn ở lại các đầm lầy, cửa sông, bãi bồi.
Chim di cư bay ngày hay bay đêm?
Cả hai, tuỳ loài. Nhiều loài chim lớn bay ban ngày, tận dụng luồng khí nóng bốc lên. Không ít loài chim nhỏ bay ban đêm khi trời mát và ít kẻ săn mồi, ban ngày dừng lại kiếm ăn.
Vì sao chim di cư tìm về được đúng chỗ cũ?
Chim dùng nhiều cách cùng lúc: vị trí mặt trời, các vì sao, từ trường Trái Đất và những mốc địa hình như bờ biển, dòng sông. Chim non nhiều loài học đường bằng cách bay theo đàn với chim trưởng thành.
Trẻ mấy tuổi thì có thể đi ngắm chim di cư?
Trẻ từ khoảng năm sáu tuổi đã có thể đi nếu điểm ngắm không quá xa và an toàn. Ra bãi bồi phải chú ý thuỷ triều và bùn lún, luôn có người lớn đi kèm, không cho trẻ tự lội ra xa.
Mua chim phóng sinh có giúp gì cho chim không?
Không, mà ngược lại. Chim bán để phóng sinh thường bị bẫy từ tự nhiên, nhiều con yếu hoặc chết trước và sau khi thả. Mua chim là nuôi việc bẫy chim, kể cả chim di cư. Để chim yên ngoài tự nhiên mới là giúp.
Không có ống nhòm thì có ngắm chim được không?
Được. Ngồi yên ở khoảng cách vừa phải, quan sát dáng bay, cách đậu, cách kiếm ăn bằng mắt thường đã đủ nhiều điều để ghi chép. Camera điện thoại phóng to vừa phải cũng giúp xem rõ hơn mà không phải lại gần.