Vịt, ngan và ngỗng đi qua cùng một vòng đời như gà: trứng, con non lông tơ, con choai thay lông, con trưởng thành đẻ trứng. Khác biệt lớn nhất là thời gian ấp dài hơn, khoảng 28 ngày với trứng vịt, khoảng 35 ngày với trứng ngan, ngỗng ở khoảng giữa, và con non gắn bó với nước từ rất sớm.
Ở nông thôn Việt Nam, cảnh một con ngan mẹ dẫn đàn con lạch bạch xuống ao là hình ảnh quen thuộc, nhưng ít ai để ý vì sao nhiều nhà nuôi vịt lại nhờ ngan hay gà ấp hộ trứng vịt. Bài này kể vòng đời của ba loài thuỷ cầm quen thuộc qua những gì trẻ nhìn thấy được, kèm vài thí nghiệm nhỏ và lưu ý an toàn khi cho trẻ lại gần ao.
Ba loài thuỷ cầm quen thuộc đặt cạnh nhau
Số ngày là khoảng thường gặp, có thể lệch tuỳ giống, thời tiết và cách ấp. So với trứng gà khoảng 21 ngày, cả ba đều lâu hơn:
| Loài | Thời gian ấp khoảng | Ai thường ấp | Con non mới nở |
|---|---|---|---|
| Vịt nhà | khoảng 28 ngày | Nhiều giống vịt nhà ít chịu ấp, người nuôi nhờ ngan, gà hoặc lò ấp | Lông tơ vàng hoặc vằn, mỏ dẹt, chân màng |
| Ngan | khoảng 35 ngày | Ngan mái ấp rất giỏi, nằm lì cả tháng | Lông tơ vàng, đen hoặc loang, chân to |
| Ngỗng | khoảng 30 ngày, có giống lâu hơn | Ngỗng mái ấp, ngỗng đực canh rất hung dữ | To hơn hẳn, lông tơ vàng xám, cổ dài |
Câu hỏi để trẻ tự suy: vì sao trứng to hơn thì thường ấp lâu hơn? Không có câu trả lời một dòng, nhưng trẻ có thể đặt quả trứng gà, trứng vịt, trứng ngỗng cạnh nhau, ước lượng to gấp mấy lần, rồi so với số ngày trong bảng.
Vì sao nhiều nhà nhờ ngan hay gà ấp trứng vịt
Vịt nhà được con người thuần hoá và chọn giống qua rất nhiều đời để đẻ nhiều trứng. Một hệ quả là nhiều giống vịt nhà gần như mất bản năng nằm ấp: vịt mái đẻ xong là bỏ đi, có khi đẻ rơi ngay trên bãi cỏ hay bờ ao. Vì vậy người nuôi vịt quen dùng lò ấp, hoặc nhờ một con ngan mái hay gà mái đang đòi ấp nằm ủ trứng vịt.
Ngan thì khác. Ngan mái ấp rất chăm, nằm lì gần năm tuần, chỉ rời ổ ngắn để ăn uống và tắm. Nhiều bà ở quê nói ngan mẹ ấp được cả trứng ngan lẫn trứng vịt, chỉ cần tính ngày để đặt trứng vịt vào sau, cho các trứng nở gần nhau.
Gà mẹ ấp trứng vịt cũng được, nhưng có một cảnh rất buồn cười mà trẻ hay nhắc mãi: khi đàn vịt con lớn lên và nhảy ùm xuống ao, gà mẹ đứng trên bờ kêu cuống quýt vì nó không biết bơi, còn đàn con thì thản nhiên bơi lội. Đây là ví dụ sống động cho thấy con vật học theo mẹ nuôi nhiều điều, nhưng một số khả năng như bơi lội đã nằm sẵn trong loài.
Vịt con đi theo ai: chuyện in dấu
Đi theo vật chuyển động đầu tiên. Trong khoảng một hai ngày đầu sau khi nở, vịt con, ngan con và ngỗng con có xu hướng gắn bó và đi theo vật chuyển động lớn đầu tiên chúng nhìn thấy và nghe tiếng. Bình thường đó là mẹ. Các nhà nghiên cứu hành vi gọi hiện tượng này là in dấu.
Có thể in dấu nhầm. Con non nở trong lò ấp mà người chăm là thứ đầu tiên chúng thấy, chúng có thể lẽo đẽo theo người khắp sân. Trông dễ thương nhưng không phải điều nên cố tình tạo ra cho vui.
Mẹ và con nhận nhau bằng tiếng. Từ lúc còn trong trứng, con non đã nghe tiếng mẹ kêu. Sau khi nở, tiếng kêu là sợi dây giữ cả đàn đi đúng hàng.
Đi thành hàng một. Đàn con đi nối đuôi nhau sau mẹ, đặc biệt khi xuống nước. Trẻ có thể đếm xem trong một hàng có bao nhiêu con, con nào hay tụt lại phía sau.
Câu hỏi cho trẻ. Nếu một chú vịt con lạc mẹ, nó sẽ làm gì để tìm lại đàn? Thử nghe xem tiếng kêu của vịt con lạc khác tiếng kêu khi ở cạnh mẹ thế nào.
Xuống nước: lông tơ, tuyến dầu và chuyện chìm nổi
Vịt con có thể bơi được rất sớm, chỉ một hai ngày sau khi nở. Nhưng lông tơ của chúng chưa chống nước tốt như lông của vịt trưởng thành. Ở ngoài tự nhiên, vịt con được mẹ dẫn xuống nước một lúc rồi lên bờ chui vào cánh mẹ sưởi, và dầu từ bộ lông mẹ cũng góp phần giúp con giữ ấm.
Vịt trưởng thành có một tuyến dầu nằm ở phao câu, phần gốc đuôi. Quan sát kỹ, bạn sẽ thấy vịt ngoái cổ ra sau, quẹt mỏ vào gốc đuôi rồi chải khắp lông. Lớp dầu mỏng và cách các sợi lông xếp chồng khít lên nhau làm nước trượt đi, lớp lông tơ bên dưới vẫn khô và giữ khí ấm. Đây là lý do vịt nổi bồng bềnh dễ dàng.
Vì thế, vịt con nở trong lò, không có mẹ, nếu được thả xuống chậu nước sâu quá lâu có thể bị ướt sũng, lạnh và đuối sức. Người nuôi thường chỉ cho vịt con lội nước nông vài phút lúc trời ấm trong những tuần đầu. Điều này cũng là lời nhắc với trẻ: con vật non dù sinh ra để bơi vẫn cần thời gian và mẹ của nó.
Những điều trẻ hay hỏi khi đứng xem đàn vịt
Vì sao vịt chúi đầu, chổng đuôi lên trời? Đó là cách vịt kiếm ăn ở chỗ nước nông: chúi đầu xuống đáy để mò cỏ non, ốc nhỏ, côn trùng, phần thân nổi chổng lên. Trẻ đếm thử một con vịt chúi đầu được bao lâu rồi mới ngoi lên.
Vì sao mỏ vịt dẹt mà mỏ gà nhọn? Gà mổ từng hạt trên mặt đất nên mỏ nhọn, cứng. Vịt sục mỏ vào bùn và nước, mép mỏ có những hàng gờ nhỏ như răng lược để giữ thức ăn lại và cho nước, bùn chảy ra.
Chân có màng để làm gì? Màng da nối các ngón chân biến bàn chân thành mái chèo. Khi đạp ra sau, màng xoè rộng đẩy nước; khi kéo về, màng khép lại để đỡ cản. Cho trẻ xoè và khép bàn tay trong chậu nước là hiểu ngay.
Mặt ngan đỏ đỏ là gì? Ngan có mảng da sần màu đỏ quanh mắt và gốc mỏ, ở con trống thường to và rõ hơn. Đây là đặc điểm của loài, không phải con ngan bị bệnh hay bị thương.
Vịt ngủ thế nào? Vịt hay ngủ ngay trên mặt nước hoặc đứng một chân trên bờ, rúc mỏ vào lông lưng. Có nghiên cứu cho thấy những con nằm ngoài rìa đàn có thể ngủ mà vẫn hé một mắt canh chừng.
Thí nghiệm nhỏ: lông vịt và giọt nước
Không cần bắt vịt. Chỉ cần nhặt vài chiếc lông vịt, lông ngan rụng quanh chuồng hay bờ ao, cùng một chiếc lông gà để so sánh:
- Rửa tay trước, đeo găng hoặc dùng kẹp gắp lông lên, cho vào túi sạch.
- Ở nhà, đặt lông vịt và lông gà lên một tờ giấy, dùng ống nhỏ giọt nhỏ một giọt nước lên mỗi chiếc.
- Quan sát: trên lông vịt giọt nước thường tròn lại và lăn đi, trên lông gà dễ thấm hơn.
- Nhỏ thêm một giọt nước có pha chút nước rửa bát lên lông vịt, xem giọt nước có còn tròn không.
- Cho trẻ đoán vì sao vịt bị dính dầu thải hay nước xà phòng ngoài ao lại dễ bị lạnh và chìm.
- Bỏ lông vào thùng rác, rửa tay bằng xà phòng.
Kết quả có thể không đẹp như trong sách vì lông rụng đã cũ và bẩn, đừng thất vọng. Điều quan trọng là trẻ tự thấy mặt nước, dầu và xà phòng tác động khác nhau lên bộ lông, và hiểu vì sao xả nước rửa xuống ao làm hại thuỷ cầm.
Từ vịt con lông tơ đến vịt đẻ trứng
Vịt con lớn rất nhanh. Khoảng hai ba tuần, lông thật bắt đầu nhú ở hai bên sườn và đuôi; khoảng sáu đến tám tuần, phần lớn lông tơ đã thay bằng lông thật, cánh dài ra. Người quê gọi giai đoạn này là vịt choai, ngan choai. Ngỗng lớn chậm hơn một chút nhưng thân hình to vượt hẳn.
Ở nhiều giống vịt, con trống và con mái khác nhau ở giọng kêu: vịt mái kêu to, cạc cạc rõ ràng, vịt trống kêu khàn, nhỏ. Một số giống, con trống có vài chiếc lông đuôi cong lên ở chóp. Ở ngan, con trống to hơn con mái rất nhiều. Đây là những dấu hiệu trẻ tự kiểm được khi đứng quan sát đàn vịt nhà hàng xóm.
Vịt mái bắt đầu đẻ khi được vài tháng tuổi, tuỳ giống. Vịt thường đẻ vào ban đêm hoặc rạng sáng, nên người chăn vịt chạy đồng thường nhặt trứng trước khi lùa đàn ra ruộng. Ông ngoại của bé Bin ở Đồng Tháp có đàn vịt chạy đồng; Bin bảy tuổi được phân công đếm trứng mỗi sáng, và tự phát hiện ra hôm nào trời trở lạnh thì trứng ít hơn.
An toàn khi cho trẻ lại gần ao và thuỷ cầm
Ao vịt là chỗ quan sát tuyệt vời nhưng cũng có những nguy cơ thật. Trước khi dắt con ra bờ ao, nhắc nhau mấy điều:
- Luôn có người lớn đứng cạnh, trẻ không tự ra bờ ao, bờ kênh, dù nước trông nông.
- Ngỗng đực và ngan trống đang canh ổ hay canh con có thể lao tới mổ, đập cánh rất mạnh; giữ khoảng cách, không đuổi bắt.
- Không cho trẻ bế vịt con, ngan con lên má, lên môi; thuỷ cầm khoẻ mạnh vẫn có thể mang vi khuẩn.
- Rửa tay bằng xà phòng sau khi chạm vào thuỷ cầm, chuồng, trứng hay nước ao.
- Không cho thuỷ cầm ăn bánh mì, đồ ăn vặt mặn ngọt; nếu chủ nhà đồng ý, chỉ rải đúng thức ăn chủ nhà cho.
- Không thả vịt, ngan mua ở chợ ra ao hồ công cộng hay sông suối tự nhiên.
Một luật nhỏ hợp với trẻ: mình nhìn đàn vịt từ chỗ đứng khô ráo, không xuống nước, không đuổi theo. Đàn vịt yên thì mới chịu đi qua trước mặt cho mình nhìn kỹ.
Câu hỏi thường gặp
Trứng vịt ấp bao nhiêu ngày thì nở?
Trứng vịt thường nở sau khoảng 28 ngày ấp, lâu hơn trứng gà khoảng một tuần. Trứng ngan cần khoảng 35 ngày. Thời tiết lạnh, trứng để lâu trước khi ấp có thể làm chậm thêm vài ngày.
Vì sao vịt nhà ít khi tự ấp trứng?
Nhiều giống vịt nhà đã được chọn lọc qua rất nhiều đời để đẻ nhiều trứng, và bản năng nằm ấp yếu đi. Vì vậy người nuôi thường dùng lò ấp hoặc nhờ ngan, gà mái đang đòi ấp ủ trứng vịt.
Vịt con mới nở có bơi được ngay không?
Vịt con bơi được rất sớm, nhưng lông tơ chưa chống nước tốt. Ngoài tự nhiên chúng bơi một lúc rồi lên bờ sưởi dưới cánh mẹ. Vịt con không có mẹ chỉ nên lội nước nông, ấm, trong thời gian ngắn.
Gà mẹ ấp trứng vịt thì vịt con có biết bơi không?
Có. Khả năng bơi nằm sẵn trong loài vịt, không cần học từ mẹ. Vịt con do gà ấp vẫn xuống nước bình thường, chỉ có gà mẹ đứng trên bờ lo lắng vì nó không bơi được.
Vịt con cứ đi theo người có sao không?
Đó là hiện tượng in dấu, vịt con gắn bó với vật chuyển động đầu tiên nó thấy sau khi nở. Không nguy hiểm, nhưng vịt con in dấu vào người có thể khó hoà vào đàn, nên đừng cố tình tạo ra cho vui.
Có nên mua vịt con, ngan con cho trẻ chơi rồi thả ra ao không?
Không nên. Vịt con cần chăm sóc đúng cách nhiều tuần, không phải đồ chơi. Thả thuỷ cầm nuôi ra ao hồ công cộng hay sông suối có thể làm chúng chết hoặc ảnh hưởng tới sinh vật ở đó.