SanSinh.comSản Sinh
Vòng đời côn trùng

Vòng đời đom đóm: ấu trùng ăn ốc sên, nhộng trong đất và con trưởng thành sống ngắn

Đom đóm sống lâu nhất ở giai đoạn ấu trùng trên mặt đất ẩm, ăn ốc sên và sên trần. Bảng bốn giai đoạn, cách tìm ấu trùng phát sáng và giữ vườn cho đom đóm quay lại.

Glowing firefly larva crawling on wet moss near a small garden snail at night in a rural Vietnamese garden, macro, dim natural light

Đom đóm là bọ cánh cứng có vòng đời bốn giai đoạn: trứng, ấu trùng, nhộng và con trưởng thành; trong đó ấu trùng sống lâu nhất, thường nhiều tháng, bò trên đất ẩm, rêu, bờ ruộng và săn ốc sên, sên trần, còn con trưởng thành nhấp nháy trên trời chỉ sống khoảng vài tuần. Ở nhiều loài, chính ấu trùng cũng phát sáng.

Điều này đổi hẳn cách nhìn: muốn có đom đóm bay mỗi mùa, khu vườn phải nuôi được ấu trùng quanh năm, nghĩa là phải có đất ẩm, lá mục, ốc sên và không phun thuốc tràn lan. Bài này đi qua từng giai đoạn, chỉ cách tìm ấu trùng phát sáng dưới đất vào ban đêm, và những việc nhỏ một gia đình có thể làm để đom đóm quay lại.

Bốn giai đoạn, một vòng đời phần lớn nằm sát mặt đất

Trứng. Con cái đẻ trứng ở nơi đất ẩm, dưới rêu, lá mục hoặc gần mép nước tuỳ loài. Trứng rất nhỏ, khó tìm, và ở một số loài trứng cũng phát ánh sáng yếu.

Ấu trùng. Thân dài, dẹt, nhiều đốt, trông như một con rết nhỏ không có nhiều chân, màu nâu xám, có sáu chân ở phần ngực. Đây là giai đoạn dài nhất, ấu trùng lột xác nhiều lần và ăn rất khoẻ. Một số loài đom đóm ở châu Á có ấu trùng sống dưới nước, săn ốc nước ở ruộng và mương.

Nhộng. Khi đủ lớn, ấu trùng tìm chỗ trong đất hoặc dưới lá mục, nằm yên và hoá nhộng. Giai đoạn này kéo dài khoảng một đến vài tuần tuỳ loài và nhiệt độ, gần như không thể thấy nếu không đào đất, mà bạn cũng không nên đào.

Con trưởng thành. Ra khỏi nhộng, đom đóm bay lên tìm bạn bằng tín hiệu ánh sáng. Nhiều loài gần như không ăn ở giai đoạn này, chỉ sống bằng năng lượng tích từ thời ấu trùng. Ở vài loài, con cái không có cánh, trông giống ấu trùng, ngồi dưới cỏ phát sáng chờ con đực bay đến.

Toàn bộ vòng đời. Thường kéo dài từ vài tháng đến khoảng một năm hoặc hơn tuỳ loài. Phần lớn thời gian đó con đom đóm ở dưới đất hoặc sát mặt đất, chứ không phải trên trời.

Ấu trùng săn ốc sên như thế nào

Ấu trùng đom đóm là thợ săn chuyên ăn ốc sên, sên trần và đôi khi giun nhỏ. Nó lần theo vệt nhớt mà ốc để lại trên lá và đất, bò đến cắn vào phần thân mềm và tiết ra dịch làm tê liệt con mồi rồi tiêu hoá dần. Một con ấu trùng nhỏ có thể xử lý con ốc to hơn mình nhiều lần, và đôi khi vài ấu trùng cùng ăn chung một con ốc.

Với người trồng rau, đây là tin tốt. Một mảnh vườn có ấu trùng đom đóm là mảnh vườn có thêm một lực lượng giữ cho ốc sên không quá nhiều. Ngược lại, rải thuốc diệt ốc trong vườn cũng có nghĩa là lấy đi thức ăn của ấu trùng đom đóm, có khi giết luôn cả ấu trùng.

Nếu trẻ hỏi "ấu trùng ăn ốc như vậy có ác không", bạn có thể trả lời đơn giản: mỗi con vật đều phải ăn để lớn, ốc sên ăn lá rau, ấu trùng đom đóm ăn ốc sên, chim ăn sâu. Không ai trong số đó là "xấu", và nhờ có con này ăn con kia mà khu vườn không bị một loài nào chiếm hết. Câu trả lời này đủ cho trẻ mẫu giáo, còn trẻ lớn hơn có thể vẽ thành một chuỗi ăn và bị ăn trong vườn nhà mình.

Tìm ấu trùng phát sáng dưới đất vào ban đêm

Nhiều người chỉ biết đom đóm bay, ít ai để ý những đốm sáng nhỏ đứng yên hoặc bò chậm dưới cỏ. Cách tìm cho một buổi tối, tốt nhất vào mùa mưa khi đất ẩm:

  1. Chọn chỗ đất ẩm, có lá mục, rêu, bờ cỏ cạnh ruộng hoặc mương, xa đèn đường và đèn nhà. Ánh sáng nhân tạo làm mắt khó nhận đốm sáng yếu.
  2. Tắt đèn pin, đứng yên khoảng năm đến mười phút cho mắt quen với bóng tối.
  3. Nhìn sát mặt đất, không nhìn lên trời. Ấu trùng phát ánh sáng yếu, thường liên tục hoặc nhấp nháy chậm, khác với kiểu nháy nhanh của con trưởng thành đang bay.
  4. Khi thấy đốm sáng, bật đèn pin đã che đỏ trong vài giây để nhìn hình dạng: thân dài nhiều đốt, đầu nhỏ thụt vào dưới tấm ngực.
  5. Không nhặt lên, không mang về. Ngồi nhìn xem nó đang bò về đâu, có đang lần theo vệt nhớt của con ốc nào không.
  6. Ghi lại nơi, giờ và thời tiết. Quay lại cùng chỗ sau vài tuần để so sánh.

Đi ban đêm ở bờ ruộng và bờ mương phải có người lớn, mang giày kín, đi chậm và soi đường trước khi bước. Ban đêm là lúc rắn và rết hoạt động; nếu thấy rắn, đứng yên, lùi lại từ từ và để nó tự đi, không đuổi, không bắt.

Vì sao đom đóm ít dần và một gia đình làm được gì

Nhiều người lớn tuổi kể ngày xưa đom đóm bay đầy bờ tre, giờ hiếm hơn hẳn. Lý do nằm ở chỗ ấu trùng không còn nơi sống.

Nguyên nhânẢnh hưởng tới vòng đờiViệc làm được ở nhà
Đèn chiếu sáng ban đêmCon trưởng thành khó nhận tín hiệu của nhau, ít giao phối và đẻ trứngTắt đèn sân không cần thiết, dùng đèn hướng xuống đất
Thuốc trừ sâu, thuốc diệt ốcGiết ấu trùng và lấy mất thức ăn của chúngĐể một góc vườn không phun thuốc
Bê tông hoá bờ mương, sân vườnMất đất ẩm, lá mục, rêu là nơi ấu trùng và nhộng sốngGiữ một khoảnh đất trống có lá rụng, không quét sạch hết
Đất khô, lấp ao mươngẤu trùng và ốc mồi cần ẩmGiữ chỗ ẩm có bóng râm, một chậu nước nhỏ có cây
Bắt đom đóm bỏ lọCon trưởng thành sống ngắn, bị nhốt là không kịp đẻ trứngChỉ ngắm, không bắt

Một khoảnh vườn nhỏ không làm thay đổi cả một vùng, nhưng nếu quanh nhà đã có đom đóm, những việc này giúp chúng tiếp tục ở lại. Quan trọng hơn, trẻ được thấy rằng muốn giữ một loài vật thì phải giữ được chỗ sống của cả vòng đời nó, chứ không chỉ chỗ con trưởng thành xuất hiện.

Ví dụ: một mùa hè đếm đốm sáng ở vườn nhà bà

Bé An 8 tuổi về nghỉ hè ở nhà bà nội tại Lâm Đồng. Vườn bà có một góc trồng chuối, lá chuối khô để mục dưới gốc, đất lúc nào cũng ẩm. Buổi tối đầu tiên, An chỉ chú ý đến vài con đom đóm bay quanh hàng rào. Bà bảo An tắt đèn hiên, ngồi xuống cạnh gốc chuối và nhìn xuống đất. Sau vài phút, An thấy hai đốm sáng nhỏ, không bay, đang bò rất chậm trên lớp lá mục.

Từ hôm đó, mỗi tối An ngồi mười phút ở gốc chuối, đếm số đốm sáng dưới đất và số đom đóm bay, vẽ vào một cuốn sổ nhỏ mỗi đốm là một chấm. An để ý những tối sau cơn mưa, số đốm sáng dưới đất nhiều hơn hẳn. Một lần An thấy đốm sáng nằm cạnh một vỏ ốc sên, và từ đó con tự hỏi liệu đốm sáng có ăn ốc không, trước khi bà kịp kể.

Cuối kỳ nghỉ, An không có một bảng điểm hay con số "đúng" nào. Con có một cuốn sổ đầy chấm vàng, và một câu hỏi mang về thành phố: vì sao ở chung cư không có đốm sáng nào dưới đất. Đó là câu hỏi đáng giá nhất của cả mùa hè, và người lớn chỉ cần cùng con tìm câu trả lời.

Đốm sáng nào là đom đóm, đốm nào không phải

Đốm sáng tự phát, không cần đèn. Ấu trùng và đom đóm phát ánh sáng vàng xanh ngay cả khi xung quanh tối hoàn toàn. Nếu đốm sáng chỉ hiện khi bạn bật đèn pin, đó là ánh phản chiếu chứ không phải đom đóm.

Đôi chấm sáng lấp lánh trong cỏ khi soi đèn. Thường là mắt nhện phản chiếu ánh đèn, nhất là những con nhện săn mồi sống dưới đất. Tắt đèn thì chấm sáng biến mất ngay. Đây cũng là một phát hiện thú vị, trẻ có thể đếm xem bãi cỏ nhà mình có bao nhiêu đôi mắt nhện.

Giọt sương, mảnh kính, vỏ bao nilon. Những thứ này cũng lấp lánh khi gặp đèn và đứng yên mãi một chỗ. Ấu trùng đom đóm thì bò, dù rất chậm, và ánh sáng có lúc mờ lúc rõ.

Đốm sáng đứng yên trên ngọn cỏ, sáng đều. Ở một số loài, đó có thể là đom đóm cái không có cánh đang phát sáng chờ con đực. Hình dáng nó giống ấu trùng nên khó phân biệt bằng mắt thường; bạn chỉ cần ghi lại là thấy một đốm sáng đứng yên, không cần kết luận ngay.

Ánh sáng nhấp nháy theo nhịp trên không. Gần như chắc chắn là đom đóm trưởng thành đang bay. Mỗi loài có kiểu nháy riêng, có loài nháy nhanh, có loài nháy chậm, có nơi cả đàn nháy gần như cùng lúc trên một bụi cây ven sông.

Chụp ảnh, giữ lại và những điều không nên làm

Trẻ hay muốn bắt đom đóm bỏ vào lọ để làm đèn. Có thể kể với con rằng đom đóm trưởng thành chỉ có vài tuần để tìm bạn và đẻ trứng, và ánh sáng là cách duy nhất chúng nói chuyện với nhau. Trong lọ kín, chúng không tìm được ai, không ăn được gì và chết sau một hai ngày. Bắt nhiều đom đóm ở cùng một chỗ còn có thể làm khu đó vắng hẳn mùa sau.

Thay vì bắt, có thể cùng trẻ chụp ảnh phơi sáng lâu nếu có máy ảnh hoặc điện thoại có chế độ chụp đêm: đặt máy cố định trên một chỗ vững, hướng về bờ cỏ, không bật đèn flash. Những vệt sáng vàng xanh hiện ra trên ảnh là một kỷ niệm không làm hại con nào. Đèn flash và đèn pin chiếu thẳng làm đom đóm ngừng phát sáng và làm hỏng buổi ngắm của mọi người xung quanh.

Ấu trùng và đom đóm trưởng thành không cắn, không đốt người, nhưng nhiều loài có chất trong cơ thể khiến chúng có vị đắng với chim và thằn lằn. Không nên cho vật nuôi như chó mèo nghịch hay ăn đom đóm. Sau khi ngồi đất, sờ lá mục ban đêm, cả nhà rửa tay bằng xà phòng trước khi đi ngủ.

Câu hỏi thường gặp

Ấu trùng đom đóm trông như thế nào?

Ấu trùng đom đóm dài, dẹt, nhiều đốt, màu nâu xám, có sáu chân ở phía trước và đầu nhỏ thường thụt dưới tấm ngực. Nhiều loài có đốm phát sáng ở cuối thân, dễ thấy vào ban đêm trên đất ẩm.

Đom đóm sống được bao lâu?

Cả vòng đời thường từ vài tháng đến khoảng một năm hoặc hơn tuỳ loài, phần lớn ở giai đoạn ấu trùng. Con trưởng thành đang bay chỉ sống khoảng vài tuần, nhiều loài gần như không ăn trong thời gian này.

Ấu trùng đom đóm có hại cho vườn rau không?

Ấu trùng đom đóm ăn ốc sên, sên trần và giun nhỏ chứ không ăn rau. Có chúng trong vườn thường giúp số ốc sên không tăng quá nhiều, nên người trồng rau không cần lo.

Mang đom đóm về thả trong vườn nhà có được không?

Không nên. Đom đóm trưởng thành sống ngắn và cần đúng nơi có ấu trùng sinh sống. Bắt từ nơi khác về vừa làm giảm đom đóm ở nơi cũ, vừa ít khi giúp vườn mới có đom đóm lâu dài.

Vì sao vườn nhà có đom đóm năm trước mà năm nay không thấy?

Có thể vì vườn đã bị phun thuốc, quét sạch lá mục, lắp thêm đèn sáng hoặc thời tiết khô hơn. Ấu trùng cần đất ẩm và ốc sên quanh năm; thiếu những thứ đó, mùa sau sẽ thưa dần.

Đom đóm có giống nhau ở mọi vùng không?

Việt Nam có nhiều loài đom đóm khác nhau, kiểu nháy sáng, màu ánh sáng và nơi sống của ấu trùng cũng khác nhau. Có loài ấu trùng sống trên cạn, có loài sống dưới nước ở ruộng và mương.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138