Ve sầu là côn trùng sống gần như cả đời dưới đất: ấu trùng nở từ trứng trên cành cây, rơi xuống, đào vào đất và hút nhựa rễ cây trong nhiều năm tuỳ loài, rồi đến một buổi tối đầu hè thì chui lên, bò lên thân cây, lột xác thành con ve có cánh. Tiếng ve râm ran mùa hè chỉ là vài tuần cuối của một đời dài chủ yếu trong bóng tối.
Vì giai đoạn dưới đất kéo dài và khó thấy, cách quan sát ve sầu tốt nhất là đọc dấu vết nó để lại: lỗ tròn dưới gốc cây, xác ve bám trên thân, vết rạch trên cành non nơi ve đẻ trứng. Bài này đi theo từng dấu vết đó, chỉ cách xem ve lột xác vào buổi tối mà không làm hỏng, và trả lời câu trẻ hay hỏi nhất: con ve nào kêu, kêu bằng gì.
Các giai đoạn của ve sầu và dấu vết bạn có thể thấy
Ve sầu biến thái không hoàn toàn, không có nhộng. Dấu vết của từng giai đoạn nhiều khi dễ thấy hơn chính con vật.
| Giai đoạn | Sống ở đâu | Dấu vết nhìn thấy được | Kéo dài khoảng |
|---|---|---|---|
| Trứng | Bên trong cành non, nơi ve cái rạch vỏ đẻ vào | Hàng vết rạch nhỏ trên cành, đầu cành đôi khi héo khô | Vài tuần, tuỳ loài và nhiệt độ |
| Ấu trùng dưới đất | Trong đất quanh rễ cây, hút nhựa rễ | Gần như không thấy; đôi khi gặp khi đào đất làm vườn | Nhiều năm, tuỳ loài |
| Ấu trùng chui lên | Từ lỗ trong đất bò lên thân cây, tường, cọc | Lỗ tròn cỡ đầu ngón tay quanh gốc cây | Một buổi tối |
| Lột xác | Bám chặt trên thân cây hoặc lá | Xác ve màu nâu, nứt dọc lưng, còn bám nguyên | Khoảng vài giờ |
| Ve trưởng thành | Trên cành cây cao | Tiếng kêu, con ve đậu thân cây | Khoảng vài tuần |
Con số "nhiều năm dưới đất" làm trẻ rất thích. Bạn cứ nói thật: mỗi loài ve một khác, có loài vài năm, có loài lâu hơn nhiều, và chính các nhà khoa học cũng chưa biết hết thời gian của từng loài ve ở Việt Nam. Nói "chưa ai biết chắc" là một câu trả lời trung thực và cũng gợi tò mò.
Lỗ tròn dưới gốc cây: cửa ra của ve
Vào đầu hè, nếu đi quanh những cây lớn như bằng lăng, phượng, nhãn, xà cừ trong sân trường hay công viên, bạn sẽ thấy trên mặt đất những lỗ tròn đều, to cỡ đầu ngón tay út hoặc lớn hơn, miệng lỗ sạch, không có đất đùn lên như lỗ giun. Đó là chỗ ấu trùng ve đã chui lên. Có lỗ ấu trùng mới đào thông lên mặt đất và vẫn ngồi chờ phía dưới, đợi trời tối.
Một gốc cây có thể có hàng chục lỗ trong cùng một tuần, vì ấu trùng ở quanh rễ cây đó trồi lên gần như cùng lúc. Trẻ có thể đếm lỗ quanh một gốc cây và so với số xác ve trên thân cây đó; con số thường gần nhau nhưng không khớp hẳn. Câu hỏi để trẻ nghĩ: vì sao có lỗ mà không thấy xác? Có thể xác rơi xuống, có thể ve bò lên thật cao, có thể ấu trùng bị chim hoặc kiến bắt trên đường bò.
Không cần đào lỗ để tìm ấu trùng. Đào lên làm đứt đường đi và con ấu trùng gần như không quay lại được. Nếu tình cờ gặp ấu trùng ve khi xới đất trồng rau, hãy đặt nó lại vào đất ẩm gần gốc cây cũ và lấp nhẹ.
Xem ve lột xác vào buổi tối
Ve thường chui lên sau khi trời sụp tối, nhất là sau một trận mưa làm đất mềm. Đây là cách xem mà không làm hỏng con ve:
- Ban ngày, tìm một gốc cây có nhiều lỗ tròn và xác ve cũ. Đó là cây có khả năng cao sẽ có ve chui lên tối nay.
- Khoảng sau bữa tối, mang đèn pin, lấy giấy bóng kính đỏ hoặc vải mỏng bọc đầu đèn cho ánh sáng dịu, rồi soi thật chậm dọc thân cây từ dưới lên.
- Ấu trùng đang bò lên có màu nâu đất, chân trước to như cái kẹp. Khi đã chọn được chỗ, nó bám chặt và đứng yên một lúc lâu.
- Lưng ấu trùng nứt dọc. Con ve bên trong màu trắng ngà hoặc xanh nhạt, từ từ ngả người ra sau, rút chân rồi gập lại để kéo bụng ra.
- Cánh lúc đầu nhăn và nhỏ, sau đó duỗi dần ra, trong suốt. Giai đoạn này có thể mất khoảng một đến vài giờ.
- Sáng hôm sau quay lại: con ve đã sẫm màu và bay đi, chỉ còn chiếc xác bám nguyên trên thân cây.
Trong suốt lúc lột, không chạm vào ve, không soi đèn sát quá lâu, không rung cành. Con ve mới lột rất mềm, rơi xuống đất lúc này thường không kịp duỗi cánh. Đứng cách khoảng một sải tay, mỗi lần soi vài giây rồi tắt đèn là đủ để theo dõi.
Vì sao chỉ ve đực kêu
Ve đực có bộ phận phát âm ở hai bên bụng. Đó là hai tấm màng mỏng, cơ bên trong làm chúng bật lên bật xuống rất nhanh tạo ra tiếng kêu. Phần bụng rỗng giúp khuếch đại âm thanh. Ve cái không có bộ phận này nên không kêu.
Tiếng kêu để gọi bạn tình. Mỗi loài ve có kiểu tiếng riêng, nhờ đó ve cái tìm đúng con đực cùng loài. Vì vậy mùa ve kêu rộ cũng là mùa ve tìm bạn và đẻ trứng.
Ve kêu to nhất lúc trời nắng nóng. Côn trùng hoạt động mạnh hơn khi ấm. Ngày nắng gắt tiếng ve râm ran, trời mưa hay se lạnh thì thưa hẳn. Trẻ có thể tự ghi lại điều này trong vài ngày.
Phân biệt đực cái bằng mắt. Lật nhẹ một xác ve hoặc nhìn con ve chết tự nhiên: ve đực có hai tấm ốp tròn dưới bụng che bộ phận phát âm, ve cái có đầu bụng thon nhọn với ống đẻ trứng. Chỉ quan sát trên xác hoặc con đã chết, không bắt ve sống.
Vết rạch trên cành: nơi vòng đời bắt đầu lại
Sau khi giao phối, ve cái dùng ống đẻ trứng cứng và sắc rạch những đường nhỏ vào vỏ cành non rồi đẻ trứng vào đó. Nhìn kỹ những cành non trên cây có nhiều ve, bạn có thể thấy một hàng vết rạch xếp nối nhau như những đường khâu. Đôi khi đầu cành phía ngoài vết rạch bị héo khô và gãy rụng.
Khi trứng nở, ấu trùng rất nhỏ, chỉ như hạt bụi trắng có chân, chui ra khỏi cành rồi thả mình rơi xuống đất. Ở dưới gốc, chúng tìm chỗ đất mềm để đào vào và bắt đầu chặng dài dưới đất. Từ đây vòng đời quay lại điểm đầu.
Ông Tư ở Đồng Tháp có một vườn nhãn. Mùa hè năm ngoái, ông chỉ cho đứa cháu 10 tuổi những cành nhãn non có vết rạch và nói đó là "chỗ ve gửi con". Cháu ông không cần đọc sách mới hiểu vì sao sang năm, năm sau nữa vẫn có ve quanh gốc nhãn ấy: những con ve con rơi xuống đất hôm nay sẽ ở dưới đó nhiều năm trước khi chui lên lại. Một cái cây có ve kêu đều đặn mỗi hè thường là cây đã có ve sống quanh rễ từ rất lâu.
Sổ tay ve sầu cho một mùa hè
Ve sầu hợp với kiểu quan sát kéo dài cả mùa, vì mỗi tuần lại có một thứ mới để thấy. Một cuốn sổ tay đơn giản cho trẻ từ 7 tuổi trở lên có thể gồm những mục sau, mỗi mục một trang, vẽ là chính, chữ chỉ để ghi ngày:
- Ngày đầu tiên nghe tiếng ve trong năm, nghe ở đâu, lúc mấy giờ, trời nắng hay râm.
- Một cây "của mình" trong sân trường hoặc gần nhà: vẽ cây, đánh dấu chỗ có lỗ ve dưới gốc, đếm số lỗ mỗi tuần.
- Số xác ve trên thân cây đó mỗi tuần, cao nhất tìm thấy ở đâu so với chiều cao của con.
- Một buổi tối xem ve lột xác: vẽ ba hình, lúc lưng vừa nứt, lúc con ve ngả người ra, lúc cánh đã duỗi.
- Tiếng ve theo giờ trong ngày: sáng sớm, trưa, chiều, tối, giờ nào to nhất, giờ nào im.
- Những cành non có vết rạch đẻ trứng, nếu tìm được.
- Ngày cuối cùng còn nghe tiếng ve trong năm.
Trang đầu và trang cuối là hai mốc của mùa ve năm đó. Nếu năm sau làm lại, trẻ có thể so hai cuốn sổ và tự thấy mùa ve năm nay đến sớm hay muộn hơn. Không cần ai chấm cuốn sổ này đẹp hay xấu, đúng hay sai; chỉ cần nó được ghi bằng chính mắt của trẻ.
Với lớp học, mỗi nhóm có thể nhận một cây khác nhau trong sân trường. Cuối mùa so xem cây nào nhiều ve nhất, rồi đoán vì sao: cây già hơn, đất quanh gốc không bị lát gạch, hay đơn giản là cây đó có nhiều rễ hơn. Câu trả lời không quan trọng bằng việc trẻ biết đặt câu hỏi như vậy.
Bắt ve chơi, ăn ve và những điều nên nói với trẻ
Ở nhiều vùng, trẻ con từng bắt ve buộc chỉ, nhốt lồng nghe kêu, hoặc người lớn bắt ấu trùng ve buổi tối để chế biến làm món ăn. Bạn có thể kể chuyện này như một nếp cũ, nhưng không cần làm theo. Ve bị nhốt hầu như không sống được lâu, và một con ve trưởng thành bị bắt trước khi kịp đẻ trứng là một vòng đời dừng giữa chừng.
Ve sầu không cắn, không đốt người. Chúng có vòi chích để hút nhựa cây, nhưng không dùng vòi đó với người trong điều kiện bình thường. Khi bị cầm, ve có thể kêu chói tai hoặc tiết ra ít nước, chỉ là phản xạ hoảng sợ, không độc.
Xác ve thì khác: con vật đã đi, chiếc vỏ để lại không còn ai dùng. Trẻ có thể nhặt xác ve rơi dưới gốc hoặc gỡ nhẹ trên thân cây, soi kính lúp để thấy đôi chân trước như cái xẻng đào đất, đường nứt trên lưng, cả những sợi trắng mảnh bên trong là lớp lót đường thở cũ. Rửa tay sau khi cầm xác ve và những thứ nhặt từ đất lên. Một hộp xác ve kèm ngày nhặt và tên cây là bộ sưu tập không làm hại ai.
Câu hỏi thường gặp
Ve sầu sống dưới đất bao nhiêu năm?
Tuỳ loài, ấu trùng ve có thể sống dưới đất vài năm hoặc lâu hơn nhiều. Thời gian của từng loài ve ở Việt Nam chưa được biết đầy đủ, nên chỉ nên nói với trẻ là nhiều năm và khác nhau giữa các loài.
Ve sầu trưởng thành sống được bao lâu?
Ve trưởng thành thường chỉ sống khoảng vài tuần. Trong thời gian đó chúng hút nhựa cây, con đực kêu gọi bạn, con cái đẻ trứng vào cành non, rồi chết khi mùa hè dần qua.
Mùa ve sầu ở Việt Nam là tháng nào?
Ở nhiều nơi, ve rộ lên vào đầu và giữa mùa hè, khi trời nóng và sau những cơn mưa đầu mùa. Thời điểm cụ thể khác nhau giữa miền Bắc, miền Trung và miền Nam, cũng như giữa các loài ve.
Xác ve sầu có bẩn không, trẻ cầm được không?
Xác ve là lớp vỏ cũ, khô, không độc. Trẻ cầm xem được, nhưng vì xác ve dính đất và bụi cây nên cần rửa tay bằng xà phòng sau đó và không đưa lên miệng.
Ve sầu có làm hại cây không?
Ve hút nhựa rễ và nhựa cành, ve cái rạch cành để đẻ trứng nên đôi khi làm héo đầu cành non. Với cây lớn khoẻ mạnh, mức ảnh hưởng thường nhỏ và không cần làm gì thêm.
Vì sao con ve mới lột có màu trắng xanh?
Lớp vỏ mới của ve lúc vừa lột còn mềm và chưa có màu. Trong vài giờ sau, vỏ cứng lại và sẫm dần sang màu nâu đen hoặc xanh tuỳ loài. Đây là lúc con ve dễ tổn thương nhất.