SanSinh.comSản Sinh
Vòng đời côn trùng

Vòng đời ong mật: ong chúa, ong thợ, ong đực lớn lên trong tổ và xem ong an toàn

Ong mật đi từ trứng, ấu trùng, nhộng trong lỗ sáp đến ong chúa, ong thợ, ong đực. Bảng thời gian khoảng, việc ong thợ làm theo tuổi và cách cho trẻ xem ong an toàn.

Honeybee collecting pollen on a yellow pumpkin flower in a Vietnamese vegetable garden, child watching from a distance behind, macro, bright morning sun

Ong mật có vòng đời bốn giai đoạn diễn ra trong lỗ sáp của tổ: trứng, ấu trùng được mớm thức ăn, nhộng nằm trong lỗ đã vít nắp, rồi ong trưởng thành chui ra; cùng một quả trứng thụ tinh có thể thành ong thợ hoặc ong chúa tuỳ cách được nuôi, còn trứng không thụ tinh thành ong đực. Thời gian từ trứng đến ong trưởng thành chỉ khoảng hai đến bốn tuần tuỳ loại ong và tuỳ nhiệt độ trong tổ.

Vì phần lớn vòng đời nằm kín trong tổ, cách quan sát an toàn cho trẻ là xem ong làm việc ngoài hoa và nghe người nuôi ong giải thích khi họ mở thùng, chứ không phải tự đến gần tổ. Bài này kể từng giai đoạn, việc ong thợ làm theo tuổi, và những luật an toàn cả nhà cần thuộc trước khi đi xem ong.

Ba loại ong, ba con đường lớn lên

Các khoảng thời gian dưới đây là con số quen thuộc ở ong mật nuôi phổ biến; ong nội ở Việt Nam thường nhanh hơn một chút. Hãy coi đây là khoảng, không phải lịch chính xác.

Loại ongTừ đâu raĐược nuôi bằng gìTừ trứng đến lúc chui ra, khoảngViệc chính
Ong thợTrứng thụ tinhVài ngày đầu ăn sữa ong chúa, sau đó ăn phấn hoa trộn mậtKhoảng ba tuầnMọi việc trong và ngoài tổ
Ong chúaTrứng thụ tinh, nằm trong mũ chúa toĂn sữa ong chúa suốt thời ấu trùngKhoảng hơn hai tuầnĐẻ trứng
Ong đựcTrứng không thụ tinh, lỗ to hơnNhư ong thợKhoảng hơn ba tuầnGiao phối với ong chúa tơ

Chi tiết làm trẻ ngạc nhiên nhất là ong chúa và ong thợ khởi đầu giống hệt nhau. Điều khác biệt nằm ở thức ăn và căn phòng: ấu trùng được chọn làm chúa nằm trong một lỗ sáp to, dài, treo thẳng đứng như quả đậu phộng, và được cho ăn sữa ong chúa suốt cả thời ấu trùng. Bạn có thể hỏi trẻ: nếu thức ăn làm khác đi cả một con ong, thì thức ăn có quan trọng với mình không?

Từng giai đoạn trong lỗ sáp

Trứng. Ong chúa đi dọc bánh tổ, cho đầu vào từng lỗ để kiểm tra rồi đẻ một quả trứng ở đáy. Trứng nhỏ, trắng, hình hạt gạo, lúc đầu dựng đứng rồi nằm nghiêng dần. Khoảng ba ngày sau trứng nở.

Ấu trùng. Ấu trùng trắng, cong hình chữ C, không chân, nằm trong lớp thức ăn ở đáy lỗ. Ong thợ ghé thăm và mớm cho nó rất nhiều lần mỗi ngày. Ấu trùng lớn rất nhanh, lột xác vài lần, chỉ trong khoảng một tuần đã gần lấp đầy lỗ sáp.

Vít nắp và hoá nhộng. Khi ấu trùng đủ lớn, ong thợ vít nắp lỗ bằng sáp. Bên trong, ấu trùng nhả tơ làm kén mỏng rồi hoá nhộng. Nhộng trắng dần chuyển màu, mắt sẫm trước, rồi thân, rồi cánh.

Chui ra. Ong non tự gặm nắp sáp chui ra, lông còn xám mịn, đi lại vụng về. Nó chưa biết bay và chưa biết đốt. Những ngày đầu nó ở yên trong tổ làm việc nhà.

Chu kỳ quay lại. Lỗ sáp vừa trống được ong thợ dọn sạch để ong chúa đẻ trứng tiếp. Vào mùa hoa, một bánh tổ có thể nuôi nhiều lứa ong liên tiếp.

Ong thợ đổi việc theo tuổi

Một con ong thợ không làm một việc suốt đời. Trong những ngày đầu sau khi chui ra, nó dọn dẹp, đánh bóng các lỗ sáp để chuẩn bị cho trứng mới. Sau đó nó chuyển sang nuôi ấu trùng, vì lúc này tuyến tiết sữa ong chúa trong đầu nó phát triển nhất. Tiếp theo là xây sáp, nhận mật từ ong đi làm về, quạt cánh để làm khô mật và làm mát tổ, rồi đứng gác ở cửa tổ.

Chỉ đến khoảng nửa sau của cuộc đời, ong thợ mới bay ra ngoài đi lấy mật, phấn hoa, nước và nhựa cây. Những con ong mà trẻ thấy trên hoa bí, hoa nhãn, hoa cà phê thường là những con ong đã lớn tuổi nhất trong tổ. Vào mùa hoa bận rộn, ong thợ thường chỉ sống khoảng vài tuần vì làm việc quá sức; vào mùa ít hoa, ong ít bay nên sống lâu hơn.

Thứ tự công việc này không cố định tuyệt đối. Khi tổ thiếu ong đi lấy mật, một số ong trẻ chuyển sớm; khi thiếu ong nuôi ấu trùng, một số ong già có thể quay lại. Đây là điều đáng nói với trẻ lớn: một tổ ong không có ai ra lệnh từng con một, vậy mà mọi việc vẫn được chia đủ. Ong chúa không phải "vua" chỉ huy; nó chỉ là con duy nhất đẻ trứng.

Tổ ong cũng có vòng đời theo mùa hoa

Không chỉ từng con ong có vòng đời, cả tổ ong cũng lớn lên và sinh sản theo nhịp của mùa hoa. Khi hoa nở nhiều, mật và phấn đổ về dồi dào, ong chúa đẻ nhiều trứng hơn hẳn, số ong trong tổ tăng nhanh. Khi tổ quá đông, ong thợ bắt đầu xây những mũ chúa mới. Trước khi ong chúa mới chui ra, ong chúa cũ cùng một phần lớn ong thợ bay đi tìm chỗ ở khác. Đó là lúc người ta thấy đàn ong đậu thành chùm trên cành cây.

Tổ cũ ở lại với ong chúa mới. Ong chúa tơ bay ra ngoài vài chuyến để giao phối với ong đực từ các tổ khác, rồi trở về đẻ trứng suốt phần đời còn lại. Như vậy, từ một tổ thành hai tổ: đó là cách cả đàn ong sinh sản. Vào mùa ít hoa hoặc mưa dầm, ong chúa đẻ ít đi, tổ thu nhỏ lại, ong đực có khi bị đuổi ra khỏi tổ vì không còn đủ thức ăn nuôi.

Chiều ngược lại cũng đúng: nhiều loại cây cần ong để có quả. Người trồng bí, dưa, mướp hay thấy những quả méo một đầu, teo lại rồi rụng. Một trong những lý do thường gặp là hoa không được thụ phấn đủ, vì quanh đó ít ong và côn trùng ghé hoa. Trẻ có thể tự kiểm: đánh dấu vài bông hoa cái có nhiều ong ghé và vài bông ít ong ghé, theo dõi xem quả nào lớn đều hơn. Thí nghiệm nhỏ này nối vòng đời của ong với vòng đời của quả bí ngay trong vườn nhà.

Cho trẻ xem ong ngoài hoa an toàn

Ong đang lấy mật trên hoa gần như không tấn công nếu không bị đe doạ. Đây là cách xem gần mà ít rủi ro nhất:

  1. Hỏi trước xem trẻ có từng bị ong đốt và phản ứng mạnh không. Trẻ có tiền sử dị ứng thì chỉ xem từ xa và cần ý kiến bác sĩ.
  2. Chọn giờ nắng ấm buổi sáng, đến một khóm hoa có nhiều ong như hoa bí, hoa mướp, hoa cúc dại.
  3. Mặc quần áo màu sáng, không xịt nước hoa, không mang đồ ngọt hay nước ngọt mở nắp ra đó.
  4. Đứng hoặc ngồi cách khóm hoa khoảng một sải tay, cử động chậm. Không vung tay đuổi ong, không đập.
  5. Quan sát: chân sau của ong có cục phấn hoa màu gì? Con ong ở mỗi bông bao lâu? Nó bay từ bông này sang bông cùng loại hay khác loại?
  6. Nếu một con ong bay quanh mặt, đứng yên hoặc đi chậm ra chỗ khác, không chạy hoảng loạn.
  7. Xem xong rửa tay, đặc biệt nếu đã chạm vào hoa hoặc lá.

Câu hỏi về màu phấn hoa rất hợp với trẻ nhỏ. Mỗi loài hoa cho phấn một màu, nên chỉ cần đếm màu những cục phấn trên chân ong là trẻ biết quanh đó đang có bao nhiêu loại hoa nở mà không cần đi tìm.

Tổ ong tự nhiên trên mái nhà, trên cây thì làm gì

Thỉnh thoảng một đàn ong chia tổ bay đến đậu thành một khối lớn trên cành cây hoặc dưới mái hiên. Cảnh này trông đáng sợ nhưng đàn ong lúc đó thường hiền, vì chúng đang no mật và chưa có tổ để bảo vệ. Sau vài giờ đến một hai ngày, chúng thường bay đi tìm chỗ khác. Việc nên làm là giữ trẻ và vật nuôi tránh xa, không ném đá, không đốt khói, không phun nước.

Nếu ong đã làm tổ thật, có bánh sáp, ở chỗ người hay đi lại, hãy nhờ người nuôi ong có kinh nghiệm hoặc lực lượng chuyên xử lý tổ ong. Không tự chọc, tự đốt, nhất là khi không chắc đó là ong mật. Ong vò vẽ, ong bắp cày làm tổ hình quả bóng xám hoặc tổ treo nhiều tầng thì nguy hiểm hơn nhiều, có thể đốt nhiều lần và đuổi theo người xa.

Với trẻ, đây là lúc giải thích sự khác nhau giữa quan sát và làm phiền. Một tổ ong ở xa có thể ngắm qua cửa sổ, đếm số ong bay ra vào trong một phút vào buổi sáng và buổi chiều. Một tổ ong ngay lối đi thì cần người biết việc xử lý. Nhà chị Mai ở Đà Nẵng từng có đàn ong đậu trên cây khế; cả nhà đóng cửa sổ phía đó, dặn con không ra gốc cây, đến chiều hôm sau đàn ong tự bay đi.

Bị ong đốt thì làm gì

Ong mật đốt một lần rồi chết, vì kim đốt có ngạnh, mắc lại trong da kéo theo cả túi nọc. Nếu thấy kim còn trên da, hãy gạt nó ra càng sớm càng tốt bằng móng tay hoặc mép thẻ cứng, vì túi nọc vẫn tiếp tục bơm. Sau đó rửa chỗ đốt bằng nước và xà phòng, chườm lạnh để bớt sưng đau.

Phần lớn vết đốt chỉ sưng đỏ, đau vài giờ và đỡ dần trong một hai ngày. Cần đưa đi cơ sở y tế ngay nếu người bị đốt khó thở, sưng môi, sưng mặt, nổi mẩn khắp người, chóng mặt, hoặc bị đốt nhiều nốt cùng lúc, hoặc bị đốt ở miệng, họng. Trẻ nhỏ bị đốt nhiều nốt cần được khám dù lúc đầu có vẻ bình thường.

Có một câu hỏi trẻ thường hỏi sau khi nghe chuyện kim đốt: vậy ong có biết là đốt xong nó sẽ chết không? Bạn có thể trả lời rằng con ong không nghĩ như người, nó chỉ làm điều nó sinh ra để làm khi tổ bị đe doạ. Câu trả lời này nhẹ nhàng mà đúng, và dẫn tới bài học thật: vì ong đốt là phải chết, nên con ong không tự dưng đốt ai; mình không làm nó sợ thì nó cũng để mình yên.

Câu hỏi thường gặp

Ong chúa sống được bao lâu?

Ong chúa thường sống lâu hơn ong thợ rất nhiều, có thể vài năm nếu tổ khoẻ, dù người nuôi ong thường thay chúa sớm hơn. Ong thợ mùa hoa chỉ sống khoảng vài tuần vì làm việc vất vả.

Ong đực có đốt không?

Ong đực không có kim đốt nên không đốt được. Chúng to hơn ong thợ, mắt rất to chiếm gần hết đầu, và việc chính là bay đi giao phối với ong chúa tơ, không đi lấy mật.

Sữa ong chúa là gì?

Đó là chất dịch trắng do tuyến ở đầu ong thợ trẻ tiết ra. Mọi ấu trùng được ăn sữa ong chúa trong vài ngày đầu, riêng ấu trùng được chọn làm chúa thì được ăn suốt thời ấu trùng.

Có nên cho trẻ đến xem trại ong không?

Có thể, nếu đi cùng người nuôi ong, trẻ đứng ở chỗ họ chỉ định và có đồ bảo hộ khi đến gần thùng. Trẻ có tiền sử dị ứng ong cần hỏi bác sĩ trước và chỉ xem từ xa.

Vì sao ong bay vào nhà?

Ong có thể bị thu hút bởi đồ ngọt, hoa trong nhà hoặc đi lạc. Hãy giữ bình tĩnh, mở rộng cửa sổ phía có ánh sáng để ong bay theo ánh sáng ra ngoài, đưa trẻ sang phòng khác, không đập.

Ong mật và ong vò vẽ khác nhau thế nào?

Ong mật có thân nhiều lông, màu nâu vàng, eo không quá thắt. Ong vò vẽ thân trơn bóng, eo thắt rõ, màu vàng đen tương phản, có thể đốt nhiều lần và hung dữ hơn khi tổ bị chạm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138