SanSinh.comSản Sinh
Vòng đời côn trùng

Vòng đời bướm phượng trên cây chanh, bưởi: tìm trứng, sâu, nhộng, theo dõi từng ngày

Cách tìm trứng, sâu non giống phân chim, nhộng treo và bướm phượng mới nở trên cây chanh, bưởi trong vườn; bảng giai đoạn và cách theo dõi từng ngày cùng trẻ.

Child seen from behind watching a green swallowtail caterpillar on a young lime leaf in a home garden, macro close-up, soft morning light

Muốn xem trọn vòng đời một con bướm mà không phải nuôi gì, cách dễ nhất là tìm bướm phượng trên một cây chanh, quất hay bưởi ngay trong vườn: trứng tròn đơn lẻ trên lá non, sâu non nhỏ trông như cục phân chim, sâu lớn màu xanh lá, nhộng treo nghiêng trên cành, rồi bướm cánh đen điểm vàng hoặc đỏ. Cả bốn giai đoạn thường diễn ra trên cùng một cây, nên bạn chỉ cần ghé nhìn mỗi ngày vài phút.

Từ trứng đến bướm thường mất khoảng vài tuần đến hơn một tháng, tuỳ loài bướm phượng và tuỳ trời nóng hay lạnh. Mùa nóng ẩm ở miền Nam và giữa năm ở miền Bắc là lúc dễ gặp nhất. Phần dưới chỉ cách nhận mặt từng giai đoạn, chỗ hay tìm sai, một bảng ghi theo ngày và những câu hỏi để trẻ tự quan sát chứ không phải nghe giảng.

Vì sao cây có múi là chỗ tìm bướm phượng dễ nhất

Bướm phượng có một thói quen rất "kén ăn": con cái chỉ đẻ trứng lên những cây mà sâu non của nó ăn được. Với nhiều loài bướm phượng quen thuộc ở Việt Nam, đó là các cây họ cam chanh: chanh, quất, bưởi, cam, quýt, có khi cả cây nguyệt quế trồng làm cảnh. Vì vậy, thay vì đi khắp vườn tìm sâu, bạn chỉ cần đứng trước một cây có múi và nhìn đúng chỗ.

Chỗ đúng là đọt non. Con bướm cái bay lượn quanh cây, chạm chân lên lá để "nếm" rồi đẻ từng quả trứng một lên mặt lá non hoặc đầu cành mới nhú. Lá già dày và cứng, sâu non mới nở khó cắn nên bướm ít đẻ ở đó. Một cây chanh trong chậu đang ra lứa đọt mới sau khi được bón và tưới đều thường thu hút bướm hơn hẳn một cây to nhưng đang nghỉ lá.

Ví dụ, chị Thảo ở Cần Thơ có ba chậu quất trên sân thượng. Cứ mỗi lần cây ra đọt, chị thấy một con bướm đen to lượn quanh vào buổi sáng, đậu chớp nhoáng rồi bay đi. Chị bảo con gái 7 tuổi lật nhẹ từng chiếc lá non ở đầu cành và tìm được bốn quả trứng chỉ trong mười phút. Đó là cách bắt đầu đơn giản nhất: thấy bướm cái lượn quanh đọt non, hôm sau ra tìm trứng.

Bốn giai đoạn và cách nhận mặt từng giai đoạn

Bảng dưới gom những gì mắt thường thấy được. Khoảng thời gian chỉ để hình dung, có thể ngắn hơn khi trời nóng và dài hơn nhiều khi trời lạnh.

Giai đoạnTrông như thế nàoTìm ở đâuKéo dài khoảng
TrứngHạt tròn nhỏ cỡ đầu kim găm, màu vàng nhạt, sẫm dần trước khi nởMặt trên hoặc mép lá non, đầu cành mới nhúVài ngày
Sâu non nhỏNâu đen pha vệt trắng, lổn nhổn, giống cục phân chimNằm phơi ngay trên mặt lá nonKhoảng một đến hai tuần, qua mấy lần lột xác
Sâu non lớnXanh lá, mập, có hoa văn như đôi mắt giả ở phần ngựcDọc cành, mặt dưới lá, ẩn rất khéoVài ngày đến hơn một tuần
NhộngXanh hoặc nâu như vỏ cây, treo nghiêng bằng một sợi tơ quấn ngangCành nhỏ, thân cây, đôi khi bờ tường gần chậuKhoảng một đến hai tuần, lâu hơn khi lạnh
BướmCánh đen có đốm vàng, trắng hoặc đỏ tuỳ loàiBám ngay cạnh vỏ nhộng rỗng, chờ cánh khôVài tuần

Điều làm nhiều người ngạc nhiên: sâu non nhỏ và sâu non lớn trông như hai con vật khác hẳn nhau. Chúng là cùng một con, chỉ khác tuổi. Sau mỗi lần lột xác, sâu lớn hơn và đến một lần nào đó thì đổi hẳn sang màu xanh. Nếu trẻ ghi được ngày đổi màu, đó là một phát hiện thật sự của chính các con.

Những chỗ người mới hay tìm sai

Tưởng sâu non nhỏ là phân chim rồi bỏ qua. Đây là cách sâu tự vệ: chim ăn sâu sẽ không ăn thứ trông như phân của chính nó. Muốn chắc, bạn nhìn thật gần xem "cục phân" có các đốt và có cử động nhẹ không, hoặc chờ một lúc xem nó có cắn lá không.

Chỉ tìm ở mặt trên lá. Sâu lớn màu xanh thường nằm dọc cuống lá hoặc dưới lá, cùng màu với lá nên rất khó thấy. Dấu hiệu dễ hơn là lá bị ăn khuyết từ mép vào và những viên phân nhỏ màu xanh sẫm rơi trên lá phía dưới hoặc trên mặt đất chậu.

Tìm nhộng ngay trên cây. Sâu sắp hoá nhộng thường bò đi một quãng, có khi rời hẳn cây, lên thanh tre, bờ tường hay chậu bên cạnh. Ngày sâu bỗng biến mất không phải lúc nào cũng là bị chim ăn; hãy tìm quanh trong bán kính một hai mét.

Nhầm sâu bướm phượng với loài sâu khác. Trên cây có múi còn có sâu vẽ bùa (để lại đường ngoằn ngoèo trong lá) và nhiều loại sâu nhỏ khác. Sâu bướm phượng to, mập, ăn lá từ mép, không đục bên trong lá.

Theo dõi từng ngày mà không làm sâu sợ

Bạn không cần mang sâu vào hộp. Để sâu trên cây, đánh dấu và ghé nhìn là đủ để thấy cả vòng đời. Một cách làm gọn cho gia đình:

  1. Buộc một sợi len màu lỏng tay vào cuống cành có trứng hoặc sâu để ngày mai tìm lại ngay, không phải lật cả cây.
  2. Mỗi ngày nhìn vào một giờ cố định, ví dụ sau bữa sáng, vì sâu ăn và nghỉ theo nhịp; nhìn cùng giờ thì dễ so sánh.
  3. Ghi ba thứ: sâu đang ở đâu, dài chừng bao nhiêu đốt ngón tay, màu gì. Không cần thước, so với đốt ngón tay của trẻ là đủ.
  4. Chụp một tấm ảnh cùng góc mỗi ngày. Sau hai tuần xếp ảnh cạnh nhau, trẻ tự thấy sâu lớn nhanh đến mức nào.
  5. Khi sâu ngừng ăn, co ngắn lại và đổi màu nhạt đi, đó là lúc sắp hoá nhộng. Đừng chạm vào, chỉ tìm xem nó bò đi đâu.
  6. Khi thấy nhộng, ghi ngày. Khi màu nhộng sẫm hẳn và nhìn xuyên thấy hoa văn cánh bên trong, thường chỉ còn khoảng một hai ngày.
  7. Sáng sớm là giờ bướm hay chui ra. Nếu may mắn, cả nhà sẽ thấy bướm bám vào vỏ nhộng, cánh nhăn nheo rồi duỗi dần.

Trong cả quá trình, việc duy nhất có thể làm hỏng là cầm sâu bằng tay hoặc cố gỡ nhộng ra khỏi cành. Nhộng treo nhờ một sợi tơ rất mảnh; đứt sợi đó, nhộng rơi xuống và thường không nở được.

Sừng cam, mùi hắc và vì sao không nên chọc sâu

Nếu chạm vào sâu bướm phượng lớn, bạn sẽ thấy một cái "sừng" hai nhánh màu cam hoặc đỏ bất ngờ thò ra từ sau đầu, kèm mùi hắc giống vỏ cam bị dập. Đây là cơ quan tự vệ để doạ kiến, ong và chim nhỏ. Sừng mềm, không đốt, không có độc với người, nhưng mùi bám vào tay khá lâu.

Nhiều trẻ thích xem cái sừng này và muốn chọc thêm lần nữa. Bạn có thể giải thích rằng mỗi lần thò sừng, con sâu tốn sức và bị hoảng, giống như khi mình bị doạ giật mình. Xem một lần là đủ, sau đó để sâu yên. Câu hỏi hay để trẻ suy nghĩ: vì sao con sâu chỉ thò sừng khi bị chạm chứ không thò suốt ngày?

Sau khi chạm vào lá, cành hay sâu, cả nhà rửa tay bằng xà phòng. Trên lá cây ngoài vườn có thể có thuốc bảo vệ thực vật hoặc bụi đất. Nếu cây chanh nhà bạn vừa phun thuốc, đừng quan sát gần trong vài ngày và nhắc trẻ không đưa tay lên miệng. Ngược lại, cây đang có sâu bướm phượng mà phun thuốc thì cũng mất luôn cả buổi quan sát; nhiều gia đình chọn để yên một hai cây chậu làm "cây của bướm".

Cây bị ăn lá thì có sao không

Người trồng chanh, bưởi hay lo sâu ăn trụi cây. Vài điều nên biết trước khi quyết định:

  • Một cây trưởng thành có hàng trăm lá; vài con sâu bướm phượng ăn chỉ làm cây xơ xác một đợt đọt, cây ra đọt mới sau đó.
  • Cây chậu nhỏ, mới trồng thì có thể bị ăn quá nhiều. Lúc đó bạn có thể nhẹ nhàng chuyển sâu sang cây có múi lớn hơn, cầm cả cuống lá chứ không cầm thân sâu.
  • Không phải con sâu nào cũng sống tới lúc hoá bướm. Chim, ong bắp cày và ruồi ký sinh lấy đi phần lớn, nên số bướm nở ra ít hơn nhiều so với số trứng bạn đếm được.
  • Nếu thấy một con sâu nằm im, teo lại, hoặc nhộng có lỗ thủng nhỏ, có thể nó đã bị ký sinh. Đây cũng là một phần của vòng đời ngoài tự nhiên, không phải do nhà bạn chăm sai.

Với trẻ, chuyện một số sâu không thành bướm là dịp để nói nhẹ nhàng rằng ngoài tự nhiên, rất nhiều con non không lớn được, và vì thế bướm mới đẻ nhiều trứng. Không cần làm to chuyện, chỉ cần trả lời đúng câu con hỏi.

Câu hỏi gợi tò mò để trẻ tự quan sát

Thay vì giảng cho trẻ nghe sâu có mấy giai đoạn, bạn đặt câu hỏi rồi để trẻ tự tìm câu trả lời trên cây. Một vài câu hỏi đã thử với trẻ khoảng 5 đến 10 tuổi: Con sâu ăn lá nào trước, lá non hay lá già? Phân của sâu hôm nay to hơn hay nhỏ hơn hôm qua? Sâu ăn vào buổi sáng hay buổi trưa nhiều hơn? Con sâu có quay về đúng một chỗ để nghỉ không?

Ví dụ bé Minh 9 tuổi ở Huế theo dõi một con sâu trên cây bưởi của ông ngoại suốt mười ngày. Con không cần ai dạy chữ "lột xác", nhưng sáng thứ năm con chạy vào báo thấy "một cái áo da nhăn nhúm" cạnh con sâu, và con sâu thì to hẳn ra. Từ đó con tự đặt câu hỏi: vậy con sâu đã cởi áo mấy lần rồi? Câu hỏi do chính trẻ đặt ra thường được nhớ lâu hơn mọi bài giảng.

Không cần chấm điểm hay so sánh xem ai tìm được nhiều sâu hơn. Mục tiêu là trẻ thấy được sự thay đổi. Cuối đợt, cả nhà có thể vẽ lại vòng đời theo trí nhớ của trẻ, sai chỗ nào thì cùng ra cây xem lại, chứ không sửa bằng đáp án in sẵn.

Câu hỏi thường gặp

Trứng bướm phượng khác trứng các loài khác trên lá chanh thế nào?

Trứng bướm phượng thường nằm riêng lẻ từng quả, tròn, màu vàng nhạt, to cỡ đầu kim găm và ở trên lá non. Nếu thấy cả cụm trứng xếp sát nhau thì đó thường là của loài khác, không phải bướm phượng.

Mang sâu vào nhà nuôi trong hộp có được không?

Có thể làm nhưng không cần thiết và dễ làm sâu chết vì thiếu lá tươi hoặc hộp bí hơi. Để sâu trên cây, đánh dấu cành và quan sát hằng ngày vẫn thấy đủ các giai đoạn mà con vật sống tự nhiên.

Sâu bướm phượng có độc không, chạm vào có sao không?

Sâu bướm phượng không có lông ngứa và không đốt. Khi bị chạm nó thò sừng cam và tiết mùi hắc để doạ, mùi bám tay nhưng không độc. Vẫn nên rửa tay bằng xà phòng sau khi chạm lá và sâu ngoài vườn.

Vì sao nhộng mãi không nở?

Trời lạnh làm nhộng nằm lâu hơn nhiều, có khi qua cả mùa lạnh mới nở. Nhộng cũng có thể đã bị ký sinh hoặc bị rơi khi đang hình thành. Nếu vỏ nhộng có lỗ thủng nhỏ hoặc đã khô teo thì gần như không nở nữa.

Bướm vừa chui khỏi nhộng có cần giúp gì không?

Không nên giúp. Bướm mới ra cần bám yên vào vỏ nhộng hoặc cành, bơm dịch vào cánh và chờ cánh khô trong khoảng vài giờ. Chạm vào lúc này dễ làm cánh gãy hoặc cong vĩnh viễn, bướm không bay được.

Có nên trồng cây chanh riêng để thu hút bướm không?

Một vài chậu chanh hoặc quất để riêng, không phun thuốc, là cách đơn giản để có chỗ quan sát hằng năm. Cây cần nắng và được tưới đều để ra đọt non, vì bướm cái tìm đọt non để đẻ trứng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138