Chuồn chuồn mà trẻ thấy bay trên ruộng chỉ là chặng cuối, khá ngắn, của một vòng đời mà phần dài nhất diễn ra dưới nước: trứng nở ra ấu trùng, ấu trùng sống ở đáy ao, mương, ruộng, săn mồi và lột xác nhiều lần, rồi một ngày bò lên thân cây ngoài nước để lột lần cuối thành chuồn chuồn có cánh. Chuồn chuồn không có giai đoạn nhộng.
Bằng chứng dễ tìm nhất là chiếc xác lột còn nguyên hình con ấu trùng, bám chặt vào thân cỏ, cọc tre hay bờ ao. Tuỳ loài và tuỳ nơi, ấu trùng có thể sống dưới nước từ khoảng vài tháng đến hơn một năm. Bài này chỉ cách tìm xác lột, cách nhìn ấu trùng mà không bắt mang về, và những thứ mà một buổi sáng sớm bên ao có thể cho trẻ thấy.
Một vòng đời chia làm hai thế giới
Chuồn chuồn thuộc nhóm côn trùng biến thái không hoàn toàn: con non không qua giai đoạn nhộng, mà lớn dần qua các lần lột xác rồi đổi sang dạng trưởng thành ở lần lột cuối. Điều đặc biệt là con non và con trưởng thành sống ở hai môi trường khác hẳn nhau. Con non thở dưới nước, bò trên bùn và rong. Con trưởng thành bay, săn muỗi và ruồi trong không khí.
Con cái đẻ trứng theo hai kiểu chính. Nhiều loài chuồn chuồn ngô bay sát mặt nước, chấm đuôi xuống nước liên tục, mỗi lần thả một ít trứng. Chuồn chuồn kim thì thường đậu trên thân cây thuỷ sinh, cong bụng cắm trứng vào trong mô cây ngay dưới hoặc sát mặt nước. Trẻ hay hỏi "con chuồn chuồn đang uống nước à", thật ra phần nhiều là nó đang đẻ trứng.
Ấu trùng nở ra trông không giống chuồn chuồn chút nào: thân dẹt hoặc thuôn, màu bùn, có sáu chân, mắt to, chưa có cánh mà chỉ có các mầm cánh nhỏ trên lưng lớn dần qua mỗi lần lột. Chúng là thợ săn thật sự dưới nước, ăn lăng quăng, nòng nọc nhỏ, cá con và các ấu trùng khác. Vì thế ao có nhiều chuồn chuồn cũng thường là ao có nước còn khá sạch và nhiều sự sống.
Chuồn chuồn ngô và chuồn chuồn kim khác nhau ở đâu
Hai nhóm này đều sống dưới nước khi còn nhỏ, nhưng nhìn kỹ thì phân biệt được cả lúc trưởng thành lẫn lúc là ấu trùng.
| Điểm nhìn | Chuồn chuồn ngô | Chuồn chuồn kim |
|---|---|---|
| Dáng con trưởng thành | Thân to, chắc, bay khoẻ và xa | Thân mảnh như cây kim, bay chậm, gần mặt nước |
| Cánh khi đậu | Xoè ngang hai bên | Phần nhiều khép dọc theo thân |
| Mắt | Hai mắt to, thường chạm nhau trên đỉnh đầu | Hai mắt tách xa, nằm hai bên đầu |
| Ấu trùng | Mập, ngắn, đuôi không có phiến lá | Mảnh, cuối đuôi có ba phiến mỏng như lá nhỏ |
| Cách đẻ trứng hay gặp | Chấm đuôi xuống mặt nước | Cắm trứng vào thân cây thuỷ sinh |
Ba phiến ở đuôi ấu trùng chuồn chuồn kim là bộ phận giúp nó thở dưới nước. Ấu trùng chuồn chuồn ngô cũng thở dưới nước nhưng bằng mang giấu bên trong phần đuôi, nhìn ngoài không thấy. Đây là câu hỏi hay để trẻ so sánh khi được xem hai con ấu trùng cạnh nhau trong một chiếc chậu nước trong.
Cái "mặt nạ" bắt mồi của ấu trùng
Thứ khiến trẻ thích nhất khi xem ấu trùng chuồn chuồn là cách nó bắt mồi. Phần môi dưới của ấu trùng gập gọn dưới đầu như một cánh tay xếp. Khi con mồi tới gần, cánh tay ấy phóng vụt ra phía trước, hai móc ở đầu kẹp lấy con mồi rồi kéo về miệng. Mọi thứ diễn ra nhanh đến mức mắt thường chỉ kịp thấy con mồi biến mất.
Người ta hay gọi bộ phận này là "mặt nạ" vì khi gập lại nó che gần hết phần dưới của mặt ấu trùng. Bạn không cần cho ấu trùng ăn để xem; nếu ngồi yên bên một chậu nước múc từ ao có sẵn lăng quăng, đôi khi sẽ thấy cảnh này trong vài phút.
Điều nên nói với trẻ: ấu trùng chuồn chuồn có thể kẹp nhẹ vào da tay nếu bị cầm, cảm giác như bị véo, không có độc. Tuy vậy không cần cầm. Muốn nhìn rõ, dùng một chiếc thìa to hoặc cốc nhựa trong múc cả nước lẫn con vật, nhìn vài phút rồi đổ lại đúng chỗ cũ. Rửa tay bằng xà phòng sau khi nhúng tay vào nước ao, vì nước ao có thể có vi khuẩn và ký sinh trùng.
Buổi sáng đi tìm xác lột bên ao
Xác lột là thứ dễ tìm, không cần làm phiền con vật nào, lại giữ nguyên hình dạng ấu trùng đến từng cái móc chân. Một buổi đi tìm cho gia đình hoặc lớp học:
- Chọn ao, mương hoặc hồ có cỏ, sậy, cây thuỷ sinh mọc ven bờ. Bờ bê tông trơn nhẵn thường ít xác lột hơn.
- Đi vào sáng sớm, khoảng lúc mặt trời vừa lên. Nhiều loài bò lên lột xác ban đêm hoặc rạng sáng; buổi sáng có thể gặp chuồn chuồn vừa ra, thân còn nhạt màu, cánh còn bóng như nhựa.
- Nhìn dọc các thân cỏ, cọc tre, mép lá sát nước, từ mặt nước lên cao khoảng nửa mét. Xác lột màu nâu vàng nhạt, bám chặt bằng sáu chân, lưng có một đường nứt.
- Nếu thấy một con chuồn chuồn đang lột dở, đứng yên ở khoảng cách một sải tay, không thở mạnh vào nó, không chạm. Giai đoạn này nó không bay được và rất dễ hỏng cánh.
- Xác lột rỗng thì có thể gỡ nhẹ mang về làm mẫu, vì con vật đã bỏ đi. Đặt vào hộp nhỏ có lót giấy.
- Về nhà, soi xác lột bằng kính lúp: tìm chỗ nứt trên lưng, hai mầm cánh, và chiếc "mặt nạ" gập dưới đầu.
Đi bên ao luôn có người lớn đi kèm, nhất là với trẻ dưới 10 tuổi. Bờ ao trơn và nước có thể sâu hơn vẻ ngoài. Không cần lội xuống nước mới tìm được xác lột; phần lớn nằm ngay ở rìa.
Câu hỏi để trẻ tự tìm câu trả lời bên ao
Đứng bên ao mà chỉ nghe người lớn giảng thì trẻ nhanh chán. Đưa cho trẻ một câu hỏi và để con tự đi tìm thường giữ được sự chú ý lâu hơn nhiều. Vài câu hỏi đã dùng được với trẻ từ 6 đến 11 tuổi:
- Xác lột thường nằm cao hay thấp so với mặt nước, và vì sao con ấu trùng không bò lên thật cao?
- Lưng của xác lột nứt ở đâu, và con chuồn chuồn đã chui ra theo hướng nào?
- Con chuồn chuồn vừa lột xác có màu giống con đang bay không? Nửa tiếng sau quay lại xem màu đã đổi chưa.
- Con chuồn chuồn đang bay có hay quay lại đậu đúng một đầu cọc không? Nếu có, con nghĩ nó đang làm gì ở đó?
- Ở chỗ nước đục, có rác, con có thấy chuồn chuồn chấm đuôi đẻ trứng không, hay chỉ thấy ở chỗ nước trong?
- Nếu ao này bị lấp đi, những con ấu trùng dưới đáy sẽ ra sao, và năm sau còn chuồn chuồn bay ở đây không?
Câu hỏi cuối thường dẫn tới cuộc nói chuyện về chuyện một con vật cần đủ cả hai nơi để sống: cần nước cho thời con non và cần bờ cỏ, khoảng trời trống cho thời trưởng thành. Mất một trong hai, vòng đời bị đứt. Trẻ hiểu điều này từ chính cái ao mình đứng nhìn, không cần một bài học về môi trường.
Không có câu trả lời nào bị coi là sai. Nếu trẻ đoán con chuồn chuồn đậu đầu cọc là để "nghỉ chân", cứ ghi lại, lần sau quan sát tiếp xem nó có bay ra đuổi con chuồn chuồn khác không. Nhiều con đực giữ một khoảng bờ riêng và đuổi con đực khác đi, và trẻ hoàn toàn có thể tự phát hiện ra điều đó.
Những điều nên và không nên khi quan sát chuồn chuồn
Không bắt chuồn chuồn để chơi. Trò buộc chỉ vào đuôi chuồn chuồn cho bay hoặc "cho chuồn chuồn cắn rốn" từng phổ biến ở nông thôn. Cánh chuồn chuồn rất dễ rách, và con bị buộc hầu như không sống được lâu. Bạn có thể kể với trẻ trò chơi này như một chuyện xưa, rồi giải thích vì sao bây giờ mình chỉ ngắm.
Không mang ấu trùng về nuôi trong bể có cá. Ấu trùng ăn cá con và có thể làm bể cá mất cân bằng. Nuôi riêng trong hộp nước cũng khó, vì nó cần mồi sống và một cành để bò lên lúc lột xác cuối. Xem tại chỗ rồi trả về là đủ.
Nên để ý mùa. Ở nhiều nơi, chuồn chuồn xuất hiện nhiều sau những trận mưa đầu mùa và vào mùa nóng. Mỗi tháng quay lại cùng một ao, trẻ sẽ tự thấy lúc nào nhiều, lúc nào vắng.
Nên ghi lại chỗ tìm thấy. Một tờ giấy vẽ sơ ao và đánh dấu chỗ có xác lột giúp trẻ thấy chuồn chuồn ưa bờ có cỏ hơn bờ trơn. Đây là quan sát về môi trường sống mà không sách nào thay được.
Ví dụ: một lớp học theo dõi ao trường trong hai tháng
Cô Hạnh dạy lớp 4 ở một trường gần Hải Phòng. Sau trường có một ao nhỏ trồng sen và cỏ ven bờ. Cô cho lớp chia nhóm, mỗi tuần một buổi sáng ra ao 15 phút, mỗi nhóm phụ trách một đoạn bờ. Việc của các nhóm chỉ là đếm xác lột tìm thấy, đếm chuồn chuồn đang bay và ghi xem có thấy con nào đang chấm đuôi xuống nước không.
Sau hai tháng, các con tự rút ra những điều mà cô không phải nói trước: đoạn bờ có nhiều cỏ có nhiều xác lột nhất; những tuần sau mưa thì chuồn chuồn bay nhiều hơn; có những xác lột rất nhỏ và mảnh, có đuôi ba phiến, và chúng luôn ở gần những khóm cây thuỷ sinh. Một nhóm còn phát hiện có tuần không thấy xác nào vì ao vừa được vét bùn.
Cô không chấm điểm nhóm nào đếm được nhiều hơn. Cuối đợt, cả lớp cùng vẽ một bức tranh lớn: nửa dưới là thế giới dưới nước với ấu trùng, nửa trên là chuồn chuồn bay, ở giữa là một thân cỏ có xác lột. Bức tranh đó chính là sơ đồ vòng đời, do các con tự vẽ từ những gì đã thấy.
Câu hỏi thường gặp
Ấu trùng chuồn chuồn sống dưới nước bao lâu?
Tuỳ loài và nhiệt độ nước, ấu trùng có thể sống dưới nước từ khoảng vài tháng đến hơn một năm, lột xác nhiều lần. Ở nơi nóng quanh năm, nhiều loài lớn nhanh hơn ở nơi có mùa lạnh.
Chuồn chuồn trưởng thành sống được bao lâu?
Phần lớn chuồn chuồn trưởng thành sống khoảng vài tuần, có loài lâu hơn. Đây chỉ là chặng ngắn để bay, săn mồi, tìm bạn và đẻ trứng; phần dài nhất của đời chúng nằm dưới nước.
Chuồn chuồn có cắn người không?
Chuồn chuồn không có nọc độc và không đốt. Nếu bị cầm chặt, nó có thể cắn nhẹ bằng hàm, cảm giác như bị véo, không nguy hiểm. Tốt nhất là không bắt để khỏi làm rách cánh của nó.
Làm sao biết xác lột là của chuồn chuồn hay ve sầu?
Xác lột ve sầu thường ở trên thân cây xa nước, có đôi chân trước to khoẻ để đào đất. Xác lột chuồn chuồn ở sát mép nước, trên cỏ, sậy, cọc tre, có mắt to và mầm cánh dẹt trên lưng.
Có nên đào một ao nhỏ trong vườn để có chuồn chuồn không?
Một chậu nước lớn hoặc ao nhỏ có cây thuỷ sinh, không thả cá ăn thịt, có thể thu hút chuồn chuồn đến đẻ trứng. Cần che chắn an toàn cho trẻ nhỏ và không thả các loài ngoại lai vào ao.
Thấy chuồn chuồn đang lột xác thì nên làm gì?
Đứng yên quan sát từ khoảng một sải tay, không chạm, không thổi, không cầm cành. Cả quá trình mất khoảng vài giờ, cánh cần duỗi và khô hẳn. Bị động vào lúc này, cánh dễ cong và con vật không bay được.