SanSinh.comSản Sinh
Quan sát vòng đời tại nhà và ở lớp

Nuôi tằm cho trẻ quan sát tại nhà: từ trứng, sâu tằm, kén đến ngài và trứng mới

Cách nuôi một hộp tằm nhỏ để con thấy trọn vòng đời: chọn lá dâu, giữ hộp khô, nhận ra lúc tằm ngủ lột xác, lúc nhả tơ, lúc ngài đẻ trứng.

silkworms munching fresh mulberry leaves in a shallow paper box on a kitchen table, a child leaning in from behind, macro close-up, soft morning window light

Nuôi tằm là cách dễ nhất để một đứa trẻ thấy trọn vòng đời biến thái hoàn toàn ngay trên bàn nhà mình: trứng nở ra sâu tằm, sâu ăn lá dâu và lột xác mấy lần, rồi nhả tơ làm kén, trong kén hoá nhộng, cuối cùng ngài chui ra, ghép đôi và đẻ trứng mới. Cả vòng mất khoảng sáu đến tám tuần, tuỳ nhiệt độ và tuỳ giống tằm. Thứ duy nhất bạn phải lo đều đặn là lá dâu sạch và khô.

Tằm là côn trùng đã được con người thuần hoá từ rất lâu, sống hoàn toàn nhờ người nuôi, nên đây không phải chuyện bắt sinh vật hoang dã về nhà. Ngài tằm gần như không bay được và không sống nổi ngoài tự nhiên. Vì vậy vòng quan sát này khép lại gọn trong nhà: không có chuyện thả đi, chỉ có chuyện nuôi tiếp một lứa nữa hoặc chuyển trứng cho người khác nuôi.

Các giai đoạn của con tằm và thứ con nhìn thấy được

Bảng dưới là thứ tự bạn sẽ gặp, kèm khoảng thời gian thường thấy ở điều kiện trong nhà mùa ấm. Đừng bám con số: trời lạnh thì mọi thứ chậm lại, trời nóng thì nhanh hơn, giống tằm khác nhau cũng lệch nhau vài ngày.

Giai đoạnKéo dài khoảngCon nhìn thấy gìViệc của người lớn
Trứngkhoảng 10 ngày ở nơi ấmchấm nhỏ như hạt vừng, gần nở thì sẫm lạiđể nơi thoáng, không phơi nắng
Tằm tuổi nhỏvài ngày mỗi tuổicon sâu đen li ti, bò rất chậmthái lá dâu non thật nhỏ
Tằm ngủ và lột xáckhoảng một ngày mỗi lần ngủtằm ngóc đầu bất động, sau đó bỏ lại lớp da cũkhông chạm, không cho ăn quá nhiều lúc ngủ
Tằm tuổi lớnkhoảng 3 đến 4 tuần cả giai đoạn ănthân trắng ngà, ăn rào rào thành tiếngthay lá ngày hai ba lần, dọn phân
Nhả tơ làm kénkhoảng 2 đến 3 ngàytằm ngừng ăn, thân hơi trong, lắc đầu kéo sợicho vào ô giấy hoặc nong có chỗ bám
Nhộng trong kénkhoảng 10 đến 14 ngàykén nằm im, lắc nhẹ nghe tiếng lục cụcđể yên, không cắt kén
Ngàivài ngàyngài trắng đục kén ra, đập cánh nhưng không baytrải giấy cho ngài đẻ trứng

Hai mốc trẻ thích nhất là lúc thấy lớp da cũ nằm nhăn nheo cạnh con tằm đã to hơn, và lúc ngài ướt cánh chui ra từ đầu kén. Hai mốc này đều xảy ra không báo trước, nên một cuốn nhật ký ghi ngày giờ sẽ giúp con đoán dần lần sau.

Chuẩn bị hộp nuôi và nguồn lá dâu trước khi nhận trứng

Nhiều gia đình hỏng ngay từ tuần đầu vì có trứng mà chưa có lá. Hãy làm theo thứ tự này, xong bước nào mới sang bước sau.

  1. Tìm nguồn lá dâu đều đặn trước: một gốc dâu trong vườn nhà, nhà hàng xóm, hay người quen trồng dâu. Tằm gần như chỉ ăn lá dâu, đói vài ngày là chết cả lứa.
  2. Hỏi chủ cây xem gần đây có phun thuốc trừ sâu không. Lá dính thuốc làm tằm chết hàng loạt, và bạn không nhìn thấy thuốc bằng mắt.
  3. Chọn hộp giấy cứng hoặc khay nông, rộng hơn là sâu. Lót giấy báo cũ hoặc giấy thấm dưới đáy để dễ thay.
  4. Đục vài lỗ thông khí ở thành hộp, không đậy kín bằng nắp nhựa. Hơi ẩm đọng lại trong hộp kín là nguyên nhân hay gặp nhất khiến tằm bệnh.
  5. Chọn chỗ đặt hộp: trong nhà, thoáng, không có nắng chiếu thẳng, xa bếp và xa chỗ phun thuốc muỗi, xịt phòng.
  6. Chuẩn bị một chiếc bút lông mềm hoặc tăm bông để chuyển tằm nhỏ sang lá mới mà không bóp vào thân.
  7. Mới nhận vài chục trứng là đủ cho một gia đình. Nhiều quá thì lá không kịp và con cũng không quan sát kỹ được từng con.

Khi trứng chuyển từ màu nhạt sang sẫm, rải vài lá dâu non lên trên. Sâu mới nở sẽ tự bò lên lá, bạn không cần gỡ từng con.

Lá dâu: chỗ quyết định cả lứa tằm

Lá phải khô ráo. Lá hái lúc sương còn đọng hoặc vừa rửa xong mà chưa lau khô là thủ phạm số một làm tằm tiêu chảy rồi chết. Nếu buộc phải rửa, thấm từng lá bằng khăn sạch rồi để ráo mới cho ăn.

Lá non cho tằm nhỏ, lá bánh tẻ cho tằm lớn. Tằm vừa nở cần lá non, thái nhỏ như sợi. Tằm tuổi cuối ăn được cả lá to, để nguyên lá cũng được.

Giữ lá trong túi kín để ngăn mát tủ lạnh. Một bó lá gói trong khăn ẩm rồi bỏ túi giữ được vài ngày. Lấy ra để bớt lạnh và lau khô trước khi cho ăn.

Thay lá nhiều lần thay vì đổ một lần thật nhiều. Lá héo, lá cũ dưới đáy lên men và ẩm. Cho từng lớp mỏng, khi tằm ăn hết thì cho tiếp.

Dọn phân mỗi ngày. Phân tằm là những viên nhỏ khô. Cách nhanh là đặt lá mới lên trên, chờ tằm bò lên rồi nhấc cả lớp lá có tằm sang hộp sạch, đổ lớp cũ đi.

Không cho ăn lá lạ. Có người thử lá rau diếp hay lá khác. Tằm có thể gặm vài miếng nhưng không lớn được và dễ bệnh. Giữ đúng lá dâu.

Khi tằm ngủ, lột xác và nhả tơ: đọc dấu hiệu cho đúng

Tằm lớn lên bằng cách lột bỏ lớp da cũ, mỗi lần như vậy gọi là một lần ngủ. Thường tằm qua bốn lần ngủ và có năm tuổi trước khi làm kén. Lúc sắp ngủ, tằm ngừng ăn, ngóc đầu lên và nằm bất động. Trẻ hay tưởng tằm ốm hoặc chết rồi. Đây là lúc dặn con: con tằm đang thay áo, mình để yên cho nó. Sau khoảng một ngày, tằm bò ra khỏi lớp da cũ, đầu trông to và sẫm hơn, rồi bắt đầu ăn lại rất khoẻ.

Khi tằm ở tuổi cuối ăn đủ, nó ngừng ăn hẳn, bò lang thang quanh mép hộp, thân trông hơi trong và hơi ngả vàng tuỳ giống. Đó là tín hiệu tìm chỗ làm kén. Bạn chuẩn bị sẵn những ô giấy gấp như vỉ trứng, hoặc cành cây khô có nhiều nhánh, đặt vào hộp. Tằm sẽ chọn góc, chăng vài sợi khung trước rồi lắc đầu theo hình số tám liên tục để quấn tơ quanh mình.

Đây là lúc nên cho con ngồi xem lâu nhất. Trong khoảng một ngày đầu, bạn còn nhìn thấy con tằm qua lớp tơ mỏng; sang ngày thứ hai, kén dày lên và che kín hẳn. Câu hỏi gợi tò mò cho con: sợi tơ ra từ đâu, đầu hay đuôi? Con tằm có ngừng lại nghỉ không? Kén của các con có cùng màu, cùng cỡ không? Mỗi câu con tự trả lời bằng cách nhìn, không cần đáp án từ người lớn.

Chỗ hay sai là gỡ kén ra khỏi chỗ bám quá sớm để xem cho tiện. Hãy chờ kén cứng hẳn sau vài ngày mới nhấc nhẹ.

Chia việc theo tuổi: con làm gì, người lớn làm gì

Hộp tằm hỏng thường vì người lớn làm hết, trẻ chỉ đứng xem, hoặc ngược lại giao hết cho trẻ rồi quên. Chia việc rõ từ đầu giúp con có phần của mình mà lứa tằm vẫn an toàn.

TuổiCon tự làm đượcNgười lớn giữ phầnCâu hỏi nên hỏi con
Ba đến năm tuổinhìn, đếm tằm, sờ nhẹ bằng một ngón tay sạch, rải lá đã thái sẵnhái và lau lá, dọn phân, giữ hộp khỏi tầm với của em bécon tằm hôm nay to hơn hay nhỏ hơn hôm qua?
Sáu đến tám tuổithay lá, dùng bút lông chuyển tằm nhỏ, vẽ hình mỗi tuần, ghi ngày lột xáckiểm tra lá khô và sạch thuốc, xử lý tằm bệnhcon nào ngủ trước, con nào ngủ sau, vì sao?
Chín đến mười hai tuổitự hái lá ở cây đã biết chắc, dọn hộp, đo chiều dài tằm bằng thước, theo dõi riêng vài conchọn nguồn lá, quyết định khi nào chia bớt tằmnếu hộp nóng hơn thì lứa tằm nhanh hay chậm?

Với trẻ nhỏ, một việc nhỏ làm đều đặn quan trọng hơn nhiều việc làm một lần. Một lời khen cụ thể như "con nhận ra con tằm này đang ngủ đấy" giúp con nhìn kỹ hơn lần sau; không cần chấm điểm hay so con với anh chị.

Nếu nhà có trẻ dưới ba tuổi, đặt hộp trên cao và chỉ mở khi có người lớn bên cạnh, vì trẻ rất nhỏ hay bỏ đồ vào miệng.

Ví dụ một lứa tằm của bé Na ở Huế

Bé Na 8 tuổi ở Huế được bà ngoại cho khoảng ba mươi trứng tằm vào đầu tháng Ba, khi trời đã bớt lạnh. Nhà có một gốc dâu cạnh giếng. Tuần đầu, Na quên thay lá một buổi chiều, sáng hôm sau thấy ba con nằm im. Mẹ Na không vội vứt đi mà cùng con nhìn kỹ: ba con đó đang ngủ, đầu ngóc lên, không phải chết. Chiều hôm ấy cả ba lột da, và Na dán một mẩu da tằm lột vào nhật ký.

Sang tuần thứ tư, hộp tằm ăn nhanh đến mức mẹ Na phải hái lá hai lần một ngày. Có hai con thân đen lại và mềm nhũn. Mẹ cho hai con này ra ngoài, rửa tay, thay giấy lót và nhận ra lá hôm trước hái lúc mưa phùn chưa khô hẳn. Từ đó Na có thêm một việc: sờ thử lá bằng mu bàn tay, lá còn mát ẩm thì phơi trong nhà một lúc.

Cuối tuần thứ năm, hai mươi bốn con làm kén trong vỉ giấy. Khoảng hai tuần sau, ngài đầu tiên chui ra vào buổi sáng sớm. Na đếm được trứng ngài đẻ trên tờ giấy trắng, rồi để dành một ít cho lứa sau, phần còn lại bà ngoại đem cho lớp của em trai Na. Con số trong câu chuyện này chỉ là ví dụ, lứa nhà bạn có thể nhanh hơn hoặc chậm hơn.

Ngài tằm, quả trứng mới và chuyện cái chết trong hộp nuôi

Ngài tằm không ăn, sống vài ngày, ghép đôi rồi đẻ trứng. Đây là đoạn cuối của vòng, cũng là lúc trẻ lần đầu đối diện chuyện con vật mình chăm chết đi một cách tự nhiên.

  • Trải một tờ giấy sạch cho ngài cái đẻ. Trứng dính chặt vào giấy, ban đầu màu nhạt.
  • Không cố giúp ngài chui ra bằng cách cắt kén. Ngài tự tiết dịch làm mềm đầu kén; cắt hộ dễ làm ngài dị tật cánh.
  • Sau khi đẻ, ngài yếu dần rồi chết sau vài ngày. Nói với con giản dị: ngài đã sống đủ vòng của mình và để lại trứng, vòng mới bắt đầu từ đây.
  • Cho con tự quyết định cách tiễn ngài, ví dụ chôn dưới gốc dâu. Không cần thêm ý nghĩa gì khác.
  • Không thả tằm hay ngài ra vườn với ý tốt. Chúng không tự sống được ngoài tự nhiên.
  • Trứng muốn nuôi lứa sau thì giữ nơi thoáng mát; tuỳ giống, có loại nở lại sau khoảng mười ngày, có loại nghỉ qua mùa lạnh mới nở.

Kén có ngài đã chui ra vẫn là đồ quan sát đẹp: con có thể kéo thử một sợi tơ, so độ dài với cánh tay mình, và thấy kén rỗng có một lỗ ở đầu.

Câu hỏi thường gặp

Nuôi tằm có an toàn cho trẻ nhỏ không?

Tằm không cắn, không đốt và không có lông gây ngứa, nên trẻ mẫu giáo cũng có thể nhìn và chạm nhẹ. Chỉ cần rửa tay trước khi chạm để không mang dầu, kem lên tằm, và rửa tay sau khi dọn phân.

Tằm nằm im không ăn có phải sắp chết không?

Phần lớn trường hợp là tằm đang ngủ để lột xác, đầu ngóc lên, thân căng. Tằm bệnh thì thân mềm nhũn, đổi màu sẫm hoặc có dịch. Cứ để yên một ngày rồi xem lại trước khi kết luận.

Không có lá dâu thì cho tằm ăn gì?

Gần như không có thứ thay thế tốt. Vì thế nên chắc có nguồn lá dâu trước khi nhận trứng. Nếu thiếu lá giữa chừng, chuyển bớt tằm cho người khác có cây dâu là cách tốt hơn cho ăn lá lạ.

Có nên luộc kén để lấy tơ cho con xem không?

Không cần làm vậy với hộp tằm quan sát. Con có thể thấy tơ bằng cách kéo nhẹ lớp tơ xốp bên ngoài kén, hoặc dùng kén rỗng sau khi ngài đã chui ra. Mục tiêu ở đây là xem trọn vòng đời.

Một lứa tằm từ trứng đến ngài mất bao lâu?

Thường khoảng sáu đến tám tuần trong điều kiện trong nhà mùa ấm, nhưng tuỳ nhiệt độ và giống tằm. Trời lạnh kéo dài hơn. Ghi ngày vào nhật ký giúp con tự biết lứa của mình mất bao lâu.

Ngài tằm đẻ trứng rồi thì làm gì với trứng?

Giữ trên tờ giấy ở nơi thoáng mát để nuôi lứa tiếp, hoặc chia cho bạn bè, lớp học có nguồn lá dâu. Không đem trứng hay ngài ra thả ngoài vườn vì tằm không sống được ngoài sự chăm sóc của người.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138