Một góc thiên nhiên có ích cho trẻ không phải là chỗ bày chậu cây đẹp cho đủ tiêu chí, mà là chỗ luôn có ít nhất một thứ đang thay đổi để trẻ theo dõi: hạt đang nảy mầm, củ đang ra rễ, hộp tằm đang lớn, chiếc lá đang khô dần. Đổi nội dung theo mùa và giao trẻ trực nhật hằng ngày là hai việc làm góc này sống được cả năm học.
Góc không cần rộng: một chiếc kệ thấp sát cửa sổ, cao vừa tầm mắt trẻ, có khay hứng nước là đủ. Phần lớn đồ trong góc là thứ có sẵn: cốc nhựa, hạt đậu, củ khoai, lá rụng, vỏ ốc rỗng nhặt ở bãi biển. Điều làm nên khác biệt là cách giáo viên dùng nó mỗi ngày.
Nên bày và không nên bày trong góc thiên nhiên
Tiêu chí đơn giản: thứ gì đang sống phải có người chăm được mỗi ngày kể cả cuối tuần; thứ gì không sống phải sạch và an toàn khi trẻ cầm.
| Nhóm | Nên bày | Không nên bày | Vì sao |
|---|---|---|---|
| Cây | cây gieo từ hạt, củ khoai lang ngâm nước, gốc hành, rau mầm, một chậu cây lá bền | cây có nhựa độc hoặc gai, cây cần nắng gắt cả ngày | trẻ hay sờ, ngắt lá, cho tay lên miệng |
| Con vật | tằm khi có nguồn lá dâu, quan sát ngắn ngày rồi chuyển về nhà một bạn | động vật bắt ngoài tự nhiên, rùa, ếch nhái, chim | khó chăm qua cuối tuần, mang mầm bệnh, gây hại cho con vật |
| Vật mẫu khô | lá rụng ép, vỏ ốc rỗng, quả khô, vỏ kén tằm đã nở, hạt các loại trong hộp kín | tổ chim lấy từ cây, xác động vật, nấm hái ngoài vườn | không phá tổ, tránh mầm bệnh và nấm độc |
| Dụng cụ | kính lúp, thước, sổ vẽ, bình tưới nhỏ | đồ thuỷ tinh mỏng dễ vỡ ở lớp mầm non | an toàn khi trẻ tự lấy |
Một góc thiên nhiên không cần con vật sống mới hấp dẫn. Cây đang lớn và hạt đang nảy mầm đã đủ để trẻ có điều mới mỗi sáng. Nếu muốn có hộp tằm, hãy chắc rằng có người mang về chăm vào thứ Bảy, Chủ nhật và các kỳ nghỉ.
Lịch đổi nội dung theo mùa ở miền Bắc và miền Nam
Đổi góc theo mùa giúp trẻ nối điều thấy trong lớp với điều đang xảy ra ngoài sân. Thời tiết hai miền khác nhau nên lịch cũng khác; dưới đây là gợi ý theo năm học từ tháng Chín:
- Đầu năm học, tháng Chín đến tháng Mười: gieo đậu xanh trong cốc, mỗi bé một cốc. Ở miền Nam đang mùa mưa, có thể bày thêm ảnh hoặc tranh vẽ nấm, rêu trên sân trường mà các con thấy.
- Cuối thu, tháng Mười Một: thu lá rụng ở sân trường, ép khô, so màu và hình dạng. Miền Bắc lá bàng đỏ là chủ đề rất đẹp.
- Mùa lạnh miền Bắc, tháng Mười Hai đến tháng Hai: ngâm củ khoai lang, gốc hành, cà rốt trong khay nước; cây trong lớp lớn chậm, trẻ học được rằng lạnh làm mọi thứ chậm lại.
- Sau Tết, tháng Hai, tháng Ba: gieo hạt bí, ngô, trồng rau ăn lá vào thùng xốp; nếu có nguồn lá dâu, đây là mùa hợp nuôi tằm vì cây dâu đâm lá non.
- Tháng Tư, tháng Năm: đưa cây trong góc ra trồng ngoài vườn trường, thu hạt từ những cây đã ra quả, bày hạt mới cạnh hạt gieo đầu năm.
- Trước khi nghỉ hè: dọn sạch góc, chia cây cho các bé mang về, không để cây và con vật lại trong lớp đóng cửa cả mùa hè.
Mỗi lần đổi, giữ lại một món của đợt trước, ví dụ chiếc lá ép đầu năm. Cuối năm học, trẻ nhìn cả dãy đồ vật và kể lại một năm của góc thiên nhiên.
Trực nhật góc thiên nhiên: phân công cho trẻ làm thật
Góc thiên nhiên chết dần thường vì chỉ giáo viên chăm. Giao việc cụ thể cho trẻ theo nhóm và theo tuần:
- Chia lớp thành các nhóm ba bốn bé, mỗi nhóm trực một tuần. Treo ảnh hoặc tên các bé trực ở cạnh góc.
- Mỗi sáng, nhóm trực kiểm tra đất bằng ngón tay: khô thì tưới, ướt thì thôi. Dạy trẻ tưới vào gốc, không tưới tràn lên lá.
- Thay nước khay củ khoai, gốc hành hai ngày một lần để không bốc mùi.
- Một bạn trong nhóm vẽ hoặc đánh dấu vào bảng quan sát chung: hôm nay cây nào có lá mới, cốc nào có rễ mới.
- Cuối tuần, nhóm trực kể với cả lớp trong hai phút: tuần này góc có gì thay đổi.
- Chiều thứ Sáu, giáo viên kiểm tra lần cuối: tưới đẫm cây chậu, mang hộp tằm hoặc thứ gì cần chăm hằng ngày về nhà một bạn đã hẹn trước với phụ huynh.
Trẻ ba bốn tuổi làm được việc tưới bằng bình nhỏ và chỉ cho cô cái gì mới. Trẻ tiểu học có thể tự ghi bảng và kể. Không xếp hạng nhóm trực nào chăm giỏi nhất; chỉ cần nói cụ thể nhóm đã nhận ra điều gì.
Vệ sinh và an toàn trong góc thiên nhiên
Rửa tay sau mỗi lần chạm đất, nước ngâm, vật mẫu. Gắn việc rửa tay vào cuối mỗi lần trực, như một bước bắt buộc. Đặt góc gần bồn rửa nếu được.
Nước ngâm củ phải thay đều. Nước để lâu có mùi, có thể thành chỗ muỗi đẻ trứng. Thay nước, cọ khay mỗi tuần.
Mốc là tín hiệu dọn, không phải để xem gần. Đất hoặc giấy có mốc thì giáo viên dọn, không để trẻ ngửi sát. Nếu muốn cho trẻ xem mốc, dùng hộp kín trong suốt và không mở nắp.
Hạt khô để trong hộp có nắp. Trẻ mầm non có thể nhét hạt vào mũi, tai. Hạt nhỏ chỉ lấy ra khi có cô bên cạnh.
Kiểm tra dị ứng. Hỏi phụ huynh đầu năm xem bé nào dị ứng phấn hoa, lạc, hay một loại cây. Không bày thứ đó.
Chậu đặt chắc chắn. Kệ thấp, chậu không quá nặng, không treo chậu cao trên đầu trẻ. Đáy chậu có đĩa hứng để nước không chảy ra sàn làm trơn.
Dụng cụ cất gọn sau mỗi buổi. Kính lúp, thước, kéo cắt lá có chỗ riêng trong hộp. Kéo chỉ dùng khi có cô bên cạnh; trẻ mầm non dùng kéo đầu tròn.
Kéo phụ huynh vào góc thiên nhiên mà không thành gánh nặng
Góc thiên nhiên sống khoẻ hơn khi có thêm tay của gia đình, nhưng nếu đòi phụ huynh mua sắm thì nhanh chóng thành việc phải làm cho có. Mấy cách nhẹ nhàng đã được nhiều lớp dùng:
- Đầu năm gửi một danh sách đồ có sẵn trong bếp mà lớp cần: hạt đậu sống, củ khoai lang, gốc hành, cốc nhựa trong đã rửa. Ai có thì góp, không có thì thôi.
- Lập lịch "mang góc về nhà" cho kỳ nghỉ dài: mỗi gia đình nhận một chậu hoặc hộp tằm, gửi lại một tấm ảnh khi trả về lớp.
- Mời một ông bà, cha mẹ làm vườn, trồng rau hay nuôi tằm đến kể mười lăm phút về công việc của mình. Trẻ nghe người thật kể nhớ lâu hơn nghe cô đọc sách.
- Gợi ý phụ huynh làm một việc nhỏ ở nhà cùng lúc với lớp, ví dụ gieo cùng loại hạt, để trẻ so cây ở lớp với cây ở nhà.
- Cuối mỗi đợt, gửi phụ huynh một câu hỏi để hỏi con buổi tối, như: hôm nay góc thiên nhiên có gì mới? Câu hỏi mở cửa cho trẻ kể.
- Không yêu cầu phụ huynh mua đồ trang trí, cây cảnh đắt tiền, hay sản phẩm làm sẵn. Góc đẹp nhất là góc trẻ tự tay làm.
Phụ huynh nào nhiệt tình có thể giúp đóng một chiếc kệ thấp, khay hứng nước. Đó là đồ dùng được nhiều năm, đáng nhận hơn mọi món trang trí.
Ví dụ: góc thiên nhiên của lớp 2 trường làng ở Khánh Hoà
Cô Linh dạy lớp 2 ở một trường ven biển thuộc tỉnh Khánh Hoà. Lớp chỉ có một bậu cửa sổ dài, nắng chiều chiếu thẳng. Đầu năm cô thử bày ba chậu cây cảnh, hai tuần sau một chậu cháy lá. Cô chuyển góc sang bậu cửa sổ hướng đông có nắng sáng, và thay chậu cây cảnh bằng hai mươi tám cốc đậu của học sinh.
Đến tháng Mười Một, lớp nhặt vỏ ốc, vỏ sò rỗng trong buổi đi bãi biển cùng phụ huynh. Cô dặn chỉ nhặt vỏ không còn con bên trong, gõ nhẹ và lắc thử; con nào còn sống thì để lại chỗ cũ. Các con xếp vỏ theo hình dạng: xoắn, dẹt, có gai. Một bạn phát hiện vài vỏ có lỗ tròn nhỏ ở đỉnh, và câu hỏi ấy đi theo cả lớp suốt tuần.
Sau Tết, lớp ngâm một củ khoai lang trong lọ nước. Củ ra rễ, ra mầm tím, rồi dây bò dài khắp bậu cửa. Đến tháng Năm, các con cắt ngọn dây cắm xuống bồn hoa trường, thấy ngọn dây ra rễ mới. Cô không chấm điểm góc thiên nhiên; cô chỉ dán một tấm ảnh chụp góc vào mỗi tháng lên tường, và cuối năm cả lớp đứng xem chín tấm ảnh xếp hàng.
Đón câu hỏi của trẻ tại góc thiên nhiên
Đừng trả lời ngay. Khi trẻ hỏi "sao cây này héo", hỏi lại "con nghĩ vì sao". Câu trả lời của trẻ cho cô biết trẻ đang hiểu gì.
Biến câu hỏi thành việc làm. "Cây cần nước hay cần nắng hơn?" có thể thành hai cốc: một cốc để tối, một cốc không tưới. Cả lớp cùng đoán và cùng chờ.
Chép câu hỏi lên một tờ giấy dán cạnh góc. Câu hỏi nào đã có câu trả lời thì đánh dấu. Trẻ thấy câu hỏi của mình được coi trọng.
Nói thật khi cô không biết. "Cô cũng chưa biết, mình cùng xem tiếp nhé" là câu dạy trẻ cách học tốt hơn mọi câu trả lời bịa.
Chuyện cây chết, con vật chết. Nói thật, nhẹ nhàng: cây không đủ nước nên khô đi, hoặc con tằm đã sống hết đời mình. Cho trẻ cùng quyết định việc tiếp theo như chôn xuống bồn hoa, gieo hạt mới.
Ghi lại một câu hay mỗi tuần. Chép câu nói ngộ nghĩnh hoặc sâu sắc của trẻ vào sổ của cô. Đến cuối năm, đó là tư liệu quý cho họp phụ huynh.
Câu hỏi thường gặp
Góc thiên nhiên lớp mầm non cần những gì tối thiểu?
Một kệ thấp gần cửa sổ, vài chậu hoặc cốc gieo hạt, một khay ngâm củ, hộp vật mẫu khô như lá và vỏ ốc rỗng, kính lúp, bình tưới nhỏ. Quan trọng hơn đồ vật là luôn có ít nhất một thứ đang thay đổi.
Có nên nuôi cá, rùa hay ếch trong góc thiên nhiên không?
Không nên với rùa, ếch nhái và động vật bắt ngoài tự nhiên vì khó chăm qua cuối tuần, dễ mang mầm bệnh và gây hại cho con vật. Tằm có thể nuôi ngắn ngày khi có nguồn lá dâu và người chăm cuối tuần.
Ai chăm góc thiên nhiên vào cuối tuần và kỳ nghỉ?
Cây chậu tưới đẫm chiều thứ Sáu thường chịu được hai ngày. Thứ cần chăm mỗi ngày như hộp tằm thì hẹn trước với phụ huynh một bạn mang về nhà. Trước kỳ nghỉ dài, chia cây cho các bé mang về.
Làm sao để trẻ không chán góc thiên nhiên sau vài tuần?
Đổi nội dung theo mùa, giao trực nhật theo nhóm, và để trẻ kể với cả lớp điều mới thấy mỗi tuần. Một câu hỏi treo cạnh góc để cả lớp cùng tìm câu trả lời cũng giữ trẻ quay lại.
Có nên chấm điểm hay thi đua góc thiên nhiên giữa các nhóm không?
Không nên. Thi đua làm trẻ chú ý đến cây nào đẹp hơn thay vì điều gì đang xảy ra. Hãy nhận xét cụ thể điều mỗi nhóm đã phát hiện, như ai nhận ra rễ mới trước.
Góc thiên nhiên bị muỗi hoặc có mùi thì xử lý sao?
Thay nước khay ngâm củ hai ngày một lần, cọ khay mỗi tuần, không để nước đọng dưới chậu. Đất mốc hoặc giấy mốc thì thay mới và để góc thoáng hơn, xa chỗ bí gió.