Hộp quan sát giun đất là một hộp trong suốt hẹp, xếp xen kẽ lớp đất sẫm và lớp cát sáng màu, phủ lá mục trên cùng và che tối xung quanh; sau vài ngày, trẻ mở tấm che ra sẽ thấy đường hầm giun đào, các lớp đất bị trộn lẫn, lá bị kéo xuống, và nếu may mắn thì thấy cả kén trứng nhỏ như hạt tiêu. Giữ giun trong hộp tối đa khoảng hai tuần, rồi trả lại đúng chỗ đã đào lên.
Giun đất là sinh vật dễ tìm ở vườn nhà, không cắn, không đốt, và cho thấy một phần vòng đời mà trẻ ít khi nghĩ tới: con vật lớn lên, sinh sản ngay dưới chân mình, trong bóng tối. Điều quan trọng là hiểu giun cần gì để sống, vì chính những điều ấy là thứ trẻ sẽ quan sát được qua hộp.
Làm hộp quan sát trong một buổi chiều
Hộp càng hẹp, giun càng phải đào sát thành hộp, trẻ càng thấy rõ đường hầm. Không cần mua gì đặc biệt:
- Chọn một chai nhựa trong to đã cắt bỏ phần cổ, hoặc ghép hai tấm nhựa trong cách nhau khoảng hai ba đốt ngón tay bằng nẹp gỗ, bịt kín đáy và hai bên.
- Đục vài lỗ nhỏ ở phần trên cùng để thông khí. Đáy không cần lỗ nhưng đừng tưới đến mức đọng nước.
- Xếp lớp: đất vườn ẩm, rồi một lớp cát mỏng, rồi đất, rồi cát, mỗi lớp khoảng một đốt ngón tay. Lớp sáng màu xen lớp sẫm giúp thấy ngay chỗ giun đã trộn đất.
- Phun nước cho đất ẩm như miếng bọt biển vắt ráo, không sũng nước.
- Phủ trên cùng một nắm lá khô, lá rau vụn, vỏ rau củ thái nhỏ. Không cho thịt, dầu mỡ, đồ chua cay.
- Đặt giun lên mặt đất, để chúng tự chui xuống. Ba đến năm con là đủ cho một hộp nhỏ.
- Quấn quanh hộp một tờ giấy đen hoặc bìa tối, chỉ mở ra khi quan sát. Đặt hộp nơi mát, tránh nắng.
Dán một mẩu băng dính lên thành hộp đánh dấu mặt đất ngày đầu và ghi ngày làm hộp. Sau vài ngày, trẻ sẽ thấy lớp đất và lá ở trên sụt xuống hay đổi khác.
Tìm giun ở đâu và lấy thế nào cho nhẹ tay
Giun nên lấy từ chính vườn nhà, chỗ đất tơi ẩm có nhiều lá mục. Không cần đào sâu hay đào nhiều:
- Lật một viên gạch, tấm ván, chậu cây đặt lâu trên đất vào buổi sáng; giun hay nằm ngay bên dưới chỗ ẩm.
- Đào nhẹ bằng xẻng nhỏ ở gốc cây có lớp lá mục, chỗ đất màu sẫm, có những viên đất nhỏ như hạt đậu trên mặt: đó là phân giun.
- Sau mưa lớn, giun hay bò lên mặt đất. Nhặt nhẹ những con đang nằm trên sân gạch, nơi chúng dễ bị khô, là một cách vừa lấy vừa giúp chúng.
- Nhấc giun bằng lòng bàn tay ẩm hoặc thìa, cùng một nắm đất, không bóp, không kéo khi giun đang rút vào hang.
- Ghi nhớ chỗ đào, đánh dấu bằng một que cắm, để hai tuần sau trả giun đúng chỗ.
- Đeo găng tay hoặc rửa tay bằng xà phòng ngay sau khi đào, cắt ngắn móng tay để đất không đọng lại.
Không dùng giun mua làm mồi câu cho hộp quan sát, vì không biết giun từ đâu đến và trả về đâu. Giun ở vườn nhà thì có sẵn chỗ để về.
Vòng đời giun đất: phần nào thấy được qua hộp
Giun đất không biến thái như bướm hay ếch; giun con nở ra đã có hình dạng giống giun lớn, chỉ nhỏ hơn và chưa có đai. Thời gian của từng giai đoạn khác nhau nhiều tuỳ loài và nhiệt độ, nên bảng chỉ mô tả thứ tự.
| Giai đoạn | Trông như thế nào | Thấy được trong hai tuần không | Gợi ý quan sát |
|---|---|---|---|
| Giun trưởng thành | có một đoạn thân phình to, màu khác, gọi là đai, nằm gần phía đầu | có | đếm xem giun nào có đai, đai nằm gần đầu hay đuôi |
| Ghép đôi | hai con nằm áp ngược chiều nhau | hiếm, thường xảy ra trong hang | không đào bới để tìm |
| Kén trứng | hạt nhỏ tròn hoặc hơi thuôn, vàng nhạt đến nâu, cỡ hạt tiêu | có thể, nếu kén nằm sát thành hộp | soi kính lúp, không gỡ kén ra |
| Giun con | mảnh, gần như trong suốt hoặc hồng nhạt, chưa có đai | ít khi, vì kén cần thời gian để nở | nếu thấy, so độ dài với giun lớn |
| Giun lớn dần | dài ra, sẫm màu hơn, cuối cùng có đai | không | giải thích bằng lời, không cần chờ thấy |
Giun đất mang cả hai loại cơ quan sinh sản trong một cơ thể, nhưng vẫn cần ghép đôi với con khác để đẻ kén. Với trẻ nhỏ, chỉ cần nói: giun lớn có đai thì đã đủ lớn để đẻ kén trứng. Trẻ lớn hơn có thể tự đếm số con có đai trong hộp.
Giun cần gì: những điều trẻ thấy qua hộp
Giun sợ ánh sáng. Mở tấm che ra, giun đang nằm sát thành hộp thường rút vào trong. Giun không có mắt như người nhưng da cảm nhận được ánh sáng. Vì thế chỉ mở che vài phút mỗi lần.
Giun thở qua da ẩm. Da giun phải luôn ẩm để lấy được không khí. Đất khô là giun yếu đi; đất ngập nước là giun thiếu không khí và bò lên trên. Đó cũng là lý do giun lên mặt đất sau mưa lớn.
Giun ăn lá mục và trộn đất. Lá trên mặt hộp bị kéo dần xuống hang, cát và đất bị trộn thành vệt. Hỏi trẻ: nếu ngoài vườn có thật nhiều giun, đất sẽ thế nào?
Phân giun là đất tốt. Những viên đất nhỏ trên mặt hộp là phân giun, tơi và giàu chất cho cây. Trẻ hiểu vì sao người làm vườn quý giun.
Giun không thích nóng. Hộp đặt chỗ nắng, chỗ gần bếp thì giun chui xuống tận đáy hoặc nằm im. Chỗ mát, tối là tốt nhất.
Câu hỏi để trẻ tự kiểm. Giun đào nhiều hơn ở lớp đất hay lớp cát? Ngày nào trong tuần thấy nhiều đường hầm mới nhất? Có liên quan gì đến lúc con tưới nước không?
Thí nghiệm chọn chỗ: giun thích ẩm hay khô, tối hay sáng
Trẻ lớn hơn có thể làm một thí nghiệm ngắn để tự kiểm điều đã đọc. Thí nghiệm chỉ kéo dài vài phút và không làm giun bị khô hay nóng:
- Lấy một khay nông, lót một nửa bằng khăn giấy ẩm, nửa kia bằng khăn giấy khô.
- Đặt hai ba con giun ở đường giữa hai nửa, cùng hướng.
- Chờ vài phút, ghi lại mỗi con bò về phía nào. Lặp lại ba lần, mỗi lần đổi bên ẩm sang phía ngược lại để chắc giun không chỉ bò theo một hướng quen.
- Làm tiếp với một nửa khay che bằng bìa tối, nửa kia để sáng tự nhiên trong phòng, không dùng nắng hay đèn nóng.
- Cho giun về hộp ngay sau mỗi lượt thử. Tổng thời gian giun nằm trên khay không quá mười lăm phút.
- Rửa tay, ghi kết quả vào sổ: bao nhiêu lần giun về bên ẩm, bao nhiêu lần về bên tối.
Trước khi làm, cho trẻ viết dự đoán. Nếu kết quả không như đoán, ví dụ một con đứng yên không đi đâu, đó vẫn là kết quả đáng ghi. Giun không phải lúc nào cũng làm theo sách, và trẻ học được rằng cần thử nhiều lần mới nói chắc được điều gì.
Không thử với nước ngập, muối, xà phòng hay nhiệt độ cao. Thí nghiệm với sinh vật chỉ được hỏi nó thích gì, không được làm nó đau.
Ví dụ: hộp giun của bé Su ở Bắc Ninh
Su 7 tuổi ở Bắc Ninh làm hộp giun với mẹ vào cuối tháng Tư, sau một trận mưa rào. Hai mẹ con dùng chai nước to cắt đôi, xếp ba lớp đất vườn và hai lớp cát trắng, phủ lá bàng khô vò vụn. Su nhặt bốn con giun đang bò trên sân gạch sau mưa, cắm một que tre ở bồn hoa nơi đất ẩm nhất để làm chỗ trả giun về sau này.
Hai ngày đầu Su mở tấm che liên tục, đến mức giun chỉ nằm dưới đáy. Mẹ đề nghị mỗi ngày chỉ mở một lần sau bữa tối, dùng đèn pin chiếu chéo. Ngày thứ năm, lớp cát trên cùng đã bị xuyên thủng bằng ba đường hầm, một mẩu lá bàng bị kéo xuống gần đáy. Su vẽ hình hộp mỗi tối, tô cát màu vàng, đất màu nâu, và thấy vệt nâu chen vào vàng ngày một nhiều.
Ngày thứ mười, nhờ kính lúp, Su thấy một hạt nhỏ màu vàng nâu sát thành hộp. Mẹ nói có thể đó là kén trứng, nhưng cũng có thể là hạt đất, và hai mẹ con không gỡ ra để kiểm. Đến ngày mười bốn, hai mẹ con đổ cả hộp xuống chỗ que tre cắm, phủ lá lên, rửa tay. Su hỏi kén sẽ nở ở đâu. Mẹ nói: ngay ở bồn hoa này, và con sẽ không thấy, nhưng đất sẽ biết.
Những điều không nên làm với giun
Phần lớn hộp giun hỏng vì những thói quen nghe có vẻ vô hại. Dặn trẻ trước khi bắt đầu:
- Không cắt đôi giun để xem có thành hai con không. Giun bị cắt thường chết; một số loài có thể mọc lại một phần đuôi, nhưng không thành hai con nguyên vẹn.
- Không đặt giun lên giấy khô, lên tay khô quá lâu để ngắm; da giun khô đi rất nhanh.
- Không rắc muối, vôi, xà phòng gần giun; những thứ ấy làm hại da giun.
- Không cho quá nhiều thức ăn; vỏ rau thừa sẽ thối, đất có mùi và nấm mốc.
- Không giữ giun quá hai tuần trong hộp nhỏ; đất trong hộp cạn dần chất ăn, giun cần trở về vườn.
- Không đổ hộp giun ra công viên hay vườn người khác; trả đúng chỗ đã đào.
- Không để trẻ nhỏ đưa tay lên miệng, dụi mắt khi đang chơi với đất.
Nếu có con giun chết trong hộp, nhấc ra bằng thìa, chôn ở gốc cây. Nói với trẻ thật đơn giản: con giun đã yếu, có thể vì hộp khô hoặc vì nó đã già, và nó sẽ thành đất nuôi cây. Rồi cùng kiểm tra độ ẩm của hộp cho những con còn lại.
Câu hỏi thường gặp
Giun đất có cắn hay gây hại cho trẻ không?
Giun đất không cắn, không đốt và không có lông. Điều cần chú ý là đất có thể có vi khuẩn, trứng giun sán, nên trẻ cần rửa tay bằng xà phòng sau khi chạm và không đưa tay lên miệng, mắt trong lúc chơi.
Nên giữ giun trong hộp quan sát bao lâu?
Khoảng một đến hai tuần là vừa đủ để thấy đường hầm, đất bị trộn và lá bị kéo xuống. Sau đó trả giun về đúng chỗ đã đào, cùng toàn bộ đất trong hộp, vì trong đất có thể có kén trứng.
Vì sao phải che tối hộp giun?
Giun tránh ánh sáng và sống trong bóng tối dưới đất. Nếu hộp để sáng, giun đào vào giữa, tránh xa thành hộp, trẻ sẽ không thấy đường hầm. Che tối và chỉ mở vài phút mỗi lần giúp giun đào sát thành hộp.
Kén trứng giun đất trông như thế nào?
Kén thường là hạt nhỏ tròn hoặc hơi thuôn, màu vàng nhạt đến nâu, cỡ hạt tiêu, tuỳ loài. Trong hộp nhỏ hai tuần có thể thấy hoặc không. Nếu thấy, chỉ soi bằng kính lúp, không gỡ ra.
Giun bò lên mặt đất sau mưa có phải sắp chết không?
Thường là vì đất ngập nước khiến giun thiếu không khí nên bò lên. Nhiều con không kịp trở lại đất và khô đi trên sân gạch. Có thể nhặt nhẹ chúng đặt lại chỗ đất ẩm có lá che.
Trẻ mấy tuổi thì làm hộp giun được?
Trẻ bốn năm tuổi có thể xếp lớp đất, cát và nhặt giun cùng người lớn. Trẻ từ bảy tuổi tự chăm hộp, ghi ngày và vẽ được. Người lớn giữ phần nhắc rửa tay và hẹn ngày trả giun.