Một trang nhật ký quan sát tốt cho trẻ chỉ cần năm thứ: ngày và giờ, thời tiết, một hình vẽ nhìn tận mắt, một số đo đơn giản, và một câu "con thắc mắc". Không cần vẽ đẹp, không cần chữ đẹp; điều quan trọng là vẽ cái mình thật sự thấy hôm đó chứ không vẽ cái mình nghĩ nó phải trông như vậy.
Nhật ký vẽ tay làm được điều ảnh chụp không làm được: để vẽ, con phải nhìn lâu. Con đếm số chân, để ý lá mầm dày hay mỏng, sâu có mấy đốt. Sau vài tuần, lật lại từng trang, con tự thấy được sinh vật đã đổi thay thế nào, và thấy cả mắt mình tinh hơn lên.
Khung một trang nhật ký: năm ô cố định
Giữ cùng một khung ở mọi trang giúp trẻ không phải nghĩ "hôm nay ghi gì", và giúp so trang sau với trang trước dễ hơn. Có thể kẻ sẵn khung cho trẻ nhỏ.
| Ô | Ghi gì | Ví dụ trẻ ghi | Vì sao cần |
|---|---|---|---|
| Ngày, giờ | ngày tháng và buổi | thứ Bảy, sáng sớm | nhiều thay đổi xảy ra theo giờ, như bướm nở buổi sáng |
| Thời tiết | nắng, mưa, nóng, lạnh, có thể vẽ biểu tượng | mưa phùn, lạnh | giải thích vì sao tuần này chậm hơn tuần trước |
| Hình vẽ | vẽ cái nhìn thấy, cỡ thật nếu được | hạt đậu nứt có rễ trắng | buộc nhìn kỹ từng chi tiết |
| Số đo | dài bao nhiêu, mấy lá, mấy con | rễ dài bằng một đốt ngón út | thấy sự lớn lên bằng con số |
| Con thắc mắc | một câu hỏi mới | sao rễ có lông? | câu hỏi hôm nay là việc của ngày mai |
Trẻ chưa biết viết có thể vẽ hết, người lớn chép lại lời con nói vào góc trang, ghi đúng nguyên văn kể cả khi con nói sai. Lời nguyên văn ấy sau này mới thú vị.
Nếu theo dõi nhiều sinh vật cùng lúc, mỗi sinh vật một phần riêng trong sổ, đánh dấu bằng một miếng giấy màu ở mép trang để con lật nhanh.
Dạy trẻ vẽ quan sát chứ không vẽ theo trí nhớ
Vẽ cỡ thật trước. Đặt chiếc lá, hạt đậu hay vỏ ốc rỗng lên giấy, cho con vẽ đúng bằng kích thước thật. Trẻ hay vẽ con sâu to bằng nửa trang vì trong đầu nó "quan trọng". Vẽ cỡ thật buộc con so sánh. Con vật nhỏ quá thì vẽ to gấp đôi và ghi chú ở góc rằng hình được phóng to.
Đếm trước khi vẽ. Con sâu có mấy đốt? Bông hoa có mấy cánh? Con nòng nọc có chân chưa? Đếm xong mới vẽ. Thói quen này giúp tranh đúng hơn bất cứ lời dạy kỹ thuật nào.
Một hình to, một hình chi tiết. Bên cạnh hình cả con vật hay cả cây, vẽ một vòng tròn phóng to một chi tiết: đầu sâu, mép lá, chân ếch con. Có kính lúp thì càng hay.
Vẽ bằng bút chì rồi mới tô màu. Màu sắc nên tô ngay tại chỗ, nhìn vật thật mà chọn màu. Lá non xanh vàng khác lá già xanh sẫm; để con tự phát hiện.
Không tẩy xoá nhiều. Vẽ sai thì vẽ hình mới bên cạnh. Nhật ký là ghi chép, không phải bài kiểm tra.
Ghi chú bằng mũi tên. Trẻ lớn hơn có thể kéo mũi tên chỉ vào bộ phận và viết tên theo cách gọi của mình, như "sừng mềm màu cam" thay vì tên khoa học.
Đo đạc theo tuổi: từ ngón tay đến thước kẻ
Số đo làm nhật ký thành bằng chứng chứ không chỉ là cảm giác "hình như lớn hơn". Chọn cách đo vừa với tuổi:
- Ba đến năm tuổi: đo bằng đốt ngón tay, bằng que tăm, bằng hạt đậu xếp hàng. "Cây cao bằng ba que tăm."
- Sáu đến tám tuổi: dùng thước kẻ, đo cùng một chỗ mỗi lần, ví dụ từ mặt đất đến đỉnh ngọn. Ghi đơn vị xăng-ti-mét.
- Chín tuổi trở lên: lập một bảng nhỏ ở cuối sổ ghi số đo theo ngày, rồi tự vẽ đường nối các điểm để thấy cây lớn nhanh lúc nào, chậm lúc nào.
- Với con vật, ưu tiên đo mà không chạm: đặt thước cạnh lá có con sâu, nhìn và ước lượng. Không nhấc con vật lên để đo.
- Đếm cũng là đo: số lá thật, số trứng nở, số nòng nọc có chân sau.
- Ghi cả khi không đổi: "hôm nay vẫn 4 cm" là một quan sát, không phải trang thừa.
Đừng ép trẻ nhỏ dùng thước khi con chưa sẵn sàng. Ngón tay của chính mình là đơn vị đo con hiểu rõ nhất.
Một cách tự kiểm đơn giản: cuối tuần, đặt sổ cạnh vật thật và hỏi con số đo hôm thứ Hai có còn đúng không. Nếu cây đã cao hơn mà số không đổi, có thể con đo mỗi lần một chỗ khác nhau; đó là lúc thống nhất lại điểm bắt đầu đo.
Ví dụ: cuốn sổ nòng nọc của Khang ở Đồng Tháp
Khang 10 tuổi ở Đồng Tháp đi cùng ông ngoại ra mương sau nhà vào đầu mùa mưa và thấy một đám nòng nọc ở chỗ nước nông. Ông dặn chỉ xem tại chỗ, không múc về. Mỗi chiều đi học về, Khang ngồi trên bờ mươi phút, vẽ ba bốn con nòng nọc to nhất mình nhìn rõ, ghi trời nắng hay mưa, mực nước cao hay thấp.
Tuần đầu các trang gần như giống nhau, Khang bắt đầu chán. Ông ngoại gợi ý vẽ phóng to phần đuôi trong một vòng tròn. Tuần thứ ba, chính trong vòng tròn ấy Khang thấy hai mấu nhỏ nhú ra ở gốc đuôi: chân sau. Trang hôm đó Khang viết bằng chữ to nhất cả sổ.
Một hôm mương cạn bớt sau mấy ngày nắng, Khang ghi: nòng nọc dồn vào chỗ sâu, có mấy con nằm im. Trang ấy không vui, nhưng là trang ông ngoại dặn giữ lại, vì nó giải thích vì sao ếch nhái cần mùa mưa. Đến cuối, Khang vẽ được con ếch nhỏ còn cụt đuôi ngồi trên lá môn. Cuốn sổ không có điểm, chỉ có lời nhận xét của ông ở trang cuối: cháu nhìn kỹ hơn ông.
Điều đáng học từ cuốn sổ này là ba việc nhỏ: chọn một chỗ cố định để ngồi, vẽ cùng một nhóm con vật, và có một người lớn gợi ý cách nhìn khác khi trẻ chán. Không cần dụng cụ gì ngoài sổ, bút chì và một bờ mương quen thuộc.
Gợi ý nội dung trang cho ba kiểu sinh vật hay theo dõi
Mỗi loại sinh vật có những thay đổi đáng ghi khác nhau. Bảng dưới gợi ý con nên để mắt tới điều gì, để các trang không lặp lại "hôm nay vẫn thế".
| Sinh vật | Nên vẽ | Nên đếm hoặc đo | Câu thắc mắc thường gặp |
|---|---|---|---|
| Cây từ hạt | rễ, lá mầm, lá thật, nụ hoa | chiều cao, số lá thật | vì sao lá mầm teo đi? |
| Sâu thành bướm | hình dạng sâu, vết gặm trên lá, nhộng | chiều dài so với lá, số lần thấy da lột | sâu có ngủ không? |
| Nòng nọc thành ếch | đuôi, chân sau, chân trước, mắt | số con có chân, mực nước ở mương | đuôi đi đâu mất? |
| Tằm | tằm lúc ngủ và lúc ăn, kén | số con đang ngủ, số kén | sợi tơ ra từ chỗ nào? |
| Nấm sau mưa | mũ nấm, mặt dưới mũ, chân nấm | số cây nấm, mấy ngày thì tàn | nấm mọc từ đâu ra? |
Với nấm, chỉ nhìn và vẽ, không hái và không để trẻ nhỏ cầm lên. Với nòng nọc, ếch nhái, quan sát tại chỗ và rửa tay sau khi về. Hình vẽ của con không cần đúng như bảng; bảng chỉ gợi chỗ để nhìn.
Khen thế nào cho trẻ muốn ghi tiếp, không chấm điểm
Khen điều con nhìn thấy, không khen nét vẽ. "Con nhận ra lá mầm có gân mờ, mẹ chưa để ý" có tác dụng hơn "con vẽ đẹp quá". Trẻ biết mình được khen vì đã quan sát.
Hỏi tiếp từ câu thắc mắc của con. Đọc ô "con thắc mắc" và hỏi lại: con định tìm câu trả lời bằng cách nào? Không vội trả lời thay con.
Không so sổ của hai anh em. Mỗi cuốn sổ là đường đi của một người. So sánh làm đứa trẻ vẽ chậm hơn bỏ cuộc.
Cho phép trang ngắn. Có hôm chỉ một hình và một chữ. Đều đặn quan trọng hơn dài.
Lật lại cùng con mỗi tuần. Ngồi xem lại các trang cũ, hỏi con thấy cái gì đã đổi. Đây là lúc con tự nhận ra sự lớn lên của sinh vật, và của chính mình. Tranh tuần đầu thường thô; tranh tuần thứ tư thường có nhiều chi tiết hơn hẳn, và con tự thấy điều đó mà không cần ai nói.
Cho cuốn sổ có người xem. Khi xong một vòng, để con kể lại cuốn sổ cho ông bà hay cả lớp nghe. Được kể cho người khác là phần thưởng tự nhiên nhất, không cần sao hay điểm.
Chuẩn bị gì: đồ dùng gọn trong một chiếc hộp
Không cần mua bộ đồ chuyên dụng. Gom vào một hộp giày để mang ra vườn hay ra bậu cửa sổ:
- Một cuốn sổ giấy trắng không dòng kẻ, khổ vừa tay, bìa cứng để kê lên đùi.
- Bút chì mềm, gọt sẵn hai cây, và một cục tẩy nhỏ.
- Hộp bút màu sáp hoặc bút chì màu, ưu tiên nhiều sắc xanh và nâu vì thiên nhiên ít màu chói.
- Thước kẻ ngắn, que tăm làm đơn vị đo cho trẻ nhỏ.
- Kính lúp cầm tay nếu có, hoặc mượn kính lão của ông bà.
- Băng dính giấy để dán mẫu khô như lá rụng, vỏ trứng côn trùng đã nở, lớp da tằm lột.
- Khăn ướt hoặc chai nước rửa tay cho những lần ra vườn.
Giữ hộp ở chỗ trẻ tự lấy được. Khi đồ dùng sẵn sàng, việc ghi chép thành thói quen nhanh hơn nhiều.
Cái không cần mua: sổ in sẵn hình mẫu để tô, tranh dán sẵn các giai đoạn, bộ màu đắt tiền. Những thứ đó làm con tô theo cái có sẵn thay vì nhìn sinh vật thật. Một cuốn sổ trắng rẻ tiền mà con dùng mỗi ngày tốt hơn cuốn sổ đẹp chỉ để ngắm.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ chưa biết viết có làm nhật ký quan sát được không?
Được. Trẻ vẽ, còn người lớn ghi lại lời con kể ở góc trang, giữ đúng nguyên văn. Ngày giờ và thời tiết có thể đánh dấu bằng biểu tượng mặt trời, đám mây, giọt mưa mà con tự vẽ.
Mỗi ngày nên ghi nhật ký bao lâu?
Khoảng mười đến mười lăm phút là đủ với trẻ tiểu học, ngắn hơn với trẻ mầm non. Quan trọng là đều đặn cùng một khung giờ, chứ không phải ngồi lâu. Có ngày một hình vẽ là đủ.
Có nên in mẫu trang nhật ký sẵn không?
Một khung kẻ sẵn năm ô rất có ích cho trẻ nhỏ. Với trẻ lớn hơn, để trang trắng giúp con tự sắp xếp. Có thể bắt đầu bằng mẫu rồi bỏ dần khi con đã quen.
Vẽ hay chụp ảnh thì tốt hơn cho việc quan sát?
Vẽ buộc trẻ nhìn lâu và để ý chi tiết, chụp ảnh giữ được màu và kích thước chính xác. Dùng cả hai là tốt nhất: vẽ trước, chụp sau để đối chiếu xem mình bỏ sót gì.
Con chán sau một tuần thì làm sao?
Đổi cách ghi thay vì bỏ: thêm hình phóng to một chi tiết, đổi giờ quan sát, hoặc chọn thêm một sinh vật mới. Ngồi lật lại các trang cũ cùng con cũng giúp con thấy công sức của mình.
Có nên chấm điểm nhật ký quan sát của trẻ không?
Không nên. Điểm số làm trẻ vẽ cho đẹp thay vì vẽ cho đúng cái mình thấy. Hãy nhận xét cụ thể điều con đã phát hiện và hỏi tiếp từ câu thắc mắc của con.