In bào tử nấm là úp mũ một cây nấm đã xoè lên tờ giấy, lấy bát che lại để qua một đêm; sáng ra nhấc nấm lên sẽ thấy một hình toả tròn như nan quạt, vẽ bằng hàng triệu bào tử rơi ra từ phiến nấm. Chỉ cần nấm tươi mua ở chợ như nấm sò, nấm hương, nấm mỡ đã nở mũ, không cần hái nấm dại.
Đây là cách dễ nhất để trẻ "nhìn thấy" bào tử, thứ quá nhỏ để thấy từng hạt bằng mắt thường. Bài dưới đây hướng dẫn chọn nấm, chọn giấy, các bước làm, cách đọc bức in, những lần làm hỏng hay gặp và vì sao, cùng các câu hỏi để biến một hoạt động thủ công thành một buổi tìm hiểu vòng đời của nấm.
Bào tử là gì, và vì sao lại in được thành hình
Bào tử là những tế bào sinh sản rất nhỏ mà nấm tạo ra để sinh sôi. Nó làm nhiệm vụ gần giống hạt của cây, nhưng nhỏ hơn rất nhiều, không có phôi và không có lớp dự trữ thức ăn như hạt đậu. Một bào tử rơi vào chỗ ẩm và hợp có thể nảy thành sợi nấm, rồi sợi nấm lớn thành mạng, và đến khi đủ điều kiện mạng ấy lại cho ra cây nấm mới.
Ở những loài nấm có phiến dưới mũ, bào tử được tạo ra trên bề mặt hai bên mỗi phiến rồi được bật nhẹ ra, rơi thẳng xuống giữa hai phiến và thoát ra ngoài. Mỗi phiến thả bào tử xuống đúng chỗ ngay bên dưới nó. Vì vậy khi mũ nấm nằm yên trên giấy, bào tử chất lại thành những đường toả tròn đúng theo hình các phiến, và ta có một "bản in" của mặt dưới cây nấm.
Một cây nấm có thể thả ra hàng triệu bào tử chỉ trong một đêm. Nói con số này với trẻ thì khó tưởng tượng, nhưng nhìn lớp bột mịn như phấn trên giấy thì con tự hiểu vì sao nấm phải làm nhiều đến thế: phần lớn bào tử sẽ rơi vào chỗ khô, chỗ nóng, hay bị ăn mất, chỉ rất ít mọc được.
Nấm không phải sinh vật duy nhất dùng bào tử. Rêu trên bờ tường và dương xỉ trong chậu cũng sinh sôi bằng bào tử, chỉ là cách chúng tạo ra và thả bào tử khác hẳn nấm. Nếu con thích hoạt động này, lần sau có thể lật một lá dương xỉ già xem các chấm nâu bên dưới, rồi so với lớp bột trên tờ giấy: cùng là bào tử, nhưng một bên nằm gọn trong những túi nhỏ, một bên rơi tự do từ phiến nấm.
Chọn nấm nào để in cho dễ thành công
Nấm mua ở chợ, siêu thị là lựa chọn an toàn và đủ để làm. Điều quan trọng nhất là mũ nấm đã xoè, phiến lộ ra; nấm còn búp tròn, mũ khép chặt thì thường chưa thả bào tử. Màu bức in dưới đây là màu thường gặp, có thể đậm nhạt khác nhau.
| Loại nấm | Nên chọn cây thế nào | Màu bức in thường thấy | Giấy nên dùng |
|---|---|---|---|
| Nấm sò | Tai nấm to, mép mỏng, phiến chạy dài xuống chân | Trắng ngà đến xám tím nhạt | Giấy đen hoặc màu sẫm |
| Nấm hương tươi | Mũ đã mở hẳn, phiến trắng lộ rõ | Trắng | Giấy đen hoặc màu sẫm |
| Nấm mỡ (nấm trắng) | Cây đã nở mũ, phiến chuyển hồng nâu hoặc nâu | Nâu sẫm | Giấy trắng |
| Nấm rơm | Cây đã bung mũ khỏi bọc, không chọn cây còn búp tròn | Hồng nâu | Giấy trắng |
| Nấm kim châm | Không nên chọn | Mũ quá nhỏ, khó thấy hình | Bỏ qua |
Nếu không biết trước bào tử màu gì, hãy dùng giấy nửa trắng nửa đen: dán hai mảnh giấy cạnh nhau rồi đặt mũ nấm nằm vắt ngang đường nối. Bào tử sáng màu hiện rõ trên nửa đen, bào tử sẫm màu hiện rõ trên nửa trắng.
Các bước in bào tử nấm tại nhà
Ví dụ giả định: cô Hạnh, giáo viên lớp lá ở Thái Nguyên, cho cả lớp làm vào chiều thứ Năm để sáng thứ Sáu cùng mở. Cả lớp chuẩn bị nấm sò, nấm mỡ, mỗi nhóm một tờ giấy nửa đen nửa trắng và một cái bát.
- Người lớn dùng dao cắt sát cuống nấm để mũ có thể nằm phẳng trên giấy; với nấm sò thì cắt rời từng tai.
- Đặt mũ nấm úp xuống, phiến chạm giấy, nhẹ tay để không làm gãy phiến.
- Nhỏ một hai giọt nước lên mặt trên mũ nấm để mũ không khô quá nhanh trong đêm.
- Úp bát hoặc cốc thuỷ tinh lên trên để gió không thổi bào tử đi lệch hình và nấm giữ được ẩm.
- Để yên ở chỗ không có quạt, không ai chạm vào, ít nhất khoảng sáu đến tám tiếng, để qua đêm là tốt nhất.
- Sáng hôm sau, nhấc bát ra thật chậm, rồi nhấc mũ nấm thẳng lên, không kéo trượt ngang.
- Chụp ảnh ngay bức in vì bào tử là lớp bột rất mỏng, chỉ cần một hơi thở mạnh là nhoè.
- Bỏ cây nấm đã dùng vào thùng rác, lau bàn, rửa tay cho trẻ bằng xà phòng.
Ở lớp cô Hạnh, nhóm nấm sò cho hình trắng mờ trên nửa giấy đen, nhóm nấm mỡ cho hình nâu rõ trên nửa trắng. Trẻ tự nhận ra hai loại nấm có "bột" khác màu, đó là điều không cần cô giảng.
Nếu làm ở nhà với một trẻ, bạn có thể biến bước chờ qua đêm thành một trò đoán: trước khi đi ngủ, con vẽ ra giấy hình mà con nghĩ sáng mai sẽ thấy, tô màu con đoán. Sáng ra đặt bức đoán cạnh bức in thật. Đoán sai cũng là kết quả tốt, vì con sẽ nhớ rất lâu rằng bào tử nấm mỡ màu nâu chứ không trắng như mũ nấm.
Vì sao có lần mở ra mà không thấy hình
Nấm còn quá non. Mũ khép chặt, phiến chưa lộ thì bào tử chưa chín. Chọn cây đã xoè mũ, nhìn thấy rõ các phiến bên dưới.
Nấm đã để tủ lạnh lâu hoặc bị héo. Nấm khô, phiến xẹp thì không còn thả bào tử tốt. Nấm mua trong ngày cho kết quả rõ nhất; nếu phải để qua đêm trước khi làm, để ở ngăn mát trong túi giấy.
Giấy cùng màu với bào tử. Bào tử trắng trên giấy trắng thì có mà như không. Đây là lỗi hay gặp nhất, và giấy nửa trắng nửa đen giải quyết được ngay.
Có gió hoặc bị xê dịch. Không úp bát, để gần quạt, hoặc có người nhấc lên xem giữa chừng làm hình nhoè thành một vệt mờ.
Thời gian quá ngắn. Một hai tiếng thường chỉ thấy lờ mờ. Cứ để qua đêm, nhất là vào mùa khô hanh; trời nồm ẩm ở miền Bắc thì bào tử thường rơi nhanh hơn.
Loại nấm không có phiến. Có loài nấm bào tử nằm trong ống nhỏ hoặc trên những gai nhỏ, bức in sẽ là những chấm thay vì nan quạt. Đó không phải hỏng, mà là một kiểu hình khác đáng ghi lại.
Đọc bức in: con nhìn thấy gì trên tờ giấy
Bức in bào tử là một tài liệu quan sát, không chỉ là tranh. Để trẻ nói trước, người lớn chỉ đặt câu hỏi. Một vài điều có thể cùng tìm:
- Hình có toả tròn đều không, hay lệch về một phía? Chỗ lệch thường là chỗ mũ nấm bị nghiêng.
- Đếm thử số "nan" ở một góc nhỏ: mỗi nan là dấu của một phiến nấm.
- Giữa hình có khoảng trống tròn không? Đó là chỗ cuống nấm từng chiếm.
- Màu bức in có giống màu mũ nấm không? Thường là không, và đây là điều làm trẻ ngạc nhiên nhất.
- Dùng kính lúp soi mép hình: lớp bột trông như bụi phấn chứ không thấy từng hạt riêng, vì bào tử quá nhỏ.
- So hai bức in của hai loại nấm: khác màu, khác hình, khác độ dày.
Có thể giữ bức in lâu hơn bằng cách người lớn phủ nhẹ một tấm giấy bóng kính lên trên rồi dán mép, làm ở nơi thoáng, không để trẻ hít bột. Nếu không cần giữ, ảnh chụp là đủ, và ảnh chụp không làm phát tán bào tử ra phòng.
Từ bức in nghĩ tiếp về vòng đời của nấm
Sau khi xem bức in, câu hỏi tự nhiên của trẻ là "những hạt bột này có mọc thành nấm không". Câu trả lời trung thực là: về nguyên tắc có, nhưng ở nhà rất khó thấy, vì bào tử cần đúng loại thức ăn (rơm, mùn cưa, gỗ mục tuỳ loài), đúng độ ẩm, đúng nhiệt độ, và phải nảy thành sợi, hai sợi phù hợp gặp nhau rồi mới lớn thành mạng. Người trồng nấm vì vậy thường không gieo bào tử trực tiếp mà dùng meo giống, tức sợi nấm đã được nuôi sẵn.
Chính chỗ khó ấy giúp trẻ hiểu vì sao một cây nấm phải thả ra nhiều bào tử đến vậy. Bạn có thể dùng phép so sánh với cây bồ công anh hay cây hoa sữa: thả thật nhiều, để gió mang đi, chỉ vài cái rơi trúng chỗ tốt. Đó là một kiểu sinh tồn chung của nhiều sinh vật nhỏ.
Một câu hỏi để con mang theo ra vườn mùa mưa tới: dưới mũ những cây nấm dại, mặt đất có lớp bột màu không? Lần này con chỉ nhìn, không chạm, và tự nối điều thấy ngoài vườn với bức in đã làm ở nhà.
An toàn và những việc không cần làm
Chỉ dùng nấm mua ở chợ, siêu thị. Không hái nấm dại về in, vì trẻ sẽ cầm nắm, và có loài nấm độc rất giống nấm lành. Nấm mua để ăn vừa an toàn để cầm, vừa cho hình đẹp.
Không ăn nấm đã dùng để in. Nấm đã nằm ngoài cả đêm, bị tay nhiều trẻ chạm vào; bỏ đi là đúng, đừng tiếc.
Trẻ dị ứng, hen suyễn thì đứng xa lúc mở bát. Bào tử nấm ăn được thường lành, nhưng ai nhạy cảm đường thở nên tránh hít bột. Người lớn mở bát, trẻ xem ảnh chụp cũng được.
Không cần xịt keo hay hoá chất. Với trẻ nhỏ, ảnh chụp là cách lưu đơn giản và sạch nhất. Keo xịt tóc hay sơn phủ chỉ nên do người lớn làm ở chỗ thoáng, và thường không cần.
Không chấm điểm bức in. Bức in đẹp hay xấu phụ thuộc vào cây nấm nhiều hơn là vào trẻ. Hãy hỏi con thấy gì, thay vì khen bức nào đẹp nhất.
Câu hỏi thường gặp
In bào tử nấm mất bao lâu?
Thường cần ít nhất khoảng sáu đến tám tiếng, để qua đêm là chắc chắn có hình rõ. Thời gian còn tuỳ loại nấm, độ tươi của nấm và độ ẩm trong phòng; trời hanh khô thì nên nhỏ thêm nước lên mũ nấm.
Có thể in bào tử bằng nấm kim châm không?
Khó, vì mũ nấm kim châm quá nhỏ và thường chưa nở, bào tử ít, hình gần như không thấy. Nấm sò, nấm mỡ đã nở mũ hoặc nấm hương tươi cho kết quả rõ ràng hơn nhiều với trẻ.
Bào tử nấm có độc không?
Bào tử của nấm ăn được mua ở chợ thường không gây hại khi chỉ nhìn và chạm qua. Tuy vậy không nên để trẻ hít hay thổi lớp bột, và người bị hen hay dị ứng đường thở nên đứng xa lúc mở bát.
Vì sao bức in của con màu khác với mũ nấm?
Vì màu bào tử không phụ thuộc vào màu mũ nấm. Mũ nấm có thể nâu nhưng bào tử lại trắng, hoặc mũ trắng mà bào tử nâu sẫm. Người nghiên cứu nấm dùng chính màu bức in làm một đặc điểm để phân biệt các nhóm nấm.
Gieo bức in bào tử xuống đất có mọc nấm không?
Hầu như không thấy được ở nhà. Bào tử cần đúng loại thức ăn, độ ẩm và nhiệt độ, lại phải nảy thành sợi và hai sợi phù hợp gặp nhau. Người trồng nấm vì thế dùng meo giống đã nuôi sẵn thay vì gieo bào tử.
Hoạt động in bào tử hợp với trẻ mấy tuổi?
Trẻ mẫu giáo lớn đã có thể đặt nấm và mở bát cùng người lớn, còn việc cắt cuống do người lớn làm. Học sinh tiểu học có thể tự làm trọn các bước, ghi nhật ký và so sánh bức in của hai, ba loại nấm.