SanSinh.comSản Sinh
Nấm, rêu, dương xỉ

Nấm mọc sau mưa: vì sao nấm nhú lên chỉ sau một đêm và trước đó nấm sống ở đâu

Cây nấm bạn thấy sau mưa chỉ là phần nổi của một mạng sợi nấm sống âm thầm dưới đất, trong gỗ mục. Cách nhìn ra vòng đời nấm và theo dõi an toàn cùng trẻ.

Cluster of small brown mushrooms pushing up through wet grass after overnight rain in a Vietnamese garden, child crouching nearby seen from behind, low macro angle, soft morning light

Nấm mọc lên rất nhanh sau mưa vì phần ta nhìn thấy chỉ là "quả thể" — cơ quan sinh sản của một cơ thể nấm đã sống từ trước dưới đất, trong lá mục hay gỗ mục ở dạng những sợi mảnh như tơ. Khi đất đủ ẩm, cơ thể ấy hút nước, đẩy quả thể đã được chuẩn bị sẵn phồng lên trong vài giờ đến một hai ngày, tuỳ loài và tuỳ nhiệt độ.

Vì vậy câu hỏi "nấm từ đâu ra" có lời đáp khá bất ngờ với trẻ: nấm không rơi từ trời xuống theo mưa, cũng không mọc từ hạt. Nó đã ở đó hàng tuần, có khi hàng năm, chỉ là ta không thấy. Dưới đây là vòng đời của một cây nấm ngoài vườn, cách nhận ra từng phần, bảng theo dõi trong một tuần sau cơn mưa và những điều phải giữ để việc quan sát an toàn.

Phần nấm nằm dưới đất mà ta không nhìn thấy

Nếu bạn dùng que khều nhẹ lớp lá mục quanh gốc một cây nấm, nhiều khi sẽ thấy những sợi trắng mảnh như mạng nhện, bám vào lá, vào đất, vào mẩu gỗ. Đó là sợi nấm, và cả mạng sợi ấy mới là cơ thể chính. Sợi nấm len lỏi trong đất, tiết ra chất làm mềm lá mục, gỗ mục rồi hút lấy chất dinh dưỡng. Nấm không có chất diệp lục nên không tự làm ra thức ăn từ ánh nắng như cây cỏ; nó sống nhờ phân giải xác lá, xác cây, hoặc sống chung với rễ cây sống.

Một mạng sợi nấm có thể lan rộng hơn nhiều so với chỗ cây nấm nhú lên. Có những lần bạn thấy nấm mọc thành một vòng tròn trên bãi cỏ: đó là mạng sợi nấm lan dần ra từ một điểm ở giữa, và quả thể chỉ nhô lên ở mép ngoài, nơi sợi nấm còn non và mạnh. Ở giữa vòng, cỏ đôi khi xanh đậm hơn hoặc úa hơn bình thường vì đất ở đó đã bị sợi nấm thay đổi.

Với trẻ nhỏ, có thể ví mạng sợi nấm như cái cây nằm úp dưới đất, còn cây nấm là quả của nó. Ta hái quả xoài thì cây xoài vẫn còn; một cây nấm bị giẫm nát thì mạng sợi nấm bên dưới vẫn sống, mùa mưa sau lại cho nấm mọc đúng quanh chỗ cũ. Đây là điều đáng để con tự kiểm: đánh dấu chỗ nấm mọc năm nay, sang mùa mưa năm sau quay lại nhìn.

Vì sao một đêm mưa là đủ để nấm nhú lên

Quả thể đã được chuẩn bị từ trước. Trong những ngày đất còn khô, mạng sợi nấm vẫn âm thầm tích chất dinh dưỡng và có thể đã kết thành những "nụ" nấm nhỏ xíu, nằm ẩn dưới mặt đất. Mưa đến không tạo ra cây nấm từ con số không mà chỉ cho tín hiệu để nụ ấy lớn tiếp.

Nấm lớn chủ yếu bằng cách hút nước cho tế bào căng ra. Một cây nấm phần lớn là nước. Khi đất ướt, các tế bào trong nụ nấm hút nước và dãn dài ra, giống như quả bóng bay được bơm hơi, chứ không cần phân chia thêm thật nhiều tế bào mới. Vì vậy mũ nấm có thể bung ra trong vài giờ.

Mưa kèm trời mát và ẩm kéo dài. Nhiều loài nấm cần vài ngày đất ẩm liên tục, không khí ẩm và nhiệt độ không quá nóng. Đầu mùa mưa ở Tây Nguyên, hay những đợt mưa phùn kéo dài ở Hà Nội cuối xuân, là lúc bạn hay thấy nấm mọc nhiều nhất.

Mưa giúp bào tử bay đi. Quả thể mọc lên để rải bào tử. Không khí ẩm giữ cho mũ nấm không bị khô héo trong lúc bào tử rơi ra, và gió sau mưa mang bào tử đi xa. Đây là lý do nấm "chọn" lúc ẩm để nhô lên chứ không phải giữa đợt nắng gắt.

Nấm cũng tàn nhanh như khi mọc. Phần lớn cây nấm ngoài vườn chỉ đứng được vài ngày, có loài chỉ vài giờ. Nắng lên là mũ nấm héo, sụp xuống, đen lại hoặc bị côn trùng ăn. Cây nấm tàn không có nghĩa nấm đã chết, vì mạng sợi bên dưới vẫn còn.

Vòng đời một cây nấm ngoài vườn, nhìn bằng mắt thường

Bảng dưới đây xếp các giai đoạn theo thứ tự. Thời gian mỗi giai đoạn khác nhau rất nhiều giữa các loài và tuỳ nhiệt độ, độ ẩm, nên bảng chỉ ghi điều bạn có thể nhìn thấy, không ghi số ngày cố định.

Giai đoạnỞ đâuNhìn thấy gìCâu hỏi gợi cho trẻ
Bào tửTrong không khí, trên mặt đấtKhông thấy bằng mắt thường; khi rơi dày có thể thành lớp bột mịn dưới mũ nấmHạt bụi nhỏ hơn cả hạt cát thì bay đi đâu?
Sợi nấmTrong lá mục, đất xốp, gỗ mụcNhững sợi trắng hoặc vàng nhạt mảnh như tơSợi này đang ăn gì?
Nụ nấmSát mặt đất, dưới lớp láMột khối tròn nhỏ như hạt đậu, có khi có lớp vỏ bọcMai trời mưa nữa thì nó sẽ ra sao?
Cây nấm nonNhô khỏi mặt đấtCuống ngắn, mũ còn khép như cái ô gậpMũ nấm đang cụp hay đang xoè?
Cây nấm trưởng thànhTrên mặt đất, gốc cây, khúc gỗMũ xoè rộng, dưới mũ có phiến mỏng hoặc lỗ nhỏDưới mũ nấm trông giống cái gì?
Nấm tànTại chỗ cũMũ héo, sụp, chuyển đen hoặc nhũn; ruồi nhỏ, sên bò tớiCây nấm biến mất thì phần dưới đất có còn không?

Điều thú vị là vòng này khép lại ở đúng chỗ bắt đầu: bào tử rơi xuống chỗ ẩm, nảy thành sợi nấm, hai sợi nấm hợp nhau thành mạng mới, rồi khi gặp mưa lại cho cây nấm. Phần lớn bào tử rơi vào chỗ không hợp và không mọc được, nên một cây nấm phải rải ra rất nhiều bào tử.

Gọi tên các phần của cây nấm để nhìn cho đúng

Biết tên từng phần giúp con mô tả chính xác hơn khi ghi nhật ký, thay vì chỉ viết "cây nấm màu nâu". Không phải loài nào cũng có đủ các phần dưới đây, và chính sự thiếu – đủ ấy là thứ đáng ghi lại.

  • Mũ nấm: phần tròn trên cùng, có thể nhẵn, có vảy, nhớt hoặc khô. Mũ che cho phần sinh bào tử bên dưới khỏi mưa trực tiếp.
  • Phiến nấm (lá tia): những lá mỏng xếp toả tròn dưới mũ như nan quạt, là nơi bào tử được tạo ra. Một số nấm không có phiến mà có những lỗ li ti như miếng bọt biển.
  • Cuống nấm: phần chân đỡ mũ lên cao để bào tử rơi ra gặp gió. Nấm mọc trên thân cây thường có cuống rất ngắn hoặc không có.
  • Vòng cuống: một vòng màng mỏng quanh cuống, là dấu vết của lớp màng từng che phiến nấm lúc còn non.
  • Bao gốc: cái "chén" ôm lấy chân cuống, nằm một phần dưới đất. Chỉ thấy được khi nhìn sát mặt đất, và đây là chỗ người lớn hay bỏ sót.

Ở nhà, bạn có thể cho con nhìn trước một cây nấm mua ở chợ, như nấm rơm hoặc nấm sò, để tập gọi tên các phần trên một cây nấm sạch. Sau đó ra vườn, con sẽ nhìn nấm dại bằng mắt người đã biết mình cần tìm gì, và không cần cầm lên tay.

Theo dõi một chỗ nấm mọc trong bảy ngày

Ví dụ giả định: bé Khoa 7 tuổi ở Lâm Đồng phát hiện một cụm nấm nhỏ mọc dưới gốc cây bơ sau trận mưa đầu tháng Năm. Mẹ Khoa không hái, cũng không cho con chạm tay, mà biến cụm nấm thành một bài quan sát kéo dài một tuần như sau.

  1. Cắm một que tre cách cụm nấm khoảng một gang tay để lần sau tìm lại đúng chỗ, không cắm sát làm gãy nụ.
  2. Mỗi sáng chụp một tấm ảnh ở cùng độ cao, cùng hướng, đặt một vật quen như nắp chai bên cạnh để so kích thước.
  3. Ghi ba dòng vào sổ: trời hôm qua mưa hay nắng, mũ nấm đang khép hay xoè, có con gì bò tới không.
  4. Đếm số cây nấm trong cụm và ghi lại; có hôm thêm cây mới, có hôm mất đi.
  5. Vẽ một hình cây nấm vào sổ, tô màu theo đúng màu mắt thấy, không cần đẹp.
  6. Ngày thứ năm, thứ sáu, nhìn xem nấm đã héo hay chuyển màu chưa, nhìn kỹ mặt đất quanh đó có lớp bụi màu không.
  7. Ngày thứ bảy, cùng con xếp ảnh theo thứ tự và để con tự kể lại chuyện của cụm nấm.

Sau một tuần, Khoa thấy cụm nấm mọc thêm hai cây rồi tàn hết sau một ngày nắng gắt. Câu hỏi con tự đặt ra, "vậy nấm có mọc lại không", là lý do để quay lại đúng chỗ que tre ấy vào cơn mưa kế tiếp.

Chỗ người lớn hay hiểu sai về nấm

Nấm không phải là cây. Nấm không có lá xanh, không quang hợp, và giới khoa học xếp nấm thành một nhóm riêng, không thuộc thực vật. Nói với trẻ "nấm là một loại cây" thì dễ, nhưng sau này con sẽ phải học lại.

Nấm không "hút độc" từ đất. Nấm độc là do chính loài nấm đó có chất độc, không phải vì mọc ở chỗ bẩn. Ngược lại, một loài nấm ăn được mọc ở bãi rác vẫn có thể ngấm kim loại nặng. Vì vậy không đoán nấm lành hay độc theo chỗ mọc.

Nấm mọc nhiều không có nghĩa là vườn bệnh. Phần lớn nấm mọc trong vườn đang làm việc dọn dẹp: phân huỷ gốc cây cũ, rễ mục, mùn cưa. Đất có nấm thường là đất nhiều chất hữu cơ.

Nhổ nấm không làm hết nấm. Vì mạng sợi vẫn sống dưới đất, nhổ cây nấm chỉ như hái quả. Nếu nhà có trẻ dưới ba tuổi hay vật nuôi hay gặm, việc nên làm là nhặt bỏ quả thể bằng găng tay mỗi sáng mùa mưa, chứ không cần đổ hoá chất xuống đất.

An toàn khi cho trẻ quan sát nấm ngoài trời

Luật đầu tiên và quan trọng nhất: nấm dại chỉ để nhìn, không để ăn. Ở Việt Nam mỗi mùa mưa đều có những vụ ngộ độc do hái nấm dại về nấu, kể cả ở những người tự tin mình biết nấm. Có loài nấm rất độc trông giống hệt loài ăn được, và các mẹo dân gian như thử bằng đũa bạc, xem côn trùng có ăn không, hay nấu chung với gạo đều không phân biệt được nấm độc.

Luật thứ hai: nhìn bằng mắt, chạm bằng que. Trẻ nhỏ hay đưa tay lên miệng, nên đừng để con cầm nấm dại. Muốn lật mũ nấm xem phiến bên dưới thì dùng que kem hay que tre, xong bỏ que đi. Sau buổi quan sát ngoài vườn, rửa tay bằng xà phòng dù con nói mình không chạm vào gì, vì đất và lá mục cũng có vi khuẩn và trứng giun.

Luật thứ ba: để nấm ở lại. Cụm nấm ngoài vườn là nhà của nhiều sinh vật nhỏ khác, và để nguyên thì con được xem trọn vòng đời. Nếu con lỡ cầm hoặc nghi đã cho vào miệng một mẩu nấm dại, đưa con đi cơ sở y tế ngay và mang theo cây nấm còn lại, đừng chờ có triệu chứng mới đi, vì có loại nấm gây ngộ độc muộn sau nhiều giờ.

Câu hỏi thường gặp

Nấm mọc sau mưa ở bãi cỏ có làm chết cỏ không?

Phần lớn không. Nấm trên bãi cỏ thường đang phân huỷ rễ cỏ chết, gốc cây cũ hay mùn bên dưới. Đôi khi một vòng nấm làm cỏ ở đó xanh đậm hoặc hơi úa, nhưng cỏ thường hồi lại khi mùa mưa qua.

Vì sao năm nào nấm cũng mọc lại đúng một chỗ?

Vì mạng sợi nấm dưới đất vẫn sống qua mùa khô. Cây nấm chỉ là phần sinh sản nhô lên khi đủ ẩm, nên cứ đến mùa mưa, chỗ có mạng sợi lại cho nấm mọc, có khi lan rộng hơn năm trước một chút.

Nấm có rễ không?

Nấm không có rễ như cây. Phần giống rễ mà bạn thấy khi nhổ nấm lên là sợi nấm, là cơ thể thật của nấm, làm nhiệm vụ hút chất dinh dưỡng từ đất, lá mục hoặc gỗ mục quanh đó.

Trẻ mấy tuổi thì có thể quan sát nấm ngoài vườn?

Trẻ từ khoảng bốn, năm tuổi đã có thể quan sát cùng người lớn nếu đã hiểu luật chỉ nhìn, không chạm, không ăn. Với trẻ nhỏ hơn hay cho đồ vào miệng, người lớn nên đứng sát bên và nhặt bỏ nấm dại quanh chỗ trẻ chơi.

Nấm mọc trong chậu cây cảnh có sao không?

Nấm nhỏ màu vàng hay trắng mọc trong chậu thường do đất có nhiều chất hữu cơ và tưới nhiều. Nấm không hại cây, nhưng nên nhặt bỏ nếu nhà có trẻ nhỏ hoặc vật nuôi, và để đất chậu khô bớt giữa hai lần tưới.

Cây nấm sống được bao lâu?

Quả thể của phần lớn nấm ngoài vườn chỉ đứng được vài ngày, có loài chỉ vài giờ, tuỳ loài, nắng và độ ẩm. Còn mạng sợi nấm dưới đất có thể sống nhiều năm nếu nguồn thức ăn như gỗ mục, lá mục còn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138