SanSinh.comSản Sinh
Nấm, rêu, dương xỉ

Nấm trên khúc gỗ mục: theo dõi gỗ mục thành mùn qua một mùa mưa và ai ở trong đó

Khúc gỗ nằm lâu ngoài vườn là cả một khu phố: nấm phân giải gỗ, mối, ấu trùng bọ, giun dần biến gỗ thành mùn. Cách theo dõi qua mùa mưa và lật gỗ an toàn.

Fallen rotting log in a shady home garden covered with clusters of ear shaped and shelf mushrooms, grandfather and grandchild kneeling at a distance, eye-level, damp green rainy season light

Khúc gỗ chết nằm ngoài vườn không tự biến mất: sợi nấm len vào trong gỗ, tiết ra chất bẻ gãy những sợi gỗ cứng mà hầu hết sinh vật khác không tiêu hoá được; nấm làm gỗ mềm dần, mời mối, ấu trùng bọ, kiến, giun vào ở và ăn tiếp, cho đến khi khúc gỗ mủn thành mùn trả chất dinh dưỡng lại cho đất. Quá trình này kéo dài từ vài năm đến nhiều năm tuỳ loại gỗ, độ ẩm và kích thước.

Cái ta nhìn thấy trên mặt gỗ, như tai nấm mềm sau mưa hay những cái giá nấm cứng chìa ra như kệ, chỉ là phần nổi của việc phân giải đang diễn ra bên trong. Bài này giúp bạn biến một khúc gỗ mục trong vườn thành một trạm quan sát cả mùa mưa: các giai đoạn mục, các loại nấm hay thấy, những cư dân sống trong gỗ và cách lật gỗ để nhìn mà không gặp rết, bò cạp hay làm hại nơi ở của chúng.

Vì sao gỗ cần nấm mới mục được

Gỗ được làm chủ yếu từ những sợi rất bền, kết dính bằng một chất cứng giúp cây đứng thẳng hàng chục năm. Phần lớn động vật, kể cả trâu bò hay mối, không tự tiêu hoá được chất kết dính ấy một mình. Nấm là nhóm sinh vật giỏi nhất trong việc bẻ gãy nó. Sợi nấm luồn vào trong thớ gỗ, tiết ra chất phân giải ngay tại chỗ rồi hút lấy phần đã được "nấu chín".

Nếu không có nấm phân giải gỗ, rừng sẽ ngập trong cây đổ, cành khô chất đống không bao giờ tan, và chất dinh dưỡng bị khoá chặt trong gỗ mãi không trở về đất. Vì vậy khúc gỗ mục trong vườn không phải là rác mà là một xưởng tái chế tự nhiên đang hoạt động.

Người ta hay chia gỗ mục làm hai kiểu nhìn thấy được. Gỗ mục trắng nhạt màu, mềm, xơ như sợi bông ướt, vì nấm ăn cả chất kết dính lẫn sợi gỗ. Gỗ mục nâu sẫm màu, khô thì nứt thành những khối vuông nhỏ và bóp là vụn, vì nấm chỉ ăn sợi gỗ, để lại phần kết dính màu nâu. Tìm cả hai kiểu trong vườn là một trò chơi quan sát hay cho trẻ lớn.

Các giai đoạn một khúc gỗ mục thành mùn

Mỗi giai đoạn có thể kéo dài từ vài tháng đến vài năm, tuỳ loại gỗ cứng hay mềm, khúc to hay nhỏ, nằm trên đất ẩm hay chỗ khô. Bảng chỉ ghi điều nhìn thấy để bạn đoán khúc gỗ của mình đang ở đâu.

Giai đoạnGỗ trông thế nàoNấm thấy đượcCư dân thường gặp
Mới đổCòn vỏ chặt, gỗ cứng, gõ kêu chắcChưa có gì, hoặc vài đốm mốcÍt; đôi khi kiến bò qua
Bong vỏVỏ lỏng, bóc ra thấy lớp sợi trắng hoặc vàng bên dướiSợi nấm dưới vỏ, tai nấm mềm nhú lên sau mưaẤu trùng bọ cánh cứng, mọt, kiến làm tổ dưới vỏ
Gỗ mềmDao cắm vào được, gỗ ẩm, đổi màu trắng hoặc nâuNấm giá cứng, nấm tai, nấm có mũ mọc thành cụmMối, rết, giun, sên, nhện, ấu trùng lớn
MủnGỗ vụn ra khi chạm, giữ hình khúc gỗ nhưng xốp như bánhNấm mềm, nấm mũ nhỏ, sợi nấm khắp nơiGiun đất, mối, kiến, rêu và cây con mọc lên
Thành mùnChỉ còn vệt đất sẫm màu, mùn tơiHầu như không còn quả thểCây cỏ mọc dày hơn chỗ khác

Trên cùng một khúc gỗ có thể có nhiều giai đoạn: đầu nằm trên đất ẩm đã mủn trong khi đầu gác lên đá còn cứng. Đó là lý do nên chọn một điểm cố định trên khúc gỗ để theo dõi.

Những kiểu nấm hay gặp trên gỗ mục

Nấm tai mềm, dai như cao su. Màu nâu, mỏng, cong như vành tai, mọc thành chùm trên cành chết sau mưa, khô thì quắt lại, ướt lại phồng lên. Nấm tai mèo bán ở chợ thuộc kiểu này, nhưng nấm tai mọc trong vườn vẫn chỉ để xem, không hái ăn.

Nấm giá cứng như gỗ. Chìa ra từ thân gỗ như cái kệ, mặt dưới có lỗ li ti thay vì phiến, cứng và có thể sống nhiều năm, mỗi năm thêm một lớp viền. Đếm các vòng viền là một câu hỏi thú vị cho trẻ.

Nấm có mũ mọc thành cụm. Nhiều cây nấm nhỏ có mũ, cuống mọc chen nhau trên gỗ đã mềm sau những ngày mưa, tàn sau vài ngày.

Lớp sợi và mảng mỏng. Có loại nấm chỉ trải thành lớp mỏng như sơn trên mặt dưới khúc gỗ, chỉ thấy khi lật gỗ lên.

Nấm nhầy không phải nấm. Đôi khi trên gỗ mục có một khối nhầy màu vàng, trắng, bò rất chậm, đổi chỗ sau một đêm. Đó là một nhóm sinh vật khác, trông giống nấm, rất đáng chụp ảnh lại và hỏi thầy cô.

Lật khúc gỗ an toàn để xem ai ở bên dưới

Mặt dưới khúc gỗ là nơi ẩm và tối nhất, cũng là nơi đông cư dân nhất. Nhưng đó cũng là chỗ rết, bò cạp, đôi khi rắn trú ẩn. Lật gỗ chỉ do người lớn làm, theo các bước:

  1. Người lớn mang găng tay vải dày, đi ủng hoặc giày kín; trẻ đứng phía sau người lớn một bước.
  2. Dùng gậy hoặc tay đeo găng nhấc khúc gỗ từ phía xa người, lật nghiêng về phía người lớn, để mặt dưới quay ra ngoài, như vậy con gì bò ra sẽ chạy về phía kia.
  3. Đứng yên nhìn khoảng một phút: con nào chạy nhanh, con nào nằm yên, con nào chui xuống đất.
  4. Trẻ chụp ảnh, kể tên những con nhìn thấy, không cầm bằng tay; muốn soi gần thì dùng kính lúp.
  5. Nhìn mặt dưới gỗ và mặt đất vừa lộ ra: có sợi nấm trắng không, có ấu trùng, có trứng không.
  6. Đặt khúc gỗ về đúng chỗ cũ, nhẹ tay, đúng chiều như trước, để nơi ở của chúng giữ được ẩm.
  7. Rửa tay bằng xà phòng sau khi về.

Một khúc gỗ không nên lật quá vài lần trong mùa, vì mỗi lần lật là một lần làm khô và xáo trộn nơi ở của rất nhiều sinh vật. Lật ít, ghi kỹ còn hơn lật nhiều.

Một mùa mưa bên khúc gỗ: ví dụ một cuốn nhật ký

Ví dụ giả định: ông ngoại của bé Bin 8 tuổi có vườn ở Tây Ninh, cuối mùa khô có một cây mít già bị gió quật gãy, ông cưa thành khúc và để một khúc nằm lại dưới bóng cây. Hai ông cháu chọn khúc ấy làm "nhà của nấm" và ghi nhật ký cả mùa mưa.

Tháng Năm, mưa đầu mùa: vỏ còn chặt, chỉ có vài đốm mốc trắng ở đầu cắt. Tháng Sáu: lớp vỏ ở mặt dưới bắt đầu lỏng, ông bóc thử một mảnh thấy sợi trắng chi chít, có mấy con ấu trùng béo trắng nằm cuộn. Tháng Bảy, Tám: sau mỗi trận mưa, tai nấm nâu mọc thành chùm ở mặt khuất nắng, nắng lên thì quắt lại. Tháng Chín: mối đắp đường đất dọc theo thân gỗ, một cái giá nấm nhỏ chìa ra ở chỗ gỗ bị nứt. Tháng Mười, Mười Một, cuối mùa mưa: chỗ gỗ chạm đất đã mềm, ấn ngón tay đeo găng vào lún được.

Sau một mùa, khúc gỗ vẫn còn đó nhưng đã khác hẳn. Bin hỏi bao giờ nó biến mất. Ông trả lời thật: có khi vài năm nữa, và hai ông cháu sẽ cùng xem tiếp vào mùa mưa năm sau. Chính sự chậm ấy giúp đứa trẻ hiểu rằng mục rữa không phải là cái chết đáng sợ mà là một phần của vòng đời: gỗ của cây mít đang trở thành đất, và đất ấy sẽ nuôi những cây khác.

Đặt khúc gỗ mục trong vườn thế nào để có cái mà xem

Nếu nhà có vườn, giữ lại một khúc gỗ chết thay vì đốt hay vứt đi là cách đơn giản nhất để có một trạm quan sát tự nhiên. Vài lưu ý:

  • Chọn chỗ râm, sát đất ẩm, xa lối đi chính và xa tường nhà để mối không bò vào nhà.
  • Đặt khúc gỗ nằm hẳn trên đất chứ không kê cao; gỗ chạm đất mục nhanh hơn và có nhiều cư dân hơn.
  • Không dùng gỗ đã sơn, đã tẩm thuốc chống mối, gỗ ván ép; chỉ dùng thân, cành cây tự nhiên.
  • Không cần tưới, không cần rắc men hay phân; mưa và sinh vật tự lo phần còn lại.
  • Nếu nhà có trẻ dưới ba tuổi, nhặt bỏ nấm mọc trên gỗ bằng găng tay sau mỗi đợt mưa và nhắc trẻ lớn luật chỉ nhìn, không ăn.

Khúc gỗ nhỏ đường kính cỡ cổ tay thường mục thấy rõ trong một hai mùa mưa, khúc to cỡ bắp đùi thì lâu hơn nhiều. Có thể đặt cả hai cạnh nhau để so tốc độ.

Ai ăn ai trong khúc gỗ: một chuỗi những người dọn dẹp

Khúc gỗ mục là một ví dụ rất rõ về chuỗi thức ăn mà trẻ nhìn thấy được. Ở đầu chuỗi là nấm: sợi nấm làm mềm gỗ. Ngay sau đó là những sinh vật ăn gỗ đã được nấm "nấu" sẵn: ấu trùng bọ cánh cứng đục đường hầm, mối ăn gỗ mềm, mọt khoét lỗ. Rồi đến những sinh vật ăn nấm và vụn gỗ: sên, bọ nhảy, một số loài kiến. Giun đất kéo mùn gỗ xuống trộn với đất.

Có những sinh vật ở đó để săn những con kia: rết, nhện, bọ cạp, đôi khi cóc và thằn lằn ghé qua tìm mồi. Chim gõ kiến hay chim sâu cũng tới khoét vỏ tìm ấu trùng. Vì vậy một khúc gỗ mục không chỉ là chỗ của nấm mà là cả một khu phố với người làm, người ăn, người đi săn.

Một trò chơi cho trẻ sau buổi lật gỗ: vẽ khúc gỗ ở giữa tờ giấy, vẽ quanh nó mọi sinh vật đã thấy, rồi nối mũi tên từ "cái bị ăn" sang "con ăn nó". Không cần đúng hoàn toàn; điều quan trọng là con thấy mọi mũi tên rồi cũng dẫn về đất, nơi những gì còn lại trở thành thức ăn cho cây. Đó là cách nói về vòng đời và sự mất đi một cách nhẹ nhàng mà rất thật.

Câu hỏi thường gặp

Nấm mọc trên khúc gỗ trong vườn có ăn được không?

Không nên hái ăn, kể cả khi trông giống nấm bán ở chợ. Nấm mọc tự nhiên trên gỗ có thể là loài độc giống loài ăn được, hoặc gỗ đã nhiễm hoá chất. Nấm trên gỗ trong vườn chỉ để quan sát, nấm ăn nên mua từ nơi trồng.

Khúc gỗ mục bao lâu thì thành mùn?

Tuỳ loại gỗ, kích thước, độ ẩm và nơi đặt, có thể từ vài năm đến hàng chục năm. Cành nhỏ gỗ mềm nằm trên đất ẩm mục nhanh hơn nhiều so với khúc thân to gỗ cứng gác lên đá khô.

Để khúc gỗ mục trong vườn có làm mối vào nhà không?

Gỗ mục hút mối, nên cần đặt cách xa tường nhà, cột gỗ, hàng rào gỗ. Đặt ở góc vườn xa nhà thì thường không đáng lo, và mối ở đó còn góp phần biến gỗ thành mùn.

Gỗ mục trắng và mục nâu khác nhau thế nào?

Gỗ mục trắng nhạt màu, mềm và xơ như sợi bông ướt vì nấm ăn cả chất kết dính lẫn sợi gỗ. Gỗ mục nâu sẫm màu, khô thì nứt thành khối vuông nhỏ và bóp vụn vì nấm chỉ ăn sợi gỗ.

Có nên cho trẻ cầm sinh vật trong khúc gỗ không?

Không nên. Dưới gỗ có thể có rết, bò cạp, kiến đốt, và việc cầm nắm cũng làm sinh vật bị thương. Trẻ chỉ nhìn, chụp ảnh và soi kính lúp, sau đó người lớn đặt khúc gỗ lại đúng chỗ cũ.

Khối nhầy vàng bò trên gỗ mục là gì?

Đó thường là một sinh vật thuộc nhóm nấm nhầy, trông giống nấm nhưng thuộc nhóm khác, có thể di chuyển rất chậm. Nó vô hại khi để yên; nên chụp ảnh theo dõi vài ngày và không chạm vào.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138