Có. Gà mái đẻ trứng đều đặn dù không có gà trống, vì quả trứng được tạo ra trong cơ thể gà mái theo nhịp riêng, khoảng một ngày một quả. Gà trống chỉ quyết định quả trứng có trống hay không: chỉ trứng có trống, được ấp ấm đủ ngày, mới nở thành gà con.
Câu hỏi này trẻ hay hỏi khi thấy nhà hàng xóm nuôi toàn gà mái mà ngày nào cũng có trứng, và không ít người lớn cũng không chắc. Bài này giải thích quả trứng được làm ra như thế nào bên trong con gà mái, gà trống góp phần ở đâu, và những thay đổi bạn có thể quan sát ở một con gà mái đang đẻ.
Quả trứng là để dành cho một gà con, kể cả khi không có gà con
Ở chim, mỗi quả trứng là một gói đầy đủ để nuôi một con non: thức ăn, nước, lớp áo bảo vệ. Cơ thể gà mái chuẩn bị gói này theo nhịp của chính nó, không chờ gà trống. Ở gà rừng, tổ tiên của gà nhà, chim mái chỉ đẻ một lứa nhỏ vào mùa sinh sản rồi ấp. Gà nhà đã được con người chọn giống qua rất nhiều đời để đẻ nhiều và đẻ gần như quanh năm.
Có một chi tiết thú vị: nếu trứng cứ bị nhặt đi, nhiều gà mái tiếp tục đẻ thêm, như đang cố hoàn thành một lứa. Nếu để trứng tích lại trong ổ, gà mái dễ chuyển sang đòi ấp. Đây là lý do người nuôi gà lấy trứng mỗi ngày nếu muốn gà đẻ đều, và để lại trứng khi muốn có gà con.
Với trẻ, cách nói dễ hiểu là: gà mái giống như cái cây ra quả. Cây vẫn ra quả dù không ai gieo hạt, nhưng chỉ quả nào có hạt tốt và được gieo xuống đất mới mọc thành cây non. Gà trống là người góp phần làm cho quả trứng có mầm sống.
Quả trứng đi một vòng trong bụng gà mái
Toàn bộ hành trình từ lòng đỏ đến quả trứng hoàn chỉnh mất khoảng một ngày, tuỳ con gà. Trẻ không nhìn thấy được phần này, nhưng bảng giúp con hiểu vì sao quả trứng có đúng các lớp như khi đập ra đĩa:
| Chặng | Mất khoảng | Quả trứng được thêm gì |
|---|---|---|
| Buồng trứng nhả lòng đỏ | rất nhanh | Lòng đỏ có đĩa phôi trên mặt rời buồng trứng, đi vào ống dẫn trứng |
| Chỗ gặp gà trống | khoảng nửa giờ | Nếu gà mái đã giao phối, tinh trùng gặp lòng đỏ ở đây, trứng trở thành trứng có trống |
| Đoạn tạo lòng trắng | khoảng ba giờ | Lòng trắng đặc và dây chằng quấn quanh lòng đỏ |
| Đoạn tạo màng | khoảng một giờ | Hai lớp màng mỏng bọc ngoài |
| Buồng tạo vỏ | khoảng 20 giờ | Thêm nước, rồi chất vôi đắp dần thành vỏ, cuối cùng thêm màu vỏ và lớp phủ |
| Đẻ ra | vài phút | Trứng ra ngoài, đầu to thường ra trước, nguội đi thì buồng khí hình thành |
Chặng làm vỏ chiếm phần lớn thời gian, vì vậy gà mái cần nhiều chất vôi trong thức ăn. Nhiều người nuôi gà rải vỏ sò nghiền hay vỏ trứng đã nướng giã nhỏ cho gà mổ. Gà thiếu chất này dễ đẻ trứng vỏ mỏng, trứng non mềm như cao su.
Gà trống góp phần ở đâu
Giao phối trước khi trứng hình thành. Gà trống giao phối với gà mái, tinh trùng vào ống dẫn trứng và chờ ở đó. Khi lòng đỏ tiếp theo đi xuống, tinh trùng gặp đĩa phôi, quả trứng sắp làm ra thành trứng có trống.
Một lần giao phối, nhiều ngày trứng có trống. Gà mái có thể giữ tinh trùng trong cơ thể một thời gian, nên sau khi tách khỏi gà trống, trứng vẫn có thể có trống thêm khoảng một đến hai tuần, rồi thưa dần.
Gà trống không ấp, không đẻ. Ngoài việc giao phối, gà trống canh đàn, gáy báo vùng, gọi gà mái lại khi tìm thấy thức ăn. Một đàn gà mái không có gà trống vẫn sống và đẻ bình thường.
Trứng có trống không tự thành gà con. Nếu trứng có trống được nhặt vào bếp, cất ở nơi mát, phôi không phát triển. Chỉ khi được ủ ấm đều trong nhiều ngày, phôi mới tiếp tục lớn.
Ăn được như nhau. Trứng có trống và không trống mua về nấu ăn có vị và giá trị dinh dưỡng gần như nhau. Khác biệt chỉ ở chấm đĩa phôi trên lòng đỏ mà phải nhìn kỹ mới thấy.
Một ngày của gà mái đẻ: những gì trẻ nhìn thấy
Gà mái thường đẻ vào buổi sáng hoặc trước trưa. Khoảng một giờ trước khi đẻ, gà trở nên bồn chồn, đi quanh tìm ổ, lục lọi các góc kín, đứng lên ngồi xuống, có con kêu nho nhỏ. Khi đã chọn được chỗ, gà ngồi yên, thân hơi nhấp nhổm, rồi đứng dậy đẻ quả trứng ra sau mình.
Ngay sau đó gà mái rời ổ và cục tác ầm ĩ. Người ta có nhiều giả thuyết về tiếng cục tác: có thể là để gọi lại đàn sau khi tách ra đi đẻ một mình, hoặc để kéo sự chú ý ra xa khỏi ổ trứng. Chưa ai có câu trả lời chắc chắn, và đây là một câu hỏi hay để trẻ tự đoán.
Bé Mai sáu tuổi ở Khánh Hoà được bà giao nhặt trứng mỗi sáng. Mai tự ghi bằng cách vẽ hình quả trứng lên lịch treo tường, mỗi quả trứng một dấu. Sau một tháng, Mai nhận ra con gà mái lông đen đẻ gần như mỗi ngày nhưng giờ đẻ cứ muộn dần, rồi có một ngày không đẻ, hôm sau lại đẻ sớm. Đó chính là nhịp đẻ theo đợt mà người nuôi gà lâu năm vẫn biết.
Vì sao có lúc gà mái ngừng đẻ
Gà mái không phải cái máy, nhịp đẻ thay đổi theo cơ thể và mùa. Những lý do hay gặp, trẻ có thể đối chiếu với đàn gà mình biết:
- Ngày ngắn và trời lạnh: vào những tháng ngày ngắn, nhiều gà mái đẻ thưa hơn hẳn.
- Thay lông: mỗi năm gà mái có một đợt rụng lông cũ, mọc lông mới, trong thời gian này thường nghỉ đẻ.
- Đòi ấp: gà mái chuyển sang nằm ấp thì ngừng đẻ suốt thời gian ấp và nuôi con.
- Tuổi: gà mái đẻ nhiều nhất trong một hai năm đầu, sau đó đẻ thưa dần.
- Sợ hãi, chuyển chuồng, bị chó mèo đuổi: gà mái có thể nghỉ đẻ vài ngày sau một cú sốc.
- Thiếu thức ăn, thiếu nước hay bị bệnh: gà ốm thường ngừng đẻ trước tiên.
Khi giải thích cho trẻ, nhấn vào ý: gà mái nghỉ đẻ là chuyện bình thường của cơ thể, không phải gà lười hay gà hư. Đây cũng là bước dẫn tự nhiên đến chuyện tuổi già và cái chết của con vật, nói nhẹ nhàng và thật.
Những quả trứng lạ nói gì về con gà mái
Trứng rất nhỏ, không có lòng đỏ. Thỉnh thoảng gà mái đẻ một quả bé như trứng cút, đập ra chỉ có lòng trắng. Thường do một mẩu nhỏ trong ống dẫn trứng khởi động quá trình làm trứng mà không có lòng đỏ. Hay gặp ở gà mái mới đẻ, không có gì đáng lo.
Trứng hai lòng đỏ. Hai lòng đỏ rời buồng trứng gần cùng lúc rồi được bọc chung một vỏ, hay gặp ở gà mái tơ mới vào đẻ, khi nhịp cơ thể chưa đều.
Trứng vỏ nhăn, vỏ có gờ. Vỏ đắp không đều, thường gặp ở gà già hay gà vừa bị hoảng sợ trong lúc trứng đang ở buồng tạo vỏ.
Trứng dính chấm đỏ hay chấm nâu bên trong. Thường là một mạch máu nhỏ vỡ hay một mẩu mô nhỏ lẫn vào khi trứng hình thành. Không liên quan gì đến chuyện trứng có trống.
Cách dùng các quả trứng lạ với trẻ. Mỗi quả trứng lạ là dịp để hỏi con: theo con, chuyện gì đã xảy ra trong bụng gà mái? Rồi đối chiếu với bảng hành trình quả trứng ở trên. Trẻ sẽ thấy mỗi bất thường đều có một chặng tương ứng.
Trả lời trẻ về gà trống và gà mái theo từng tuổi
Câu hỏi gà trống để làm gì dễ khiến người lớn lúng túng. Không cần né, cũng không cần nói nhiều hơn điều trẻ hỏi. Gợi ý câu trả lời ngắn, đúng sự thật, phù hợp từng lứa tuổi:
| Tuổi | Trẻ thường hỏi | Gợi ý trả lời |
|---|---|---|
| Khoảng 3 đến 5 tuổi | Trứng ở đâu ra? | Trứng lớn lên trong bụng gà mái rồi gà mái đẻ ra, giống như cây ra quả. |
| Khoảng 5 đến 7 tuổi | Sao trứng nhà mình không nở? | Muốn nở thành gà con, trứng cần có phần của cả gà mẹ và gà bố, rồi phải được ủ ấm khoảng ba tuần. |
| Khoảng 8 đến 10 tuổi | Gà trống góp phần gì? | Gà trống giao phối với gà mái, tinh trùng của gà trống gặp lòng đỏ trong bụng gà mái thì trứng mới có mầm sống. |
| Trên 10 tuổi | Vì sao một con gà trống đủ cho cả đàn? | Gà mái giữ được tinh trùng trong cơ thể nhiều ngày, nên một gà trống đủ cho nhiều gà mái; nói thêm về hành trình quả trứng trong ống dẫn trứng. |
Nguyên tắc chung: trả lời bằng từ ngữ đúng, giọng bình thường như khi nói về chuyện ăn uống của gà. Trẻ hỏi thêm thì trả lời thêm, trẻ chuyển sang chuyện khác thì thôi. Ở mức này, chuyện sinh sản của con gà là một phần của vòng đời, không có gì phải ngại.
Cách tự kiểm: quả trứng này có trống hay không
Không có cách chắc chắn bằng mắt thường với trứng chưa ấp, nhưng có hai cách quan sát an toàn cho trẻ lớn:
- Hỏi nguồn trứng trước: đàn gà có gà trống hay không. Đây là cách đoán đáng tin nhất.
- Đập một quả trứng sống ra đĩa trắng, tìm chấm trắng trên mặt lòng đỏ.
- Trứng không có trống: chấm nhỏ, mờ, hình không đều.
- Trứng có trống: chấm thường tròn hơn, có vòng sáng ở giữa như hồng tâm; cần nhìn kỹ và có thể nhầm.
- Với trứng đang được gà mẹ ấp, cách rõ nhất là để người lớn soi đèn sau khoảng một tuần: thấy mạch máu là có phôi phát triển.
- Ghi lại kết quả và nguồn trứng, so sánh vài lần với các nguồn khác nhau.
- Nấu chín phần trứng đã đập, rửa tay và lau bàn.
Đừng biến hoạt động này thành bài kiểm tra trẻ đoán đúng hay sai. Chính người lớn có kinh nghiệm cũng hay nhầm khi nhìn đĩa phôi; điều đáng giữ là trẻ biết phải nhìn vào đâu và vì sao.
Câu hỏi thường gặp
Gà mái nuôi một mình không có gà trống có đẻ được không?
Được. Gà mái đẻ theo nhịp của cơ thể, không cần gà trống. Một đàn toàn gà mái vẫn cho trứng đều đặn, chỉ là những quả trứng ấy không có trống nên không nở thành gà con dù được ấp.
Trứng có trống có ăn được không?
Ăn được bình thường. Trứng có trống được nhặt và bảo quản mát thì phôi không phát triển, vị và chất dinh dưỡng gần như giống trứng không có trống. Người ta chỉ khó phân biệt bằng mắt.
Gà mái một ngày đẻ mấy quả trứng?
Thường nhiều nhất là một quả mỗi ngày, vì quả trứng cần khoảng một ngày để hình thành. Gà mái hay đẻ theo đợt nhiều ngày liền rồi nghỉ một ngày, nhịp này khác nhau tuỳ con và tuỳ giống.
Tách gà trống ra bao lâu thì trứng hết có trống?
Gà mái có thể giữ tinh trùng trong cơ thể một thời gian, nên trứng vẫn có thể có trống thêm khoảng một đến hai tuần sau khi tách khỏi gà trống, rồi tỉ lệ giảm dần.
Vì sao gà mái cục tác sau khi đẻ?
Chưa có câu trả lời chắc chắn. Có giả thuyết cho rằng gà mái gọi đàn sau khi tách ra đi đẻ một mình, hoặc kéo sự chú ý ra xa khỏi ổ trứng. Đây là câu hỏi hay để trẻ quan sát và tự đoán.
Trứng có vỏ mềm như cao su là do đâu?
Thường gặp ở gà mái mới bắt đầu đẻ, gà già, hoặc gà thiếu chất vôi trong thức ăn, khi buồng tạo vỏ chưa kịp đắp đủ lớp vỏ. Thỉnh thoảng gặp một quả là bình thường; gặp nhiều thì người nuôi cần xem lại khẩu phần.