SanSinh.comSản Sinh
Nấm, rêu, dương xỉ

Địa y trên thân cây và đá: nấm sống chung với tảo, lớn rất chậm, ưa không khí sạch

Địa y là nấm và tảo sống chung thành một, bám trên thân cây, đá, mái ngói, lớn chỉ vài milimét mỗi năm. Ba dạng địa y, cách sinh sôi và khảo sát địa y cùng trẻ.

Grey green leafy lichen and orange crusty spots covering an old roof tile in a quiet village courtyard, extreme macro, after light rain, soft overcast light

Địa y là một "cặp đôi" sống chung: một loài nấm làm khung, giữ nước và bám chặt vào thân cây, đá, ngói; bên trong là tảo hoặc vi khuẩn lam quang hợp tạo ra thức ăn cho cả hai. Địa y lớn rất chậm, nhiều loại chỉ khoảng vài milimét mỗi năm, sống được hàng chục năm, và nhiều loại nhạy cảm với không khí ô nhiễm.

Những đốm xám xanh trên vỏ cây sấu, mảng vàng cam trên mái ngói cũ, sợi xám rủ trên cành cây vùng núi cao đều là địa y. Bài này giải thích địa y là gì và khác rêu thế nào, ba dạng địa y nhìn bằng mắt thường, cách chúng sinh sôi, mối liên hệ với chất lượng không khí, và một buổi khảo sát địa y trên thân cây mà học sinh tiểu học làm được.

Một sinh vật làm từ hai sinh vật

Khi nhìn một đốm địa y, bạn đang nhìn hai sinh vật khác nhau đan vào nhau thành một hình dạng mà không bên nào tự tạo ra được khi sống riêng. Phần nấm chiếm phần lớn thân địa y: các sợi nấm đan thành lớp vỏ bên ngoài và lớp xốp bên trong. Kẹp giữa các lớp ấy là một tầng tảo xanh hoặc vi khuẩn lam, nhận ánh sáng xuyên qua lớp vỏ để quang hợp.

Nấm được tảo chia cho đường do quang hợp làm ra. Tảo được nấm che nắng, giữ nước, cho chỗ bám ở những nơi mà tảo sống riêng sẽ khô chết, như mặt đá trơ giữa nắng hay mái ngói nóng. Nhờ hợp tác, địa y sống được ở những chỗ gần như không sinh vật nào khác sống được: đá núi cao, tường đá ven biển, cả những vùng rất lạnh.

Cách dễ hiểu để kể với trẻ: nấm là ngôi nhà, tảo là căn bếp. Nhà che chở bếp, bếp nấu ăn cho cả nhà. Thử làm ướt một đốm địa y khô bằng bình xịt, nhiều loại sẽ xanh lên rõ hơn trong vài phút vì lớp vỏ nấm ướt trở nên trong hơn, để lộ màu xanh của tảo bên trong. Đó là bằng chứng nhìn thấy được cho câu chuyện "căn bếp" ấy.

Ba dạng địa y nhìn bằng mắt thường

Người nghiên cứu chia địa y theo nhiều cách, nhưng để quan sát quanh nhà, ba dạng hình sau là đủ dùng. Phân biệt bằng cách xem địa y bám vào bề mặt thế nào.

DạngTrông như thế nàoCó tách ra được khôngHay gặp ở
Dạng vảy (bám sát)Lớp mỏng như vết sơn, vảy hoặc bột, ôm sát mặt vỏ cây, đáKhông, cạy thì vỡ vụn cùng lớp vỏVỏ cây trong phố, tường rào, mái ngói, bia đá
Dạng láNhững thuỳ dẹt như lá nhỏ xếp chồng, mặt trên và mặt dưới khác màuMép thuỳ nhấc lên được một chútThân cây ở vườn quê, công viên nhiều cây
Dạng sợi hoặc bụiSợi mảnh rủ xuống như râu, hoặc nhánh nhỏ dựng như bụi cây tí honChỉ bám một điểm gốcCành cây vùng núi cao ẩm như Lâm Đồng, Lào Cai

Trên cùng một thân cây có thể gặp cả ba dạng. Đếm xem mỗi dạng có bao nhiêu đốm là bước đầu của một cuộc khảo sát thật, vì như phần sau sẽ nói, mỗi dạng chịu không khí bẩn ở mức khác nhau.

Màu sắc thì không dùng để chia dạng: cả ba dạng đều có thể xám, xanh, vàng hay cam. Cho trẻ tập nhìn cách địa y bám trước, rồi mới ghi màu sau.

Địa y sinh sôi bằng cách nào

Vỡ ra thành mảnh. Một mẩu địa y khô bị gió, mưa hay chim làm gãy ra, rơi xuống chỗ mới, có thể sống tiếp và lớn lên ở đó. Đây là cách đơn giản nhất.

Hạt bột mang cả nấm và tảo. Nhiều địa y tạo ra những hạt bột li ti ở mép hoặc mặt trên, mỗi hạt gồm vài sợi nấm quấn quanh vài tế bào tảo. Hạt bay đi là mang theo cả "nhà" lẫn "bếp", rơi xuống chỗ hợp thì thành địa y mới. Soi kính lúp sẽ thấy mép thuỳ như phủ phấn.

Chén nhỏ của phần nấm. Một số địa y có những cái chén, cái đĩa tí hon màu cam, nâu, đen trên mặt. Đó là nơi phần nấm tạo bào tử. Nhưng bào tử nấm bay đi một mình, không mang theo tảo, nên phải gặp đúng loại tảo hợp ở chỗ mới thì mới thành địa y được.

Lớn rất chậm. Dù sinh sôi bằng cách nào, địa y cũng lớn rất chậm. Nhiều địa y dạng vảy chỉ lan ra được khoảng vài milimét mỗi năm, tuỳ loài, độ ẩm và ánh sáng. Một đốm to bằng lòng bàn tay có thể đã có mặt từ khi ông bà còn nhỏ.

Địa y và không khí sạch: điều nói được và chỗ không nên nói quá

Địa y không có rễ, không có lớp sáp bảo vệ dày như lá cây, nên chúng hút nước và chất khoáng trực tiếp từ mưa, sương và bụi trong không khí. Cùng với nước, chúng hút luôn cả những chất ô nhiễm có trong không khí. Một số loại địa y rất nhạy với khí thải từ xe cộ, nhà máy, nên các nhà nghiên cứu nhiều nước đã dùng địa y như một "chỉ thị sống" để theo dõi không khí qua nhiều năm.

Một quy luật hay được nhắc là: nơi không khí sạch thường có đủ cả ba dạng địa y, nhiều dạng lá và dạng sợi; càng gần nơi nhiều khói bụi, dạng sợi và dạng lá càng ít, chỉ còn lại vài dạng vảy chịu được. Với học sinh, đây là một ý tưởng hay để so sánh hai nơi.

Nhưng cần nói đúng mức. Địa y còn phụ thuộc rất nhiều vào độ ẩm, ánh sáng, tuổi và loại vỏ cây. Một thân cây non vỏ trơn, hay một cây đứng giữa nắng gắt, có ít địa y không có nghĩa là không khí ở đó bẩn. Vì vậy một buổi khảo sát của lớp chỉ cho một gợi ý thú vị, không phải kết luận về chất lượng không khí của cả khu phố.

Khảo sát địa y trên thân cây: một tiết học ngoài trời

Ví dụ giả định: cô Lan dạy lớp 4 ở Thanh Hoá đưa lớp khảo sát cây xà cừ trong sân trường sát đường lớn, rồi tuần sau so với hàng cây ở một khu vườn quê cách đó không xa. Dụng cụ: tấm nhựa trong cỡ trang vở kẻ sẵn lưới ô vuông, kính lúp, phiếu ghi và điện thoại.

  1. Chọn những cây cùng loại, thân to cỡ ôm không hết, vỏ sần; đánh số từng cây.
  2. Áp tấm nhựa lưới lên thân cây ở độ cao ngang ngực, cùng một hướng trên mọi cây (ví dụ hướng bắc).
  3. Đếm số ô có địa y, chia theo ba dạng: vảy, lá, sợi; ô nào có nhiều dạng thì đánh dấu cả.
  4. Soi kính lúp một ô, vẽ lại một đốm địa y vào phiếu, ghi màu, có chén nhỏ hay hạt bột không.
  5. Chụp ảnh tấm lưới trên thân cây để đối chiếu sau.
  6. Không cạy, không bóc địa y ra khỏi vỏ cây; tấm lưới chỉ áp nhẹ.
  7. Về lớp, mỗi nhóm cộng số ô và so hai nơi; cả lớp cùng bàn vì sao kết quả giống hoặc khác nhau.
  8. Rửa tay trước giờ ăn.

Kết quả có thể đúng như dự đoán, cũng có thể không. Nếu không, đó là dịp để học sinh nghĩ đến những yếu tố khác như bóng râm, tuổi cây, nước tưới. Khảo sát ở đây không có điểm, chỉ có câu hỏi hay.

Những điều nên giữ với địa y

Vì địa y lớn quá chậm, một lần cạy bỏ có thể mất hàng chục năm mới có lại. Một vài nguyên tắc cho người lớn và trẻ:

  • Không cạy địa y trên bia đá, tường cổ, mái đình chỉ để xem hay "cho sạch"; nếu cần bảo tồn di tích, đó là việc của người làm chuyên môn.
  • Không lấy địa y dạng sợi trên cây vùng núi về làm đồ trang trí; ở nơi đó chúng là nhà và thức ăn của nhiều sinh vật nhỏ.
  • Địa y trên cây ăn quả trong vườn thường không hại cây, không cần phun thuốc hay cạo.
  • Nếu muốn có mẫu để soi kỹ, chỉ nhặt những mẩu đã rơi xuống đất sau mưa gió.
  • Không nếm, không ngậm địa y; trẻ nhỏ chạm vào xong thì rửa tay.

Cách lưu một đốm địa y tốt nhất là ảnh chụp kèm ngày tháng. Năm sau chụp lại đúng chỗ đó, so hai tấm, trẻ sẽ hiểu "chậm" nghĩa là gì theo cách không sách nào giảng được.

Câu hỏi gợi tò mò và cách con tự kiểm điều mình thấy

Địa y là đề tài rất hợp để trẻ tập nhìn kỹ, vì chúng đứng yên, không chạy mất, và ở ngay trước cửa nhà. Mang theo vài câu hỏi khi đi dạo, để con tự tìm, người lớn không trả lời thay:

  • Trên một thân cây, địa y nhiều hơn ở mặt nào? Mặt đó có gì khác: ít nắng hơn, hứng nước mưa chảy dọc thân hơn?
  • Cây già vỏ sần và cây non vỏ trơn đứng cạnh nhau, cây nào có nhiều địa y hơn? Vì sao con nghĩ vậy?
  • Xịt nước vào một đốm địa y khô: màu thay đổi thế nào sau năm phút?
  • Đốm cam trên mái ngói và đốm xám trên thân cây có giống nhau ở điểm nào?
  • Nếu một đốm địa y chỉ lớn vài milimét mỗi năm, đốm to bằng đồng xu này có thể bao nhiêu tuổi?

Cách tự kiểm hay nhất là chụp lại. Đặt một đồng xu cạnh đốm địa y, chụp ảnh, ghi ngày. Sáu tháng sau, một năm sau, chụp lại đúng chỗ đó với cùng đồng xu. Nếu con dự đoán "địa y lớn chậm" thì hai tấm ảnh gần như giống hệt nhau, và đó là kết quả đúng chứ không phải thí nghiệm hỏng. Trẻ lớn có thể dùng thước kẻ trong suốt áp nhẹ bên cạnh thay đồng xu để đo kỹ hơn, rồi so số đo của mình với điều đã đọc. Nếu đốm địa y lớn nhanh hơn hẳn dự đoán, đó là một câu hỏi mới để mang đến hỏi thầy cô.

Câu hỏi thường gặp

Địa y là thực vật hay nấm?

Địa y không hẳn là thực vật, cũng không chỉ là nấm. Đó là một tổ hợp sống chung giữa nấm với tảo hoặc vi khuẩn lam. Phần nấm chiếm phần lớn và quyết định hình dạng, còn phần tảo quang hợp tạo thức ăn.

Địa y có làm hại cây không?

Thường không. Địa y chỉ bám trên mặt vỏ, tự tạo thức ăn, không hút nhựa cây. Cây già, vỏ sần hay có nhiều địa y hơn cây non, nhưng địa y không phải nguyên nhân khiến cây yếu đi.

Đốm vàng cam trên mái ngói là gì?

Phần lớn là địa y dạng vảy hoặc dạng lá nhỏ có màu cam, thường gặp trên ngói, đá, tường rào ở chỗ nhiều nắng. Soi kính lúp sẽ thấy mép đốm có thuỳ nhỏ, đôi khi có những chén tí hon trên mặt.

Có thể nuôi địa y trong lọ ở nhà không?

Rất khó, vì địa y cần chu kỳ ướt rồi khô xen kẽ, ánh sáng và không khí lưu thông, trong lọ kín dễ bị mốc. Cách hay hơn là chọn một đốm địa y ngoài sân để theo dõi bằng ảnh qua nhiều tháng.

Thấy nhiều địa y có phải không khí ở đó sạch không?

Có thể là một gợi ý, nhất là khi gặp nhiều dạng lá và dạng sợi. Nhưng địa y còn phụ thuộc độ ẩm, ánh sáng, tuổi và loại vỏ cây, nên không thể chỉ nhìn địa y mà kết luận chắc chắn về chất lượng không khí.

Địa y sống được bao lâu?

Nhiều địa y sống rất lâu, có thể hàng chục năm hoặc hơn, tuỳ loài và nơi sống. Vì lớn rất chậm, một đốm địa y lớn trên đá hay bia cũ thường đã có mặt ở đó từ rất nhiều năm trước.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138