SanSinh.comSản Sinh
Chim và quả trứng

Chim sẻ làm tổ trên mái nhà: mùa làm tổ, trứng, chim non và lúc rời tổ quan sát được

Chim sẻ chọn khe ngói, hộp đèn, lỗ tường để làm tổ; đẻ khoảng bốn đến sáu trứng, chim non ở tổ khoảng hai tuần. Cách theo dõi từ xa mà chim bố mẹ không bỏ tổ.

Small brown sparrow carrying a dry grass stem into a gap under old clay roof tiles of a Vietnamese house, telephoto from below, soft late afternoon light

Chim sẻ làm tổ trong khe ngói, hộp đèn, lỗ thông gió hay vách tường ngay sát nhà người; mỗi lứa thường khoảng bốn đến sáu quả trứng, chim mẹ ấp khoảng hai tuần, chim non ở trong tổ thêm khoảng hai tuần rồi ra tập bay. Cả quá trình kéo dài khoảng một tháng, và một đôi chim có thể làm vài lứa trong một mùa.

Vì sống sát người, chim sẻ là con chim hoang dã dễ quan sát nhất ở thành phố lẫn nông thôn. Nhưng cũng vì sát người, tổ chim sẻ hay bị chọc phá hay dọn bỏ khi đang có trứng. Bài này giúp bạn và con nhận ra một tổ đang hoạt động, theo dõi từng giai đoạn bằng mắt từ xa, và quyết định đúng khi tổ nằm ở chỗ bất tiện.

Nhận ra một tổ chim sẻ đang hoạt động

Tổ chim sẻ thường không nhìn thấy trực tiếp vì nằm sâu trong hốc. Thứ bạn nhìn thấy là hành vi của chim bố mẹ. Những dấu hiệu dưới đây, gặp hai ba cái cùng lúc thì gần như chắc có tổ:

  • Một đôi chim bay ra vào đúng một khe hở nhiều lần trong ngày, luôn cùng một đường bay.
  • Chim ngậm cọng cỏ khô, sợi ni lông, lông gà, mẩu bông bay vào hốc: đang xây tổ.
  • Rơm cỏ lòi ra ở mép khe ngói hay rơi lả tả xuống hiên nhà.
  • Chim ngậm sâu, con cào cào nhỏ bay vào rồi bay ra ngay: đang nuôi con.
  • Có tiếng chiêm chiếp liên tục, to dần mỗi lần chim bố mẹ hạ cánh ở cửa hốc.
  • Phân chim trắng tích dưới chân tường ngay dưới khe, mỗi ngày một nhiều.

Tổ chim sẻ trông như một búi cỏ rối, tròn, có lối vào bên hông, lót lông mềm bên trong. Nó không gọn gàng như tổ hình chén của nhiều loài chim vườn khác. Người lớn không cần trèo lên xem: tháo ngói hay soi đèn vào hốc dễ làm chim bố mẹ bỏ tổ.

Các giai đoạn của một lứa chim sẻ

Thời gian dưới đây là khoảng, tuỳ thời tiết và loài sẻ ở từng vùng. Chỗ hữu ích là thứ tự và dấu hiệu nhận biết từ bên ngoài, vì bạn sẽ không nhìn thấy trứng:

Giai đoạnKéo dài khoảngNhìn từ xa thấy gì
Xây tổvài ngày đến một tuầnCả hai chim tha cỏ, lông, sợi vụn vào hốc liên tục
Đẻ trứngmỗi ngày một quả, khoảng bốn đến sáu quảChim ít bay ra vào hơn, hay đậu gần hốc
Ấp trứngkhoảng 12 đến 14 ngàyLúc nào cũng có một con trong tổ, con kia đậu canh gần đó
Nuôi chim non trong tổkhoảng 14 đến 17 ngàyBố mẹ thay nhau tha mồi, tiếng kêu trong tổ to dần
Chim non ra tổvài ngày đến hai tuần sau khi rời tổChim non đuôi ngắn, mép mỏ vàng, đậu trên dây điện há mỏ xin ăn

Ghi ngày đầu tiên thấy chim tha mồi vào tổ, bạn có thể đoán gần đúng ngày chim non sẽ ló ra ở cửa hốc. Đây là phép tính nhỏ mà trẻ lớp ba, lớp bốn làm được và thấy rất tự hào khi đoán trúng.

Chim sẻ non ăn gì: điều ít người biết

Chim sẻ trưởng thành ăn hạt là chính, mổ thóc rơi, hạt cỏ, vụn cơm. Nhưng khi nuôi con, chim bố mẹ chủ yếu tha về sâu non, ấu trùng, côn trùng nhỏ. Chim non mới nở cần nhiều chất đạm để lớn nhanh, mà hạt khô không cung cấp đủ. Đó là lý do mùa chim sẻ nuôi con cũng là mùa cây cối ra nhiều lá non và sâu bọ.

Quan sát kỹ bằng ống nhòm, bạn sẽ thấy chim bố mẹ ngậm đầy mỏ những con sâu xanh nhỏ hay con nhện. Mỗi chuyến đi về chỉ mất vài phút, và vào những ngày chim non lớn nhất, bố mẹ bay đi bay lại không ngớt từ sáng đến chiều. Trẻ có thể đếm số lần chim tha mồi vào hốc trong mười phút, làm ba lần trong một ngày, sáng, trưa và chiều, rồi so sánh.

Từ quan sát này có một bài học thực tế: rải hạt hay vụn cơm ngoài hiên không giúp gì cho chim non, và cho chim non ăn bánh mì, cơm nát là sai. Muốn giúp chim sẻ làm tổ thành công, việc đáng làm là để yên cái tổ, hạn chế phun thuốc trừ sâu trong vườn, giữ mèo tránh xa khu vực chim non hay đậu.

Tổ chim ở chỗ bất tiện: làm gì cho đúng

Khi tổ đang có trứng hoặc chim non, để yên. Một lứa chim sẻ chỉ kéo dài khoảng một tháng. Chịu khó vài tuần dọn phân dưới hiên là cách nhẹ nhàng nhất. Gỡ tổ lúc này nghĩa là trứng hoặc chim non chết.

Khi tổ nằm trong hộp điện, quạt thông gió. Đây là trường hợp có nguy cơ chập điện hay cháy. Nhờ thợ kiểm tra an toàn trước; nếu buộc phải xử lý, chờ đến khi chim non đã rời tổ rồi mới dọn.

Dọn tổ sau khi lứa chim đã đi. Khi không còn chim ra vào trong vài ngày liên tiếp, có thể dọn tổ cũ, đeo khẩu trang và găng tay vì tổ có thể có mạt, rận và bụi phân. Rửa tay kỹ sau đó.

Bịt lối trước mùa làm tổ. Nếu không muốn chim làm tổ ở một khe cụ thể, bịt lưới mắt nhỏ vào cuối mùa, lúc tổ đã trống. Bịt khi chim đang ấp là nhốt chim mẹ ra ngoài hoặc nhốt chim non bên trong.

Không bắt chim non về nuôi. Chim sẻ hoang dã nuôi trong lồng hay chết vì sai thức ăn, và chim bố mẹ vẫn quanh quẩn tìm con. Quan sát là đủ.

Nhật ký một tổ chim sẻ của bé An ở Hải Phòng

Cuối tháng Hai, bé An chín tuổi để ý một đôi chim sẻ bay ra vào khe giữa mái tôn và tường bếp nhà bà. An được dặn không trèo, không chọc que, chỉ quan sát từ cửa sổ phòng khách, cách khoảng sáu bảy mét. Mỗi buổi chiều đi học về, An ngồi đúng năm phút, ghi vào vở ba ý: chim có tha gì không, có tiếng kêu không, mấy lần bay vào.

Tuần đầu, An ghi toàn chữ cỏ. Sang tuần thứ hai, chim ra vào thưa hẳn, một con gần như không thấy đâu, An đoán chim mẹ đang ấp. Khoảng mười ba ngày sau, An nghe tiếng chiêm chiếp rất nhỏ và thấy chim tha sâu xanh. Tiếng kêu to dần mỗi ngày, đến một buổi sáng thứ Bảy, ba con chim non đuôi cụt, mép mỏ vàng ngồi xếp hàng trên dây phơi, chim bố mẹ vẫn bay lại mớm.

Điều đáng giá trong cuốn nhật ký của An không phải con số chính xác, mà là việc An tự nhìn ra thứ tự: tha cỏ, im lặng, tha sâu, kêu to, chim non ra ngoài. Đó là vòng đời của một lứa chim, được ghi bằng chính mắt của một đứa trẻ, không cần đụng tay vào tổ lần nào.

Chim sẻ non mới rời tổ khác bố mẹ ở đâu

Tuần đầu sau khi rời tổ, chim non đậu khắp dây điện, bờ tường, cành thấp, nhiều người tưởng là chim lạc mẹ. Thật ra bố mẹ vẫn ở gần và vẫn mớm. Nhìn mấy dấu hiệu này để biết đâu là chim non:

Đặc điểmChim non vừa ra tổChim trưởng thành
Mép mỏViền vàng nhạt, phồng ở khoé mỏKhông còn viền vàng
ĐuôiNgắn, cụt, lông chưa dài hếtDài, đều
LôngXơ, màu nhạt hơn, các mảng màu chưa rõMượt, mảng màu trên đầu và má rõ nét
Cách bayBay ngắn, vụng, đáp xuống hơi chới vớiBay thẳng, nhanh, chuyển hướng gọn
Tiếng kêuKêu liên tục, run cánh, há mỏ khi bố mẹ tớiKêu khi gọi nhau hay báo động

Cảnh chim non run cánh, há mỏ thật to và chim bố mẹ nhét sâu vào mỏ là thứ trẻ nhìn mãi không chán. Đó cũng là giai đoạn chim non dễ bị mèo bắt nhất, nên nếu nhà có mèo, giữ mèo trong nhà vài ngày là việc tốt nhất bạn làm được cho lứa chim.

Vì sao chim sẻ chọn sống sát nhà người

Trong tự nhiên, nhiều loài sẻ làm tổ trong hốc cây, hốc đá. Khe ngói, lỗ thông gió, mái tôn và hộp đèn là những cái hốc nhân tạo khô ráo, kín gió, chim săn mồi khó thò vào. Thêm nữa, quanh nhà người luôn có thóc rơi, hạt cỏ ven sân và sâu bọ trên cây cảnh. Với chim sẻ, nhà người là một khu rừng có sẵn chỗ ở và chỗ ăn.

Mối quan hệ này cũng có chiều ngược lại. Nhà xây kín, mái bê tông phẳng, cửa kính, ít cây xanh và vườn phun thuốc làm chỗ làm tổ và nguồn sâu cho chim non ít đi. Nhiều người lớn tuổi nhận xét chim sẻ trong phố ít hơn hồi trước. Không cần số liệu, trẻ vẫn có thể tự quan sát: khu phố nhà mình có bao nhiêu chỗ chim sẻ có thể làm tổ, và đếm thử số chim sẻ thấy được trong mười phút ở hai nơi khác nhau, sân nhà bà ở quê và ban công chung cư.

Câu hỏi để trẻ nghĩ tiếp: nếu muốn chim sẻ quay lại làm tổ, nhà mình có thể làm gì mà không cần bắt hay nuôi con nào? Trồng thêm một chậu cây, để một góc vườn không phun thuốc, giữ mèo trong nhà vào mùa chim non. Những câu trả lời nhỏ ấy là bước đầu của ý thức sống chung với sinh vật quanh mình.

Cách theo dõi tổ chim sẻ cùng con

Áp dụng được cho chim sẻ và nhiều loài chim làm tổ quanh nhà khác:

  1. Chọn một chỗ đứng hay ngồi cố định, cách tổ ít nhất năm mét, tốt nhất là sau cửa sổ để chim không thấy rõ người.
  2. Quy định thời gian quan sát ngắn, khoảng năm đến mười phút mỗi lần, cùng một giờ mỗi ngày.
  3. Ghi ba thứ: chim tha gì, bao nhiêu lần bay vào, có nghe tiếng chim non không.
  4. Dùng ống nhòm nếu có; không chụp ảnh bằng đèn flash, không đưa điện thoại sát hốc.
  5. Nếu thấy chim bố mẹ đậu xa, kêu chít chít liên tục, không chịu vào tổ, nghĩa là người đang đứng quá gần, lùi lại.
  6. Khi chim non ra tổ, tiếp tục ghi chúng làm gì trong vài ngày, đến khi tự bay theo bố mẹ đi kiếm ăn.

Quy tắc gói trong một câu cho trẻ dễ nhớ: mình nhìn chim, chim không cần biết mình đang nhìn.

Câu hỏi thường gặp

Chim sẻ ấp trứng bao lâu thì nở?

Thường khoảng mười hai đến mười bốn ngày kể từ khi bắt đầu ấp, tuỳ thời tiết và loài sẻ. Chim mẹ thường đẻ đủ lứa rồi mới ấp liên tục, nên các trứng nở gần nhau trong một hai ngày.

Một năm chim sẻ làm tổ mấy lần?

Một đôi chim sẻ có thể nuôi vài lứa trong một mùa sinh sản, đôi khi dùng lại đúng cái tổ cũ sau khi sửa sang. Mùa làm tổ ở miền Bắc thường rộ vào xuân và đầu hè, phía Nam có thể gặp nhiều tháng hơn.

Có nên phá tổ chim sẻ trên mái nhà không?

Không nên phá khi tổ đang có trứng hay chim non. Một lứa chỉ kéo dài khoảng một tháng; chờ chim non rời tổ rồi dọn, và bịt khe hở vào cuối mùa nếu không muốn chim quay lại.

Chim sẻ non có ăn cơm, ăn bánh mì được không?

Không nên cho ăn. Chim sẻ non được bố mẹ nuôi chủ yếu bằng sâu non và côn trùng nhỏ vì cần nhiều chất đạm. Cơm và bánh mì làm chim non thiếu chất và dễ chết, cách giúp tốt nhất là để bố mẹ chúng tự nuôi.

Làm sao biết tổ chim sẻ đã bỏ trống?

Quan sát vài ngày liên tiếp vào giờ cũ mà không thấy chim bay ra vào, không nghe tiếng chim non, thì tổ đã trống. Lúc đó mới dọn, nhớ đeo găng tay, khẩu trang và rửa tay sau đó.

Chim sẻ có mổ người không khi ở gần tổ?

Chim sẻ nhỏ và nhút nhát, thường chỉ kêu inh ỏi và bay vòng quanh để đuổi người đi. Nếu thấy vậy, đó là dấu hiệu bạn đứng quá gần, nên lùi lại để chim bố mẹ yên tâm quay về tổ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138