Mỗi loài chim làm một kiểu tổ riêng, vì vậy nhìn tổ là đoán được nhóm chim: tổ chén bằng cỏ trong bụi cây, tổ khâu từ lá sống, tổ treo hình túi đung đưa đầu cành, tổ trong hốc cây hay hốc tường, tổ đắp bằng bùn dưới mái hiên, tổ ngay trên mặt đất. Bạn và con có thể học được rất nhiều chỉ bằng cách nhìn từ xa, không cần lấy tổ về.
Tổ chim là cái nôi của một giai đoạn trong vòng đời: nơi giữ trứng và chim non cho đến khi chúng tự bay. Hiểu tổ là hiểu loài chim ấy nuôi con thế nào. Bài này đi qua từng kiểu tổ thường gặp ở Việt Nam, chỉ ra chỗ tìm và cách quan sát, kèm những quy tắc giữ an toàn cho tổ chim lẫn cho trẻ.
Bảng nhìn tổ đoán chim
Bảng dưới gom các kiểu tổ dễ gặp ở vườn nhà, làng quê và ven đô. Ví dụ loài chỉ là gợi ý thường gặp, một loài có thể làm tổ hơi khác tuỳ chỗ:
| Kiểu tổ | Trông thế nào | Thường ở đâu | Ví dụ hay gặp |
|---|---|---|---|
| Tổ chén | Hình chén hở miệng, đan cỏ, rễ con, lót sợi mềm | Trong bụi rậm, chạc cây thấp | Chào mào và nhiều chim vườn nhỏ |
| Tổ khâu lá | Một hai lá to còn xanh khâu mép lại thành túi, bên trong lót bông | Cây bụi lá to trong vườn | Chim chích bông |
| Tổ treo hình túi | Túi đan bằng sợi cỏ, treo lủng lẳng đầu cành, lối vào ở dưới hoặc bên hông | Đầu cành cây ven nước, tàu dừa, lau sậy | Chim rồng rộc, chim hút mật |
| Tổ hốc | Không thấy tổ, chỉ thấy cái lỗ | Thân cây mục, khe ngói, lỗ tường | Chim gõ kiến, chim sẻ, nhiều loài sáo |
| Tổ bùn | Chén hoặc ống đắp từ những viên bùn nhỏ | Dưới mái hiên, gầm cầu, vách đá | Một số loài nhạn |
| Tổ cành lớn | Đống cành khô to, thô, nhiều tổ trên cùng cây | Ngọn tre, cây cao ven đầm | Cò, diệc làm tổ thành đàn |
| Tổ trên mặt đất | Lõm đất lót ít cỏ, khó phát hiện | Bờ ruộng, bãi cỏ, bãi cát | Gà, nhiều loài chim ven ruộng |
Bảng chỉ là điểm khởi đầu. Trẻ có thể vẽ lại từng kiểu tổ vào sổ, mỗi lần gặp một cái tổ thật thì đánh dấu kiểu nào, ở đâu, tháng nào. Sau một mùa, cuốn sổ trở thành tấm bản đồ tổ chim của riêng khu nhà mình.
Tổ khâu lá và tổ treo: những người thợ khéo tay nhất
Chim chích bông khâu lá. Chim chích bông dùng mỏ nhọn đục những lỗ nhỏ dọc mép lá, rồi luồn sợi tơ nhện, sợi bông thực vật qua để kéo hai mép lá lại với nhau. Bên trong túi lá, chim lót sợi mềm thành tổ. Vì lá còn sống, tổ có màu xanh, nằm lẫn trong bụi cây nên rất khó thấy.
Rồng rộc dệt tổ. Chim rồng rộc trống xé những sợi lá cỏ, lá lúa dài rồi đan, thắt nút thành một cái túi treo ở đầu cành, nhiều khi ngay trên mặt nước. Nhiều tổ treo cạnh nhau trên một cây trông như những chiếc đèn lồng xanh rồi úa vàng dần.
Chim hút mật treo tổ nhỏ. Chim hút mật làm tổ túi nhỏ treo trên cành mảnh, có mái che phía trên lối vào, ngoài thường đính mạng nhện, vụn lá, vụn vỏ cây để nguỵ trang.
Vì sao lại treo? Tổ treo đầu cành mảnh, trên mặt nước, khiến rắn, chuột, mèo rất khó với tới. Đây là cách chim bảo vệ trứng và chim non bằng chính vị trí tổ.
Cách quan sát. Đứng xa, dùng ống nhòm hay camera phóng to. Không kéo cành xuống để nhìn vào trong túi: cành bật lại có thể làm trứng rơi, chim bố mẹ bỏ tổ.
Tổ hốc và tổ bùn: những ngôi nhà có tường
Chim gõ kiến dùng mỏ khoẻ đục vào thân cây, thường là cây đã mục bên trong, tạo một cái hốc sâu để đẻ trứng. Tiếng gõ cộc cộc đều đặn vang trong vườn hay trong rừng là tín hiệu dễ nhận ra. Sau khi chim gõ kiến bỏ đi, những hốc cũ thường trở thành nhà của các loài chim khác không tự đục được, như một số loài sáo.
Tổ bùn là kiểu tổ của một số loài nhạn. Chim bay ra bờ ao, vũng nước, ngậm từng viên bùn nhỏ trộn nước bọt, bay về đắp từng lớp một vào vách dưới mái hiên, gầm cầu hay vách đá, như người xây nhà bằng gạch. Nhìn gần, bạn thấy rõ từng viên bùn nhỏ xếp chồng. Chim cần bùn ẩm, nên trong những tuần nắng khô kéo dài, việc xây tổ thường chậm lại.
Chim yến còn đặc biệt hơn: tổ chủ yếu làm từ nước bọt đông cứng lại, bám vào vách hang hay vách nhà nuôi yến. Đây là một ví dụ thú vị để kể với trẻ rằng vật liệu làm tổ có thể là thứ chim tự tiết ra từ cơ thể mình. Ông bà ở các vùng ven biển miền Trung thường có nhiều chuyện để kể về chim yến.
Cò làm tổ thành đàn: vì sao cả trăm tổ trên vài cây
Nhiều làng ở đồng bằng có những lùm tre, vườn cây mà mỗi mùa cò về làm tổ kín ngọn, người địa phương gọi là vườn cò hay sân chim. Tổ cò làm từ cành khô to, xếp khá thô, có khi nhìn thấu cả trứng từ dưới lên. Bù lại, hàng trăm đôi chim cùng làm tổ một chỗ, nhiều mắt canh chừng, kẻ săn mồi khó lại gần mà không bị phát hiện.
Vào mùa làm tổ, vườn cò rất ồn, có mùi đặc trưng của phân chim và cá thừa. Chim bố mẹ thay nhau bay ra đồng kiếm ăn, về mớm cho chim non. Chim non cò khác chim non sẻ: lông tơ trắng xơ xác, cổ dài khẳng khiu, đứng chênh vênh trên mép tổ kêu ầm ĩ đòi ăn.
Nếu gia đình bạn có dịp đến một vườn cò, đứng ở bờ ngoài, quan sát bằng ống nhòm, không đi vào dưới tán cây và không gây tiếng động lớn. Đây cũng là dịp tốt để nói với trẻ rằng một vườn cò tồn tại được là nhờ chủ vườn và cả làng cùng giữ, không ai bắn, không ai bẫy, không ai trèo lên lấy trứng. Một câu hỏi để con nghĩ: nếu cánh đồng quanh làng phun nhiều thuốc trừ sâu, đàn cò sẽ ra sao?
Ai làm tổ: chim trống, chim mái hay cả hai
Ở nhiều loài, cả hai cùng làm. Chim trống và chim mái thay nhau tha vật liệu, một con đan, một con canh. Chim sẻ quanh nhà thường thấy cả đôi cùng tha cỏ vào hốc.
Ở chim rồng rộc, con trống là thợ xây. Chim trống dệt tổ, rồi treo mình ở cửa tổ vỗ cánh, kêu để gọi chim mái. Chim mái đến kiểm tra, có khi bỏ đi tìm tổ khác. Tổ không được chọn có thể bị bỏ dở, nên trên cây rồng rộc thường thấy nhiều tổ chưa hoàn thiện.
Có loài mái làm là chính. Ở một số loài chim vườn nhỏ, chim mái xây phần lớn tổ, chim trống đậu gần đó hót và canh giữ vùng của mình.
Có loài không làm tổ riêng. Gà, vịt chỉ cào một lõm đất lót ít rơm lông. Một số loài chim lại đẻ nhờ vào tổ loài khác. Mỗi cách là một lối sống khác nhau, không cách nào hơn cách nào.
Câu hỏi để trẻ quan sát. Lần tới thấy một đôi chim tha cỏ, thử để ý xem có phải lúc nào cũng cùng một con ngậm vật liệu không, hay hai con thay nhau? Ghi lại vài lần là trẻ đã tự trả lời được câu hỏi cho loài chim quanh nhà mình.
Chim làm tổ bằng những vật liệu gì
Nhặt một cái tổ cũ đã bỏ ra xem kỹ, nếu có dịp, sẽ thấy chim là những kẻ tận dụng giỏi. Những vật liệu hay gặp:
- Cỏ khô, rơm, lá tre khô: khung chính của nhiều tổ chén và tổ hốc.
- Rễ con, sợi dây leo mảnh: đan ở phần thành tổ cho chắc.
- Tơ nhện: chất kết dính và sợi khâu, giúp tổ co giãn khi chim non lớn.
- Lông gà, lông vịt, sợi bông, tóc người: lót mềm và giữ ấm phần đáy tổ.
- Bùn ướt: viên gạch xây của tổ bùn.
- Rêu, địa y, vụn vỏ cây: phủ ngoài để nguỵ trang.
- Sợi ni lông, mẩu dây nhựa, vụn xốp: đồ người vứt bỏ mà chim nhặt về.
Mục cuối là điều đáng nói với trẻ. Dây nhựa và sợi ni lông có thể quấn vào chân chim non, làm chim mắc kẹt trong tổ. Từ quan sát một cái tổ, trẻ hiểu vì sao không nên vứt dây buộc, dây câu bừa bãi ra vườn.
Cách tìm và quan sát tổ chim mà không làm hại
Quan sát tổ chim cần nhiều kiên nhẫn hơn là may mắn. Thứ tự sau đây giúp cả nhà tìm được tổ mà chim vẫn yên:
- Chọn mùa: chim làm tổ nhiều vào cuối xuân đến hè, có loài làm tổ quanh năm.
- Không đi tìm tổ, mà đi tìm chim: ngồi yên quan sát xem con chim nào bay ra bay vào một chỗ nhiều lần, ngậm cỏ hay ngậm sâu.
- Đánh dấu chỗ đó trong đầu, không tiến lại gần, không vạch lá ra nhìn.
- Quan sát từ xa ít nhất năm mét, mỗi lần không quá mười phút.
- Nếu chim bố mẹ kêu báo động liên tục, đó là tín hiệu lùi xa hơn.
- Không chụp ảnh sát tổ, không dùng đèn flash, không đăng ảnh kèm vị trí chính xác của tổ chim hiếm.
- Ghi vào sổ: kiểu tổ, ở đâu, cao bao nhiêu so với mặt đất, tháng nào thấy.
Cô giáo mầm non ở Cần Thơ dạy lớp mình một câu dễ nhớ: tổ chim là nhà của bạn chim, mình đứng ngoài cổng nhìn vào thôi. Câu nói này giữ cho cả lớp không ai đưa tay vào bụi cây.
Tổ chim cũ: có nên nhặt về không
Phần lớn các loài chim nhỏ dùng tổ cho một lứa rồi bỏ, một số loài sửa lại để dùng tiếp lứa sau. Vì vậy một cái tổ trông trống không chưa chắc đã bị bỏ hẳn. Chỉ coi là tổ cũ khi mùa làm tổ đã qua, nhiều tuần liền không có chim ra vào, hoặc tổ đã rơi xuống đất.
Ngay cả với tổ cũ, cách tốt nhất vẫn là để nguyên tại chỗ: nhiều côn trùng, nhện nhỏ dùng tổ cũ làm chỗ trú, và một số loài chim khác có thể tận dụng. Nếu muốn cho trẻ xem tận tay, hãy chọn một cái tổ đã rơi, đeo găng tay, cho vào túi, xem xong trong ngày rồi đặt lại vào bụi cây. Tổ cũ có thể có mạt, rận chim và bụi phân, không để trong phòng ngủ, không cho trẻ úp lên mặt.
Không bao giờ lấy tổ đang có trứng hay chim non, kể cả khi trông như chim bố mẹ đã bỏ đi. Ở nhiều loài, chim bố mẹ chỉ rời tổ một lúc. Cũng không lấy trứng chim hoang dã để sưu tầm hay ấp thử ở nhà: vừa hại chim, vừa có thể vi phạm quy định bảo vệ động vật hoang dã.
Câu hỏi thường gặp
Chim làm tổ mất bao lâu?
Tuỳ loài, thường từ vài ngày đến khoảng hai tuần. Tổ chén nhỏ có thể xong trong vài ngày, tổ treo đan kỹ hay tổ bùn đắp từng viên mất lâu hơn, và chậm lại nếu trời mưa liên tục hay nắng khô thiếu bùn.
Chim có ngủ trong tổ không?
Phần lớn các loài chim chỉ dùng tổ để đẻ trứng và nuôi con, không phải nơi ngủ hằng đêm. Ngoài mùa làm tổ, chim ngủ trên cành, trong bụi rậm hay hốc kín, tuỳ loài.
Thấy tổ chim trong bụi cây nhà mình thì có nên tỉa cành không?
Nên hoãn việc tỉa đến khi chim non đã rời tổ, thường vài tuần. Tỉa cành quanh tổ làm tổ lộ ra trước mắt mèo, chim săn mồi, và có thể khiến chim bố mẹ bỏ tổ.
Tổ chim treo trên cây ven sông là của chim gì?
Thường là tổ của chim rồng rộc hoặc chim hút mật, hai nhóm chim hay làm tổ treo hình túi. Tổ rồng rộc thường to hơn, đan bằng sợi lá dài, nhiều tổ treo gần nhau trên cùng một cây.
Có nên cho trẻ sưu tầm tổ chim và trứng chim không?
Không nên sưu tầm trứng chim hoang dã dưới bất kỳ hình thức nào. Tổ chim cũng nên để nguyên ngoài tự nhiên, chỉ xem tạm tổ đã rơi và bỏ hẳn rồi trả lại. Vẽ và chụp ảnh từ xa là cách sưu tầm đúng.
Vì sao chim hay làm tổ trong bụi rậm có gai?
Bụi rậm và cây có gai che chắn tổ khỏi mắt kẻ săn mồi và cản mèo, rắn, chuột trèo vào. Chim bố mẹ nhỏ bé luồn qua kẽ gai dễ dàng, còn con vật lớn hơn thì khó lọt.