SanSinh.comSản Sinh
Vòng đời côn trùng

Vòng đời con kiến: kiến chúa bay sau mưa, trứng, ấu trùng, nhộng trắng và kiến thợ

Kiến có trứng, ấu trùng, nhộng và trưởng thành; kiến chúa có cánh bay sau mưa rồi rụng cánh lập tổ. Cách nhìn tổ kiến an toàn, phân biệt kiến cánh với mối cánh.

Line of small brown ants carrying white pupae across a flat garden stone after rain, Vietnamese backyard, extreme macro, soft overcast light

Con kiến lớn lên qua bốn giai đoạn: trứng, ấu trùng không chân, nhộng màu trắng và kiến trưởng thành; mọi kiến thợ đều là con cái không đẻ trứng, kiến chúa là con đẻ cả tổ, còn kiến có cánh bay ra sau mưa là kiến chúa tơ và kiến đực đi lập tổ mới. Sau chuyến bay, kiến chúa rụng cánh, tự đào một chỗ nhỏ và nuôi lứa con đầu tiên một mình.

Nhiều thứ quen thuộc bỗng có nghĩa khi biết vòng đời này: những "hạt gạo trắng" kiến tha chạy khi lật viên gạch là nhộng chứ không phải trứng, con kiến to bò lang thang một mình không cánh có thể là kiến chúa mới. Bài này chỉ cách nhìn thấy từng giai đoạn mà không phá tổ, phân biệt kiến cánh với mối cánh, và xử lý khi bị kiến lửa đốt.

Ai là ai trong một tổ kiến

Một tổ kiến có thể có hàng trăm đến hàng nghìn con, tuỳ loài. Tất cả bắt đầu từ một hoặc vài con kiến chúa.

Thành viênGiới tínhCó cánh khôngViệc chínhGặp lúc nào
Kiến chúaCáiCó khi mới ra đời, tự rụng sau khi giao phốiĐẻ trứng suốt đờiRất hiếm thấy, nằm sâu trong tổ
Kiến thợCái, không đẻ trứngKhôngKiếm ăn, nuôi con non, đào tổ, bảo vệMọi lúc, trên đường kiến
Kiến đựcĐựcCóBay đi giao phối rồi chết sau đó không lâuMùa bay, thường sau mưa
Kiến chúa tơCáiCóBay đi giao phối, lập tổ mớiMùa bay, cùng lúc với kiến đực

Nhiều trẻ ngạc nhiên khi biết kiến thợ toàn là "chị em" với nhau, cùng một mẹ là kiến chúa. Ở nhiều loài, kiến thợ còn có nhiều cỡ khác nhau trong cùng tổ: con nhỏ chăm con non, con đầu to làm việc khuân vác hoặc canh gác. Trẻ có thể tự tìm điều này khi nhìn kỹ một đường kiến.

Mùa kiến cánh: con kiến chúa bắt đầu từ một mình

Vào những ngày oi nóng sau mưa, đặc biệt mưa đầu mùa, nhiều tổ kiến cùng lúc thả ra hàng loạt kiến có cánh. Chúng bay lên, giao phối trên không hoặc trên cây cao, rồi kiến đực sớm chết, còn kiến chúa tơ đáp xuống đất. Điều đầu tiên nó làm là tự bẻ rụng bốn cánh, bằng chân hoặc cọ vào đất. Nếu thấy một con kiến to bò vội trên sân, không cánh, đi một mình, rất có thể đó là kiến chúa mới đang tìm chỗ đào hang.

Kiến chúa đào một buồng nhỏ, bịt cửa, rồi đẻ lứa trứng đầu tiên. Trong suốt thời gian nuôi lứa con này, ở nhiều loài nó không ra ngoài ăn, mà sống bằng năng lượng tích sẵn trong cơ thể, kể cả phần cơ bay không còn cần đến. Lứa kiến thợ đầu tiên thường nhỏ con. Khi chúng ra đời, chúng đi kiếm ăn, còn kiến chúa từ đó chỉ chuyên đẻ trứng.

Phần lớn kiến chúa tơ không lập được tổ: bị chim, thằn lằn, nhện, kiến tổ khác bắt, hoặc đáp xuống chỗ không đào được. Vì vậy mỗi tổ phải thả ra rất nhiều kiến có cánh. Đây là cách nói với trẻ về chuyện nhiều con non không lớn lên được mà không cần buồn: cả loài sống tiếp nhờ có thật nhiều khởi đầu.

Phân biệt kiến cánh và mối cánh bay quanh đèn

Eo thân. Kiến có eo thắt nhỏ rõ giữa ngực và bụng. Mối có thân như một khối liền, không có eo thắt.

Râu. Râu kiến gập khuỷu như cánh tay. Râu mối thẳng, như chuỗi hạt nhỏ.

Cánh. Kiến có cánh trước dài hơn cánh sau. Mối có bốn cánh gần bằng nhau, dài hơn hẳn thân, rụng rất dễ, sáng ra thấy cánh rơi đầy bậu cửa.

Thời điểm hay gặp. Cả hai đều có thể bay sau mưa. Những đàn côn trùng có cánh bay dày đặc quanh bóng đèn vào tối mưa đầu mùa ở nhiều nơi thường là mối cánh, chứ không phải kiến.

Vì sao cần phân biệt. Mối ăn gỗ, cánh mối rụng nhiều quanh nhà là dấu hiệu nên kiểm tra khung gỗ, cửa, tủ. Kiến cánh thì chỉ là mùa sinh sản của tổ kiến gần đó, không cần làm gì. Trẻ có thể dùng kính lúp so một con kiến cánh và một con mối cánh đã rụng cánh để tự tìm ba điểm khác nhau trên.

Nhìn trứng, ấu trùng và nhộng mà không phá tổ

Bạn không cần đào tổ kiến. Nhiều loài kiến làm tổ nông dưới viên gạch, tấm ván, chậu cây để tận dụng hơi ấm, nên chỉ cần lật nhẹ và nhìn trong chốc lát:

  1. Chọn một viên gạch, phiến đá phẳng hoặc chậu cây nằm sát đất ở góc vườn. Tránh chỗ có kiến lửa, kiến vàng làm tổ trên cây, hoặc chỗ có thể có rết, bọ cạp.
  2. Đeo găng tay vườn. Lật viên gạch về phía xa người, không lật về phía mình.
  3. Nhìn nhanh trong khoảng nửa phút: cụm trứng rất nhỏ như bụi trắng; ấu trùng màu trắng ngà, không chân, như những hạt gạo cong; nhộng to hơn, trắng, có khi thấy rõ hình chân gập, có loài nhộng nằm trong kén màu vàng nhạt.
  4. Quan sát xem kiến thợ làm gì ngay khi mái nhà bị mở: chúng vội tha các nhộng và ấu trùng xuống hang sâu hơn.
  5. Đặt viên gạch lại đúng chỗ cũ, nhẹ tay, không đè lên kiến đang bò.
  6. Rửa tay bằng xà phòng sau khi chạm đất và gạch.

Thứ mà nhiều người gọi là "trứng kiến" thật ra phần lớn là nhộng, vì nhộng to và dễ thấy hơn trứng thật rất nhiều. Đây là câu đố hay cho trẻ: đếm xem trong cụm "hạt gạo" kiến đang tha, có bao nhiêu hạt mà con nhìn thấy chân gập bên trong.

Theo dõi một đường kiến trong một tuần

Đường kiến là nơi dễ thấy vòng đời tổ kiến vận hành nhất, vì mọi thức ăn cho ấu trùng và kiến chúa đều đi qua đó. Cô Lan dạy lớp 2 ở TP Hồ Chí Minh cho học sinh làm một thí nghiệm nhỏ ở sân trường: đặt một mẩu bánh quy vụn trên nắp chai nhựa cách tổ kiến khoảng hai mét, rồi mỗi giờ ra chơi các con ra xem.

Ngày đầu, các con thấy một hai con kiến lẻ đi lang thang đến mẩu bánh trước, rồi chỉ sau một lúc đã thành cả hàng kiến nối nhau. Các con tự đặt câu hỏi vì sao những con kiến sau biết đường; cô gợi ý thử lấy ngón tay quẹt ngang một vạch trên đường kiến đi và xem chuyện gì xảy ra. Đường kiến rối lên ở đúng vạch đó, vì vết mùi mà kiến để lại để dẫn đường bị xoá mất.

Những ngày sau, các con đặt hai loại thức ăn khác nhau, một miếng trái cây ngọt và một mẩu cơm, để xem kiến thích cái nào hơn, và đếm số kiến tha về tổ trong một phút. Không ai chấm nhóm nào đếm đúng hơn. Cuối tuần, cô hỏi: những mẩu thức ăn kiến tha về là để cho ai? Câu trả lời của các con, rằng để cho em bé kiến và kiến mẹ ở trong tổ, chính là phần vòng đời mà mắt không thấy nhưng đã tự suy ra được.

Câu hỏi để trẻ tự tìm quanh tổ kiến

Kiến có mặt ở hầu như mọi sân nhà, sân trường, nên là con vật dễ nhất để trẻ tập đặt câu hỏi và tự tìm câu trả lời. Một vài câu đã dùng được với trẻ từ 5 tuổi, người lớn chỉ cần đi cùng và không trả lời thay:

  • Con kiến tha mồi về có đi lại đúng con đường lúc đi ra không, hay đi đường khác?
  • Khi hai con kiến đi ngược chiều gặp nhau, chúng làm gì? Có chạm râu vào nhau không?
  • Con kiến tha một mẩu thức ăn to hơn nó thì làm thế nào, có con nào đến giúp không?
  • Sau cơn mưa, cửa tổ kiến có gì khác trước cơn mưa? Có thấy những hạt đất nhỏ mới được đùn lên không?
  • Trong sân có mấy loại kiến khác nhau? Chúng có đi chung một đường không?
  • Nếu đặt một chiếc lá chắn ngang đường kiến, kiến sẽ trèo qua, đi vòng hay quay lại?

Mỗi câu hỏi chỉ cần vài phút ngồi xổm cạnh đường kiến là có câu trả lời. Điều quan trọng là để trẻ tự nhìn, tự nói ra điều con thấy, rồi người lớn hỏi tiếp một câu "vì sao con nghĩ vậy". Không có câu trả lời nào bị chê là sai; nếu trẻ đoán sai, lần sau ra xem lại là tự biết.

Với trẻ lớn hơn, có thể ghi kết quả vào một bảng nhỏ theo ngày, rồi so ngày nắng, ngày mưa, sáng sớm, buổi trưa. Kiến hoạt động khác hẳn theo nhiệt độ: trưa nắng gắt trên sân xi măng thường vắng kiến, sáng mát thì đông. Đó là một quy luật trẻ tự tìm ra từ chính con số mình ghi.

Kiến lửa, kiến vàng và an toàn với kiến

Phần lớn kiến quanh nhà không nguy hiểm, nhưng một số loài đốt rất đau. Kiến lửa làm tổ thành ụ đất xốp trên bãi cỏ, sân trường, bờ ruộng; khi tổ bị giẫm, hàng loạt kiến bò lên chân và đốt cùng lúc, để lại những nốt đỏ rát, sau đó có thể thành mụn mủ nhỏ. Kiến vàng làm tổ bằng lá cuộn trên cây ăn quả, cắn đau và xịt chất chua vào vết cắn.

Khi bị kiến lửa đốt, phủi kiến xuống ngay, rời khỏi chỗ đó, rửa vùng bị đốt bằng nước và xà phòng, chườm lạnh. Không cào gãi mụn mủ vì dễ nhiễm trùng. Như với ong, nếu người bị đốt khó thở, sưng mặt, nổi mẩn toàn thân hoặc bị đốt rất nhiều nốt, cần đến cơ sở y tế ngay.

Dặn trẻ không ngồi bệt lên ụ đất lạ trên bãi cỏ, không thò tay vào tổ lá trên cây, và đi giày khi chơi ngoài vườn. Không cần đổ nước sôi hay đốt tổ kiến chỉ để "cho an toàn" nếu tổ ở chỗ không ai qua lại; quan sát từ xa vẫn được. Còn việc xử lý tổ kiến ở chỗ cần dùng thì là một chuyện khác, không phải chủ đề của việc quan sát vòng đời.

Câu hỏi thường gặp

Kiến chúa sống được bao lâu?

Tuỳ loài, kiến chúa có thể sống nhiều năm, ở một số loài lên tới hơn chục năm, lâu hơn kiến thợ rất nhiều. Kiến thợ thường chỉ sống vài tuần đến vài tháng tuỳ loài và tuỳ công việc.

Vì sao kiến thợ không đẻ trứng?

Ở hầu hết loài kiến, kiến thợ là con cái nhưng cơ thể không phát triển để đẻ trứng như kiến chúa. Chúng dành sức cho kiếm ăn, nuôi con non và bảo vệ tổ, còn việc sinh sản để kiến chúa đảm nhận.

Từ trứng đến kiến thợ mất bao lâu?

Thường khoảng vài tuần đến hơn một tháng, tuỳ loài kiến và nhiệt độ. Trời ấm thì nhanh hơn, vì vậy nhiều loài kiến làm tổ dưới gạch, đá để giữ ấm cho trứng và nhộng.

Có nên nuôi kiến trong hộp để quan sát không?

Không cần thiết. Lật nhẹ viên gạch rồi đặt lại, hoặc theo dõi đường kiến ngoài sân đã đủ thấy các giai đoạn. Đào tổ mang kiến về thường làm tổ tan rã và kiến chết dần.

Kiến có cánh bay vào nhà có nguy hiểm không?

Kiến cánh chỉ là kiến chúa tơ và kiến đực đang trong mùa bay, phần lớn không đốt người và sẽ không làm tổ trong nhà. Đóng cửa sổ, tắt bớt đèn để chúng không bị hút vào.

Vì sao kiến đi thành hàng thẳng?

Kiến đi trước để lại vết mùi trên đường, kiến sau lần theo vết đó. Đường càng nhiều kiến đi thì mùi càng đậm, nên hàng kiến ngày càng rõ và thẳng về phía nguồn thức ăn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138