Cào cào, châu chấu là côn trùng biến thái không hoàn toàn: con cái cắm bụng xuống đất đẻ một ổ trứng bọc chất bọt, con non nở ra trông giống bố mẹ thu nhỏ nhưng chưa có cánh, lột xác nhiều lần, mỗi lần mầm cánh trên lưng to thêm, đến lần lột cuối thì có cánh đầy đủ và biết bay. Không có sâu, không có nhộng.
Vì con non sống ngay trên cỏ cùng với con trưởng thành, chỉ một bãi cỏ ven đường hay bờ ruộng là đủ để thấy gần như mọi cỡ tuổi trong cùng một buổi sáng. Bài này chỉ cách đọc tuổi một con châu chấu qua mầm cánh, phân biệt các con hay bị gọi lẫn tên, và cách quan sát không cần bắt.
Ổ trứng dưới đất và con non đầu tiên
Khi đến lúc đẻ, con cái tìm chỗ đất trống, khá khô và tơi, như rìa bờ ruộng, mép đường đất, bãi cỏ thưa. Phần cuối bụng của nó có những mảnh cứng như cái mũi khoan. Nó đẩy bụng sâu xuống đất, kéo dài bụng ra hơn bình thường, đẻ một ổ trứng xếp thành bó rồi tiết chất bọt bọc quanh. Chất bọt khô lại thành vỏ bảo vệ trứng khỏi khô và nấm mốc.
Ổ trứng nằm dưới đất trong thời gian dài hay ngắn tuỳ loài và tuỳ mùa. Ở nhiều nơi, trứng qua mùa khô hoặc mùa lạnh trong đất và nở khi mưa xuống, cỏ non mọc lên. Lúc nở, con non đầu tiên phải chui lên qua lớp bọt và lớp đất. Ngay sau khi lên mặt đất, chúng lột lớp da mỏng ban đầu và bắt đầu nhảy.
Bạn hầu như không cần đi tìm ổ trứng, vì nó nằm dưới đất và rất khó thấy. Điều đáng quan sát là kết quả của nó: đầu mùa mưa, trên bãi cỏ bỗng có rất nhiều con châu chấu tí hon chỉ bằng hạt gạo, nhảy tanh tách khi bạn bước qua. Đó là dấu hiệu nhiều ổ trứng vừa nở quanh đó. Với trẻ, câu hỏi "những con bé xíu này ở đâu ra mà nhiều thế" là một khởi đầu rất tốt.
Đọc tuổi con châu chấu qua mầm cánh
Châu chấu non thường lột xác khoảng năm lần trước khi trưởng thành, tuỳ loài. Mầm cánh là chỗ dễ nhìn nhất để đoán nó đang ở chặng nào.
| Chặng | Kích thước so với con trưởng thành | Mầm cánh trên lưng | Bay được không |
|---|---|---|---|
| Mới nở | Rất nhỏ, như hạt gạo | Chưa thấy | Không, chỉ nhảy |
| Các lần lột đầu | Nhỏ, đầu to so với thân | Hai mẩu nhỏ như vảy ở sau ngực | Không |
| Gần trưởng thành | Gần bằng | Mầm cánh to, dựng hướng lên trên, phủ một phần bụng | Không |
| Trưởng thành | Đầy đủ | Cánh dài, gấp gọn dọc thân, thường quá đầu bụng | Có |
Một chi tiết hay: ở những chặng cuối, mầm cánh của con non thường nằm ngược so với cánh con trưởng thành, cánh sau phủ lên cánh trước. Đến lần lột cuối, cánh mới duỗi ra, khô dần và xếp lại đúng thứ tự. Trẻ tinh mắt có thể tự nhìn ra sự khác biệt này nếu được đặt câu hỏi: cánh con non và cánh con lớn có xếp giống nhau không?
Cào cào, châu chấu, dế, muỗm: tên gọi hay lẫn lộn
Cào cào và châu chấu. Trong tiếng Việt hằng ngày, hai tên này hay được dùng lẫn cho nhau, mỗi vùng gọi một kiểu. Nhiều nơi gọi cào cào là con có đầu nhọn, thân thon dài, màu xanh, còn châu chấu là con đầu tròn hơn, thân chắc, màu nâu hoặc xanh xám. Không có cách gọi nào sai; điều quan trọng là cả hai cùng kiểu vòng đời.
Râu ngắn hay râu dài. Cào cào, châu chấu có râu ngắn, chỉ bằng một phần thân. Dế và muỗm có râu rất dài, có khi dài hơn cả thân. Đây là cách phân biệt nhanh nhất.
Giờ hoạt động. Châu chấu chủ yếu hoạt động ban ngày, khi có nắng. Dế và nhiều loài muỗm kêu và hoạt động mạnh vào ban đêm.
Cách đẻ trứng. Châu chấu cắm bụng xuống đất đẻ thành ổ. Dế cái có ống đẻ trứng dài như cây kim cắm xuống đất. Nhiều loài muỗm có ống đẻ trứng dẹt như lưỡi dao, đẻ vào thân cây hoặc đất.
Chung một điểm. Tất cả đều biến thái không hoàn toàn: con non giống con trưởng thành, chưa có cánh, lớn dần qua các lần lột xác. Biết một loài là hiểu được cả nhóm.
Một buổi sáng quan sát trên bãi cỏ
Bãi cỏ ven đường, sân bóng đất hay bờ ruộng đều được. Buổi sáng sớm khi còn sương là lúc châu chấu chậm chạp nhất vì trời còn mát, dễ nhìn gần:
- Đi chậm theo một hàng thẳng qua bãi cỏ, nhìn xuống ngay phía trước mũi giày. Châu chấu sẽ nhảy ra khi bạn đến gần, chú ý chỗ nó đáp xuống.
- Đến gần chỗ nó đáp, cúi thấp từ từ. Đừng giơ tay về phía nó, vì cái bóng di chuyển làm nó nhảy đi.
- Nhìn mầm cánh để đoán chặng tuổi theo bảng ở trên. Ghi lại: bao nhiêu con nhỏ chưa có mầm cánh, bao nhiêu con có mầm cánh, bao nhiêu con có cánh đủ.
- Tìm xác lột trên ngọn cỏ: một lớp vỏ mỏng, trong, hình con châu chấu, nứt dọc lưng.
- Nếu thấy một con đang lột xác, thường nó treo ngược trên ngọn cỏ. Đứng yên, không chạm, xem nó rút chân và thân ra khỏi lớp vỏ cũ.
- Lặp lại cùng một bãi cỏ mỗi tuần trong một tháng. So con số giữa các tuần: tỉ lệ con có cánh tăng lên hay giảm đi?
Nhiều gia đình có thói quen bắt châu chấu cho trẻ chơi hoặc cho gà ăn. Nếu muốn trẻ cầm xem gần, chỉ giữ hờ trong lòng bàn tay khum vài giây rồi thả lại đúng bãi cỏ, không giữ bằng chân sau. Chân sau dùng để nhảy, rất dễ tự rụng khi bị nắm chặt, và con châu chấu mất chân sau thì khó sống. Rửa tay sau khi chạm vào châu chấu và cỏ.
Ví dụ: tháng mưa đầu mùa trên bờ ruộng
Chị Hoa là giáo viên mầm non ở một xã của Cần Thơ, lớp chị có cửa sổ nhìn ra cánh đồng. Đầu mùa mưa, chị đưa cả lớp các bé 5 tuổi đi dạo bờ ruộng mỗi sáng thứ Hai, mỗi lần mười lăm phút. Tuần đầu, các bé chỉ thấy những "con nhảy nhảy" bé như hạt gạo, nhiều đến mức mỗi bước chân lại có vài con bật lên.
Tuần thứ ba, một bé phát hiện có con châu chấu "mọc tai trên lưng". Chị không giảng gì, chỉ hỏi: con có thấy cái "tai" đó ở những con bé xíu tuần trước không? Cả lớp quay lại nhìn và nói không. Đến tuần thứ năm, các bé thấy những con châu chấu to bay vụt lên khỏi ruộng và tự kết luận "cái tai đã thành cánh". Chị chỉ thêm một chữ cho các bé: mầm cánh.
Mỗi tuần, các bé vẽ con châu chấu mình thấy, dán thành một hàng trên tường lớp. Không có tranh nào được chấm hay so ai vẽ giống hơn. Cuối tháng, nhìn hàng tranh từ trái sang phải, chính các bé thấy con châu chấu lớn lên ra sao. Với trẻ mầm non, như thế là đã hiểu vòng đời biến thái không hoàn toàn, dù chưa cần biết tên gọi ấy.
Những điều hay hiểu sai về châu chấu
Con nhỏ chưa chắc là con non. Có những loài châu chấu trưởng thành vốn nhỏ con, và có loài trưởng thành mà cánh vẫn rất ngắn. Nhìn kích thước để đoán tuổi dễ sai; nhìn mầm cánh dựng lên và cách gấp cánh thì chắc hơn, nhưng vẫn nên ghi là "đoán" khi chưa chắc.
Châu chấu không có giai đoạn sâu. Nhiều trẻ đã học vòng đời bướm nên nghĩ côn trùng nào cũng phải qua sâu và nhộng. Châu chấu là ví dụ tốt để so sánh: con non nở ra đã có hình dạng gần như bố mẹ, chỉ thiếu cánh và nhỏ hơn.
Châu chấu xanh không phải lúc nào cũng xanh. Ở một số loài, cùng một loài có con xanh, có con nâu, tuỳ cá thể và có khi tuỳ màu nơi nó lớn lên. Đừng vội kết luận con xanh và con nâu là hai loài khác nhau.
Màu sắc thật có khi giấu dưới cánh. Một số loài châu chấu khi đậu thì xám nâu như đất, nhưng khi bay mới để lộ cánh sau có màu tươi. Khi đáp xuống, màu biến mất, kẻ săn mồi đang đuổi theo vệt màu bỗng mất dấu. Trẻ có thể để ý màu cánh lúc châu chấu bay vụt lên.
Tiếng kêu ban đêm trong cỏ thường không phải châu chấu. Tiếng rả rích ban đêm phần lớn là của dế và muỗm. Châu chấu chủ yếu im lặng hoặc chỉ phát ra tiếng sột soạt nhỏ ban ngày.
Châu chấu, mùa vụ và điều cần biết
Châu chấu ăn lá cỏ và lá lúa, nên trên đồng ruộng chúng gắn với mùa vụ: khi lúa non xanh tốt, châu chấu non cũng nhiều. Vài con trên bờ ruộng là chuyện bình thường của một cánh đồng còn sống. Gà, vịt, chim, ếch nhái, nhện đều ăn châu chấu, nên mỗi con châu chấu là một mắt xích nuôi nhiều con vật khác.
Có những năm châu chấu tăng đột biến ở một số vùng và gây hại mùa màng. Chuyện xử lý lúc đó là việc của người trồng lúa và cơ quan nông nghiệp, không thuộc phạm vi quan sát vòng đời. Với trẻ, có thể giải thích đơn giản: khi một con vật có quá nhiều thức ăn và quá ít con vật săn nó, nó sẽ đông lên rất nhanh; khi chim, ếch, nhện nhiều, số châu chấu tự giữ ở mức vừa phải.
Châu chấu không cắn người theo kiểu gây hại, không có độc. Khi bị cầm, nó có thể đạp mạnh bằng chân sau có gai nhỏ, làm hơi xước da, hoặc tiết ra giọt nước màu nâu ở miệng, chỉ là phản xạ tự vệ. Trẻ nhỏ cần biết điều này trước để không giật mình bóp chặt con vật. Ở những bãi cỏ gần đường, cũng cần để ý xe cộ khi trẻ mải đuổi theo một con châu chấu đang nhảy.
Câu hỏi thường gặp
Châu chấu lột xác mấy lần?
Phần lớn châu chấu lột xác khoảng năm lần trước khi trưởng thành, có loài ít hoặc nhiều hơn. Mỗi lần lột, con non to hơn và mầm cánh dài thêm, đến lần cuối thì có cánh đầy đủ.
Châu chấu non và con trưởng thành nhỏ con khác nhau thế nào?
Con non không có cánh hoặc chỉ có mầm cánh ngắn dựng lên trên lưng, đầu thường to so với thân. Con trưởng thành, dù nhỏ, có cánh dài gấp dọc thân, thường vượt quá đầu bụng.
Châu chấu sống được bao lâu?
Tuỳ loài và thời tiết, từ lúc nở đến khi chết thường khoảng vài tháng. Trứng có thể nằm trong đất lâu hơn nhiều, qua cả mùa khô hoặc mùa lạnh, chờ mưa mới nở.
Vì sao gặp châu chấu nhiều vào đầu mùa mưa?
Ở nhiều nơi, trứng nằm trong đất qua mùa khô và nở khi mưa xuống, cỏ non mọc lên làm thức ăn. Vì thế đầu mùa mưa thường thấy rất nhiều con non bé xíu trên bãi cỏ và bờ ruộng.
Có nên bắt châu chấu cho trẻ nuôi trong hộp không?
Không cần. Châu chấu cần cỏ tươi, nắng và chỗ nhảy; trong hộp chúng nhanh yếu. Quan sát trên bãi cỏ mỗi tuần vẫn thấy đủ các chặng lớn lên, lại không làm hại con vật.
Châu chấu có kêu như dế không?
Một số loài châu chấu phát ra tiếng sột soạt bằng cách cọ chân sau vào cánh, hoặc tiếng lách tách khi bay. Tiếng của chúng nhỏ và thưa hơn dế, và thường nghe vào ban ngày chứ không phải ban đêm.