Con sâu trắng mập, đầu nâu, cong hình chữ C mà bạn gặp khi xới đống phân ủ, gốc chuối mục hay chậu đất cũ thường là ấu trùng của một loài bọ cánh cứng thuộc nhóm bọ hung, cánh cam; nó lớn lên trong đất qua vài lần lột, hoá nhộng trong một buồng đất rồi chui lên thành con bọ cánh cứng có vỏ bóng. Phần lớn những con sống trong phân ủ ăn chất hữu cơ mục, không ăn rễ cây.
Tuỳ loài, vòng đời này kéo dài từ khoảng vài tháng đến một năm hoặc hơn, phần lớn thời gian nằm dưới đất. Bài này giúp bạn đọc được con sâu đang ở chặng nào, phân biệt con ăn mùn với con có thể ăn rễ dựa vào chỗ nó sống, và biến lần xới đất tình cờ thành một buổi quan sát cho trẻ.
Bốn giai đoạn của bọ cánh cứng nhóm bọ hung
Nhóm này biến thái hoàn toàn, giống bướm: trứng, ấu trùng, nhộng, trưởng thành. Khác bướm ở chỗ cả ba giai đoạn đầu đều ở trong đất hoặc chất mục.
| Giai đoạn | Trông như thế nào | Ở đâu | Gặp khi nào |
|---|---|---|---|
| Trứng | Hạt trắng nhỏ, tròn, phồng dần lên khi sắp nở | Trong đất ẩm, đống mùn, phân hoai | Hầu như không gặp nếu không bới kỹ |
| Ấu trùng | Trắng ngà, mập, cong chữ C, đầu nâu cứng, sáu chân ở phần ngực, cuối thân sẫm màu | Phân ủ, gốc cây mục, chậu đất có nhiều mùn, bãi cỏ | Khi xới đất, thay chậu, đảo phân ủ |
| Nhộng | Màu kem đến nâu nhạt, thấy rõ hình chân, râu và mầm cánh gập sát thân | Trong một buồng đất nhỏ ấu trùng tự nặn | Thỉnh thoảng khi đào sâu |
| Trưởng thành | Bọ cánh cứng, vỏ bóng màu nâu, đen hoặc xanh ánh kim | Bay đêm quanh đèn, đậu trên lá, hoa, quả chín | Thường đầu mùa mưa |
Phần đuôi sẫm màu của ấu trùng là do thức ăn bên trong ruột nhìn xuyên qua lớp da mỏng. Đây là chi tiết trẻ hay hỏi đầu tiên khi được cầm xem, và câu trả lời "đó là bữa ăn của nó" thường làm trẻ thích thú hơn là sợ.
Ăn mùn hay ăn rễ: đọc từ chỗ con sâu sống
Không phải con sâu trắng hình chữ C nào cũng giống nhau. Nhóm bọ hung có rất nhiều loài: có loài ấu trùng sống trong phân, đống mùn, gỗ mục và ăn chính những thứ đó; có loài sống trong đất cỏ, đất trồng và gặm rễ sống. Nhìn bằng mắt thường, người không chuyên rất khó phân biệt chính xác loài. Nhưng chỗ con sâu sống cho bạn một gợi ý khá tốt.
Nếu gặp ấu trùng trong đống phân ủ, thùng ủ rác bếp, gốc chuối đã mục, khúc gỗ mục: đó là những con đang làm đúng việc phân giải chất hữu cơ, giúp phân ủ hoai nhanh hơn. Bạn không cần làm gì. Nếu gặp nhiều ấu trùng ngay quanh rễ một chậu cây đang héo dù được tưới đủ, hoặc dưới một khoảng cỏ vàng úa nhấc lên dễ dàng như tấm thảm vì rễ bị cắt, thì có khả năng đó là loài ăn rễ.
Có một dấu hiệu vui mà nhiều người làm vườn để ý: ấu trùng của một nhóm cánh cam sống trong phân ủ khi đặt lên mặt phẳng thì nằm ngửa lưng và bò bằng lưng, chân chổng lên trời. Ấu trùng của nhiều loài khác thì nằm nghiêng và cố bò bằng chân hoặc chỉ cuộn tròn. Đây không phải cách định loài chắc chắn, nhưng là một quan sát thú vị trẻ có thể tự làm trên một tấm bìa.
Biến lần xới đất thành một buổi quan sát
Lần thay chậu hay đảo phân ủ là dịp hiếm hoi để trẻ thấy giai đoạn dưới đất của một loài côn trùng. Cách làm để con sâu không bị hại và trẻ an toàn:
- Cả người lớn lẫn trẻ đeo găng tay vườn. Phân ủ và đất có thể có vi khuẩn, nấm, mảnh vỡ sắc.
- Khi xẻng hoặc tay chạm phải một con sâu trắng, nhẹ nhàng nhấc cả nắm đất có nó, không bóp thân sâu.
- Đặt con sâu lên một tấm bìa hoặc đĩa nhựa phủ một lớp đất ẩm mỏng, để trong bóng râm. Ánh nắng trực tiếp làm nó mất nước rất nhanh.
- Cho trẻ nhìn bằng kính lúp trong vài phút: đếm chân, tìm các chấm nhỏ dọc hai bên thân là lỗ thở, xem phần đầu cứng với hàm nâu.
- Thử đặt con sâu nằm ngửa trên tấm bìa và xem nó làm gì: lật lại bò bằng chân, cuộn tròn, hay bò bằng lưng.
- Ghi lại ngày, chỗ tìm thấy và chiều dài so với đốt ngón tay của trẻ.
- Đặt con sâu trở lại đúng đống phân ủ hoặc một chỗ có nhiều mùn, phủ đất lên. Cả nhà tháo găng và rửa tay bằng xà phòng.
Toàn bộ chỉ nên mất khoảng năm đến mười phút. Ấu trùng sống dưới đất quen tối và ẩm, để lâu ngoài không khí là nó yếu đi.
Nhộng trong buồng đất và ngày con bọ chui lên
Khi ấu trùng đã đủ lớn, nó ngừng ăn, dùng thân mình và chất tiết ép đất xung quanh thành một buồng nhỏ có thành nhẵn, rồi nằm yên trong đó hoá nhộng. Nếu khi đào đất bạn thấy một cục đất tròn, cứng hơn đất xung quanh, vỡ ra có một cái hốc nhẵn bên trong, có thể đó là buồng nhộng. Nhộng nằm trong đó như một bức tượng màu kem, thấy rõ hình chân, râu, mầm cánh gập sát thân.
Nếu lỡ làm vỡ buồng nhộng, hãy đặt nhộng nhẹ nhàng vào một hốc nhỏ trong đất ẩm, ấn đất quanh cho vừa khít rồi phủ lên, không lật qua lật lại. Nhộng rất dễ tổn thương, chạm nhiều có thể làm con trưởng thành ra đời bị biến dạng.
Con bọ trưởng thành mới ra cũng có màu nhạt, vỏ mềm, thường ở yên trong buồng một thời gian cho cứng vỏ rồi mới chui lên, nhiều loài chờ đến khi mưa làm mềm đất. Đó là lý do vào những tối đầu mùa mưa, bọ hung, cánh cam bỗng bay rộ quanh bóng đèn. Ông Bảy ở Đồng Tháp có đống phân bò ủ sau chuồng; năm nào cũng vậy, sau trận mưa lớn đầu mùa, đứa cháu 9 tuổi của ông lại thấy những con cánh cam xanh ánh kim bay ra từ phía đống phân. Ông bảo cháu: đó là những con sâu trắng mà con thấy hồi tháng trước, giờ đã thành bọ.
Bọ hung lăn phân: vòng đời gói trong một viên tròn
Trong nhóm bọ hung có những loài nổi tiếng với cảnh lăn phân: con bọ dùng chân sau đẩy một viên phân tròn to hơn thân mình đi một quãng, có khi cả đôi bọ cùng đẩy. Ở nhiều loài, viên phân đó không chỉ là thức ăn mà còn là nơi nuôi con. Bọ đào hố chôn viên phân xuống đất, đẻ trứng vào trong, và ấu trùng nở ra sống luôn bên trong viên phân, ăn dần từ trong ra ngoài cho đến khi hoá nhộng ngay tại đó.
Có loài không lăn mà đào hang ngay dưới đống phân, kéo phân xuống làm thành những khối nhỏ dưới đất để đẻ trứng. Dù cách nào, kết quả là phân được kéo xuống đất, đất được xới tơi, và cỏ ở bãi chăn thả mọc tốt hơn. Đây là một ví dụ rất rõ cho trẻ thấy một con vật nhỏ làm việc có ích cho cả cánh đồng chỉ bằng cách sống đúng vòng đời của nó.
Bạn có thể gặp cảnh này ở bãi chăn trâu bò, đường đất ven làng ở nhiều vùng quê. Cho trẻ đứng xem từ xa, không chặn đường con bọ, không lấy viên phân của nó. Câu hỏi gợi ý: con bọ đẩy viên phân bằng chân nào, nó đi thẳng hay đi vòng, khi gặp hòn đá thì làm gì? Sau đó nhớ rửa tay kỹ nếu đã chạm vào đất ở bãi chăn thả, vì phân gia súc có thể mang mầm bệnh. Trẻ chỉ cần biết thêm một điều: có những con vật sống nhờ chính đống phân mà mình hay chê bẩn, và nhờ chúng mà bãi cỏ không bị phân phủ kín.
Những điều không cần làm và điều nên làm
Không cần diệt sâu trong phân ủ. Ấu trùng trong phân ủ đang giúp phân hoai. Khi đem phân ủ ra trộn đất trồng, nếu thấy vài con, chỉ cần nhặt ra đặt lại vào đống ủ còn đang làm.
Không cần thả bọ trưởng thành đi xa. Bọ hung, cánh cam bay vào nhà thường do bị đèn thu hút. Tắt bớt đèn, mở cửa cho nó tự bay ra, hoặc dùng tờ giấy hứng mang ra vườn.
Nên kiểm tra rễ khi chậu cây héo bất thường. Nếu cây héo dù đất đủ ẩm, nhấc cây khỏi chậu xem rễ. Rễ bị cắt cụt và có nhiều sâu trắng quanh rễ là lý do đáng tính đến, lúc đó việc thay đất, nhặt sâu ra là đủ với chậu nhỏ.
Nên phân biệt phân ủ với đất trồng. Phân ủ còn đang hoai là nhà của sâu ăn mùn. Đất trồng đã ổn định quanh rễ cây là nơi bạn không muốn có quá nhiều ấu trùng. Để riêng hai thứ này giúp vườn ít phiền hơn.
Không dùng sâu làm đồ chơi. Sâu trắng mềm, dễ bị bóp nát. Cho trẻ nhìn và chạm khẽ bằng ngón tay đeo găng là đủ, sau đó trả lại đất. Không mang vào nhà nuôi trong hộp.
Câu hỏi để trẻ nối giai đoạn dưới đất với con bọ trên cây
Điều khó nhất với trẻ là tin rằng con sâu trắng mập dưới đất và con bọ cánh cam xanh bóng bay quanh đèn là cùng một con vật ở hai tuổi khác nhau. Không có gì giúp trẻ tin bằng việc tự thấy cả hai trong cùng một khu vườn, cách nhau vài tuần. Bạn có thể gợi ý: lần này con tìm được sâu ở đâu? Đến mùa mưa, con thử để ý xem những con bọ bay quanh đèn có xuất hiện gần chỗ đó không?
Một vài câu hỏi khác để trẻ tự tìm: Con sâu thích chỗ đất khô hay đất ẩm? Nó ở gần mặt đất hay sâu bên dưới? Mùa khô và mùa mưa, con có tìm thấy nhiều như nhau không? Sáu cái chân của con sâu ở phần nào của thân, và vì sao nó lại cong người như chữ C?
Cô giáo lớp 3 ở Huế từng làm một góc nhỏ trên bảng lớp với hai bức tranh do học sinh vẽ: bên trái là con sâu trắng trong đất, bên phải là con bọ cánh cứng trên lá, ở giữa để trống. Mỗi khi có học sinh tìm được nhộng hoặc kể lại đã thấy nhộng khi giúp bố mẹ xới vườn, em đó được vẽ thêm vào khoảng trống. Không có điểm thưởng, chỉ có bức tranh dần đầy đủ. Đến cuối học kỳ, khoảng giữa đã có ba hình nhộng do ba em khác nhau vẽ, và cả lớp tự hiểu vòng đời bốn giai đoạn mà không phải học thuộc.
Câu hỏi thường gặp
Sâu trắng hình chữ C có cắn người không?
Ấu trùng có hàm khá khoẻ để nhai mùn và rễ, có thể cắn nhẹ nếu bị bóp, nhưng không có độc. Đeo găng tay khi xới đất vừa tránh bị cắn vừa tránh vi khuẩn trong đất và phân ủ.
Sâu trắng trong phân ủ có làm hỏng phân không?
Không. Phần lớn ấu trùng trong phân ủ ăn chất hữu cơ mục, giúp phân hoai nhanh và tơi hơn. Khi đem phân ra dùng, chỉ cần nhặt ấu trùng thả lại vào đống ủ còn đang làm.
Từ sâu trắng đến con bọ trưởng thành mất bao lâu?
Tuỳ loài và điều kiện, toàn bộ vòng đời có thể từ khoảng vài tháng đến một năm hoặc lâu hơn, phần lớn ở giai đoạn ấu trùng. Con trưởng thành thường chui lên khi mưa làm mềm đất.
Làm sao biết sâu trắng trong chậu là loài ăn rễ?
Rất khó biết chắc bằng mắt. Dấu hiệu đáng để ý là cây héo dù đất ẩm, rễ bị cắt cụt và có nhiều ấu trùng nằm sát rễ. Sâu nằm trong lớp mùn, xa rễ thì thường là loài ăn mùn.
Vì sao bọ cánh cứng hay bay vào nhà sau mưa?
Nhiều loài bọ trưởng thành chui khỏi đất khi mưa làm mềm đất, rồi bay đi tìm bạn vào ban đêm và bị ánh đèn thu hút. Tắt bớt đèn, đóng cửa lưới là đủ để chúng không bay vào.
Có nên cho gà ăn sâu trắng tìm được không?
Đó là chuyện của từng nhà nuôi gà. Với mục đích quan sát cùng trẻ, nên trả sâu lại đất sau khi xem, để trẻ có cơ hội thấy giai đoạn tiếp theo của vòng đời trong chính khu vườn đó.