SanSinh.comSản Sinh
Nấm, rêu, dương xỉ

Rêu mọc trên tường và sân gạch: vòng đời từ bào tử, sợi xanh đến cây rêu mang nang

Rêu không có hoa, không có hạt mà vẫn phủ kín bờ tường sau mùa mưa. Vòng đời rêu từ bào tử, sợi xanh đến cây rêu mang nang và cách soi bằng kính lúp ở nhà.

Macro of green moss on an old brick wall with thin reddish stalks and tiny capsules rising above, raindrops, side angle, cool morning light

Rêu trên tường và sân gạch sinh sôi bằng bào tử: bào tử rơi xuống chỗ ẩm nảy thành những sợi xanh mảnh như tơ, từ sợi ấy mọc lên các cây rêu nhỏ; cây rêu cần một lớp nước mưa hay sương để tinh trùng bơi đến trứng, rồi từ trứng đã thụ tinh mọc lên một cái cuống mảnh mang nang bào tử, nang chín lại thả bào tử ra gió.

Vì cần nước để sinh sản và không có mạch dẫn nước như cây cỏ, rêu chỉ phủ dày ở những chỗ ẩm, râm: chân tường hướng bắc, dưới máng xối, khe gạch sân sau. Bài này chỉ ra từng giai đoạn bạn có thể thấy bằng mắt và kính lúp, mùa nào dễ thấy nang rêu nhất, và vì sao một mảng rêu khô cháy giữa mùa nắng vẫn xanh lại sau một trận mưa.

Một cây rêu nhỏ trông như thế nào khi nhìn thật gần

Đứng xa, rêu chỉ là một lớp thảm xanh mịn. Nhìn bằng kính lúp, bạn sẽ thấy thảm ấy gồm hàng trăm cây rêu đứng sát nhau, mỗi cây cao chỉ vài milimét đến vài centimét, có một thân mảnh và những chiếc lá rất nhỏ xếp quanh thân, nhiều lá chỉ dày một lớp tế bào nên soi lên ánh sáng thấy gần như trong suốt.

Rêu không có rễ thật. Phía dưới thân là những sợi mảnh gọi là rễ giả, chỉ có việc bám vào gạch, vữa, đất. Nước và chất khoáng được rêu hút qua khắp bề mặt lá và thân, giống như một miếng bọt biển nhỏ. Cũng vì không có mạch dẫn nước lên cao nên rêu không thể lớn thành cây to; chúng mọc thấp, sát nhau để giữ ẩm cho nhau.

Ngoài kiểu rêu có thân và lá như trên, ở chân chậu cây ẩm hay bờ giếng bạn còn có thể gặp rêu tản: một tấm mỏng xanh, dẹt, phân nhánh hình chữ Y, bò sát mặt đất. Hai kiểu trông khác nhau nhưng có chung cách sinh sản bằng bào tử và đều cần nước để thụ tinh.

Vòng đời của rêu theo thứ tự giai đoạn

Thời gian giữa các giai đoạn tuỳ loài rêu, tuỳ độ ẩm và nhiệt độ, có thể kéo dài nhiều tháng; bảng chỉ ghi thứ tự và điều nhìn thấy được.

Giai đoạnTrông như thế nàoThấy bằng gìCần điều kiện gì
Bào tửHạt rất nhỏ, như bụiKhông thấy từng hạt bằng mắt thườngGió mang đi, rơi vào chỗ ẩm
Sợi xanh (sợi nguyên ti)Lớp sợi xanh mảnh như mốc xanh trên mặt gạchKính lúp, nhìn sátẨm liên tục, có ánh sáng
Chồi và cây rêu nonNhững nụ nhỏ nhú lên từ lớp sợi, thành cây rêu tí honKính lúp, rồi mắt thườngẨm, râm
Cây rêu trưởng thànhThảm xanh dày, mỗi cây có thân và lá nhỏMắt thườngCó thể chịu khô một thời gian
Thụ tinhKhông thấy được; diễn ra ở đầu ngọn cây rêuKính hiển viPhải có màng nước mưa hoặc sương
Cuống và nang bào tửSợi cuống mảnh màu đỏ nâu hoặc vàng, đầu có nang nhỏ như hạt gạoMắt thường, rõ hơn khi nhìn nghiêngMọc từ cây rêu mẹ, sống nhờ cây rêu mẹ
Nang chín, mở nắpNang ngả nâu, nắp rơi ra, bào tử bay điKính lúpThường mở khi trời khô

Điều làm học sinh lớn ngạc nhiên là phần cuống và nang không phải "hoa" của rêu. Nó là một thế hệ khác mọc lên từ trứng đã thụ tinh, sống bám trên cây rêu xanh và nhận thức ăn từ cây rêu. Vòng đời rêu vì vậy luân phiên giữa cây rêu xanh và cái cuống mang nang, mỗi bên một nhiệm vụ.

Vì sao rêu chỉ mọc dày ở một số chỗ trên tường

Chỗ có nước chảy qua thường xuyên. Vệt rêu hay chạy dọc theo đường nước nhỏ từ máng xối, chân ống thoát nước, mép mái hiên. Nhìn đường rêu là đoán được đường nước.

Mặt tường ít nắng. Ở nước ta, phía tường hướng bắc và những khe giữa hai nhà sát nhau ít nắng trực tiếp, hơi ẩm đọng lâu hơn nên rêu dày hơn hẳn mặt tường hướng nam.

Bề mặt xốp, nhám. Gạch cũ, vữa bị bào mòn, bê tông nhám giữ được nước và có chỗ cho rễ giả bám. Mặt gạch men nhẵn bóng thì hầu như không có rêu.

Khe gạch sân. Đất bụi đọng trong khe, nước chảy dồn vào khe, lại ít bị giẫm, nên rêu mọc thành những đường kẻ xanh đều tăm tắp quanh viên gạch.

Mùa. Ở miền Bắc, rêu xanh mướt nhất vào mùa xuân nồm ẩm; ở miền Nam và Tây Nguyên, rêu bật lên rõ trong mùa mưa và khô lại vào mùa khô.

Soi nang rêu và tìm sợi xanh: một buổi quan sát mười lăm phút

Ví dụ giả định: chị Mai ở Hưng Yên cho con trai lớp 2 soi rêu ở chân tường sau nhà vào một sáng tháng Ba trời nồm. Chỉ cần một kính lúp loại học sinh, một tờ giấy trắng và điện thoại để chụp.

  1. Tìm một mảng rêu có những sợi cuống mảnh nhô lên phía trên thảm xanh; ngồi xuống, nhìn nghiêng sát mặt tường sẽ dễ thấy hơn nhìn thẳng.
  2. Soi kính lúp vào đầu cuống: nang rêu xanh là còn non, nang ngả nâu là sắp chín; tìm xem nang nào đã rụng nắp.
  3. Dùng que tách nhẹ một chỗ mép thảm rêu, nhìn xuống chân xem rễ giả màu nâu bám vào gạch thế nào, rồi ấn lại như cũ.
  4. Tìm ở chỗ gạch mới ẩm gần đó một lớp xanh mỏng, mịn, chưa thành cây; đó có thể là sợi xanh đang lan, hoặc là tảo, ghi lại để lần sau so.
  5. Chạm nhẹ đầu que vào một nang đã ngả nâu trên tờ giấy trắng để xem có bụi rơi ra không.
  6. Chụp ba tấm: toàn mảng rêu, một cây rêu có nang, chỗ sợi xanh; ghi ngày và thời tiết.
  7. Rửa tay bằng xà phòng sau khi về, vì chân tường và rãnh nước thường bẩn.

Cậu bé hỏi: "Sao nang lại mọc trên cây rêu chứ không mọc từ đất?" Câu hỏi ấy dẫn thẳng tới điều thú vị nhất của vòng đời rêu đã nói ở bảng trên.

Rêu khô cháy giữa mùa nắng có chết không

Một mảng rêu sau mấy tuần nắng có thể chuyển nâu, xoăn tít, giòn vụn, trông như đã chết hẳn. Nhưng chỉ cần một trận mưa, nhiều khi chỉ vài giờ sau, lá rêu đã duỗi ra và xanh trở lại. Đây là một khả năng rất đặc biệt: nhiều loài rêu chịu được mất gần hết nước trong cơ thể, tạm ngừng sống, rồi hồi lại khi có nước.

Bạn có thể làm một phép thử nhỏ với con mà không hại gì đến rêu ngoài trời: lấy một nhúm rêu khô nhặt dưới chân tường (rêu đã bong, không cạy thêm), đặt lên đĩa, chụp ảnh, rồi rảy nước và chụp lại sau mười phút, nửa giờ, hai giờ. Trẻ sẽ thấy lá rêu mở ra từ từ như bông hoa nở chậm. Xong thì đặt nhúm rêu trở lại chỗ ẩm ngoài vườn.

Khả năng chịu khô ấy giải thích vì sao rêu sống được trên mái ngói, trên đá nóng, những chỗ cây khác không bám nổi. Rêu cũng là một trong những sinh vật đầu tiên phủ lên đá trơ, và lớp rêu chết dần thành chút đất mỏng cho các cây khác mọc theo sau.

Rêu ở sân: chỗ hay sai và việc không cần làm

Rêu đẹp khi ở bờ tường nhưng có thể gây trơn trượt ở lối đi. Với rêu quanh nhà, nhiều gia đình làm nhiều hơn mức cần:

  • Rêu trên lối đi, bậc thềm gây trơn ngã, nhất là với người già và trẻ nhỏ; chỗ ấy nên cọ bằng bàn chải cứng và nước, làm thường xuyên vào mùa mưa.
  • Không cần đổ hoá chất tẩy mạnh lên cả mảng tường chỉ vì vài vệt rêu: hoá chất chảy xuống rãnh, vào đất vườn, hại cây và giun.
  • Rêu mọc dày ở chân tường là dấu hiệu tường hay bị ướt; xử lý chỗ nước chảy, chỗ thấm thì rêu tự thưa đi, cạo đi mà không sửa nguồn nước thì rêu quay lại.
  • Không bóc rêu ở những bức tường, bờ giếng, mái cổ chỉ để "cho sạch" khi không cần thiết; rêu là một phần khiến những chỗ ấy có hồn.
  • Trẻ chơi gần rêu sân sau mưa nên đi dép có đế bám, và người lớn nhắc con không chạy trên mảng xanh.

Muốn giữ một mảng rêu nhỏ để con quan sát quanh năm, hãy chọn chỗ ít người đi, như chân bồn cây hay góc tường sau, và để yên ở đó.

Nhật ký một mảng rêu qua bốn mùa

Vòng đời của rêu chậm và gắn chặt với mùa, nên cách quan sát hợp nhất là chọn một mảng rêu cố định rồi theo nó cả năm, thay vì xem một lần. Chọn mảng to cỡ bàn tay, ở chỗ con đi qua hằng ngày, như chân tường cạnh cửa sau hay bậc giếng. Đánh dấu bằng một viên sỏi đặt bên cạnh, mỗi tháng chụp một tấm ở cùng góc, cùng khoảng cách.

Với một gia đình giả định ở Ninh Bình, cuốn nhật ký có thể trông như sau. Tháng Hai, Ba trời nồm: thảm rêu xanh mướt, xuất hiện nhiều cuống nang đỏ nâu. Tháng Tư, Năm: nang ngả nâu, nắp rơi, cuống khô dần. Giữa hè nắng gắt xen mưa rào: rêu lúc xanh lúc nâu theo từng trận mưa. Mùa thu hanh: thảm rêu co lại, viền mảng có chỗ bong tróc. Mùa đông khô lạnh: rêu xám nâu, tưởng chết, rồi những ngày mưa phùn đầu xuân lại bừng xanh. Ở miền Nam, nhịp này theo mùa mưa và mùa khô thay vì bốn mùa.

Cuối năm, xếp mười hai tấm ảnh thành một hàng, con sẽ thấy rõ rêu có lúc sinh sản, có lúc chỉ cố sống sót. Hỏi con: mảng rêu rộng ra hay hẹp đi so với năm ngoái? Chỗ nào rêu lan sang, và chỗ đó có gì đặc biệt? Những câu hỏi ấy không có đáp án sẵn trong sách, chỉ có trong ảnh của chính con.

Câu hỏi thường gặp

Rêu có hoa và hạt không?

Không. Rêu không có hoa, không có quả và không có hạt. Cái cuống mảnh mang một túi nhỏ mà nhiều người tưởng là hoa thực ra là nang chứa bào tử, và rêu sinh sôi bằng những bào tử nhỏ như bụi ấy.

Vì sao rêu cần nước để sinh sản?

Ở rêu, tinh trùng phải bơi trong một màng nước mỏng, như nước mưa hay sương đọng, để đến được trứng ở đầu ngọn cây rêu khác. Không có nước thì không thụ tinh được, nên rêu chỉ phát triển mạnh ở chỗ ẩm.

Mùa nào dễ thấy nang rêu nhất?

Thường là sau một thời gian ẩm kéo dài, khi rêu đã kịp thụ tinh và nuôi nang. Ở miền Bắc hay thấy vào cuối đông đến mùa xuân nồm; ở miền Nam và Tây Nguyên hay thấy trong và cuối mùa mưa, tuỳ loài rêu.

Rêu có hại cho tường nhà không?

Bản thân rêu bám nông và không phá tường nhiều, nhưng rêu dày là dấu hiệu tường thường xuyên ẩm, mà ẩm lâu ngày thì làm hỏng vữa, sơn. Nên tìm và sửa chỗ nước chảy, thấm thay vì chỉ cạo rêu.

Rêu và tảo xanh trên tường khác nhau thế nào?

Rêu là những cây nhỏ có thân và lá, nhìn kính lúp thấy rõ từng cây. Tảo trên tường chỉ là lớp xanh mỏng như bột hoặc nhớt, không có thân lá, khô lại thì thành lớp bột xanh xám.

Có nên cho trẻ mang rêu về nuôi trong lọ không?

Có thể lấy một nhúm nhỏ rêu ở chính sân nhà, chỗ rêu đã bong, đặt trong lọ thuỷ tinh có nắp hở và để chỗ sáng nhẹ. Không lấy rêu ở rừng, khu bảo tồn hay mảng rêu lớn trên di tích.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138