Nấm dại mọc trong vườn, ven rừng, bãi cỏ thì chỉ nên nhìn, không hái về ăn, vì ở nhà không có cách nào chắc chắn phân biệt nấm độc với nấm lành. Các mẹo dân gian như thử bằng đũa bạc, xem sâu bọ có ăn, nấu chung với gạo hay tỏi đều không phát hiện được chất độc của những loài nấm nguy hiểm nhất.
Mỗi mùa mưa ở nhiều tỉnh miền núi phía Bắc và Tây Nguyên đều có những vụ ngộ độc do hái nấm dại, có vụ nặng và có người không qua khỏi. Bài này không dạy nhận biết nấm để ăn. Nó giải thích vì sao các mẹo cũ sai, những dấu hiệu ngộ độc cần đi viện ngay, và cách biến chuyện nấm dại thành một bài học quan sát mà trẻ nhớ được: nấm ngoài vườn rất đáng xem, nhưng chỉ để xem.
Vì sao những mẹo thử nấm độc quen thuộc không dùng được
Thử bằng đũa bạc, thìa bạc. Bạc đen lại khi gặp một số hợp chất có lưu huỳnh, chẳng hạn trong tỏi, trứng. Chất độc của những loài nấm gây chết người thường gặp không làm bạc đổi màu. Đũa không đen không nói lên điều gì.
Thấy sâu, sên, côn trùng ăn được thì người ăn được. Cơ thể sâu bọ khác hẳn cơ thể người. Có loài nấm cực độc với người mà sên vẫn gặm bình thường.
Nấm có màu sặc sỡ mới độc, nấm trắng là lành. Ngược lại, một số loài nấm gây chết người lại có mũ màu trắng hoặc nhạt, trông sạch sẽ và rất giống nấm ăn được.
Nấm mọc trên gỗ, gần nhà thì lành. Chỗ mọc không quyết định độc hay lành. Nấm độc có thể mọc ngay dưới gốc cây ăn quả trong vườn.
Nấu kỹ, luộc bỏ nước đầu là hết độc. Một số chất độc của nấm chịu được nhiệt, đun sôi, xào, phơi khô hay ngâm muối đều không phá huỷ.
Người già trong làng hái mấy chục năm không sao. Kinh nghiệm thật đáng quý nhưng có giới hạn: chỉ cần một lần nhầm một cây trong rổ là đủ gây hậu quả, và nhiều vụ ngộ độc xảy ra ở chính những người quen hái.
Nấm độc nguy hiểm vì triệu chứng có thể đến muộn
Điều khiến ngộ độc nấm khác với nhiều loại ngộ độc thức ăn khác là thời gian. Có loại nấm gây nôn, đau bụng, tiêu chảy chỉ sau khoảng nửa giờ đến vài giờ; loại này khó chịu nhưng thường được phát hiện sớm. Nhưng có những loài nấm độc nhất lại gây triệu chứng muộn, thường sau khoảng sáu đến hơn mười hai giờ, khi chất độc đã ngấm vào máu và bắt đầu làm tổn thương gan, thận.
Nguy hiểm hơn nữa là có lúc người bệnh nôn, tiêu chảy rồi tưởng như đỡ, ngủ một giấc thấy khoẻ hơn, trong khi gan đang bị hại âm thầm. Nhiều gia đình vì thấy đỡ nên không đi viện, đến khi vàng da, lơ mơ thì đã muộn. Vì vậy với nấm dại, không chờ có triệu chứng: đã ăn nấm lạ là đi khám, mang theo phần nấm còn lại hoặc chụp ảnh cả cây.
Với trẻ nhỏ, chỉ một lượng rất nhỏ cũng có thể nặng hơn người lớn vì cơ thể nhỏ. Nếu trẻ cầm nấm dại cho lên miệng mà người lớn không chắc trẻ đã nuốt hay chưa, hãy coi như đã nuốt và đưa đi cơ sở y tế gần nhất. Đừng tự gây nôn bằng cách móc họng hay cho uống nước muối, vì có thể làm trẻ sặc.
Khi nào phải đi viện ngay
Bảng dưới đây không dùng để tự chẩn đoán ở nhà. Nó giúp người lớn không chủ quan trong những tình huống hay gặp. Ở mọi dòng, hướng xử lý chung là đến cơ sở y tế và mang theo mẫu nấm.
| Tình huống | Điều dễ hiểu lầm | Nên làm |
|---|---|---|
| Trẻ cầm nấm dại, không rõ có cho vào miệng không | "Chắc nó chỉ cầm chơi" | Rửa tay, súc miệng cho trẻ, theo dõi sát; có dấu hiệu đã nhai thì đi khám ngay |
| Cả nhà ăn nấm lạ, chưa ai thấy gì | "Đã mấy tiếng không sao, chắc lành" | Đi khám, kể rõ giờ ăn và mang nấm còn lại |
| Nôn, tiêu chảy rồi tự đỡ | "Chỉ là đau bụng thường" | Vẫn đi viện, vì gan có thể đang bị tổn thương |
| Chỉ một người trong nhà có triệu chứng | "Người khác ăn cùng không sao thì không phải tại nấm" | Tất cả người đã ăn đều đi khám |
| Vật nuôi gặm nấm ngoài sân | "Chó mèo tự biết tránh" | Đưa đến bác sĩ thú y, mang mẩu nấm theo |
Mang theo mẫu nấm là điều nhiều người quên. Nếu không còn cây nào, chụp ảnh chỗ nấm mọc, ảnh mũ, ảnh dưới mũ và ảnh chân cuống sát đất cũng giúp được bác sĩ.
Dạy trẻ luật "nấm dại chỉ để nhìn" theo cách trẻ nhớ được
Ví dụ giả định: ông Tư ở Điện Biên có vườn sát đồi, mùa mưa nấm mọc khắp gốc cây. Hai đứa cháu 5 và 8 tuổi lên chơi hè. Thay vì cấm đoán, ông biến chuyện nấm thành một trò chơi có luật, làm theo các bước sau.
- Ngày đầu, ông dắt hai cháu đi một vòng vườn, chỉ cho cháu những chỗ có nấm, gọi chúng là "nhà của nấm" và đặt luật: thấy nấm thì gọi ông, không tự cầm.
- Ông đưa mỗi cháu một que tre dài để lật lá, nói rõ que là "tay" khi ra vườn, xong thì để que ở một chỗ cố định.
- Cháu lớn được giao chụp ảnh từng cụm nấm, cháu nhỏ được giao đếm số cây nấm trong cụm.
- Về nhà, cả hai rửa tay bằng xà phòng trước khi ăn bất cứ thứ gì, kể cả trái cây hái trong vườn.
- Buổi tối ông kể chuyện có thật về những vụ ngộ độc nấm ở bản bên, kể nhẹ nhàng, không doạ, chỉ nhấn rằng người lớn cũng nhầm được.
- Ông nhặt bỏ nấm mọc sát chỗ hai cháu hay chơi bằng găng tay, giải thích cho cháu là ông làm vì em nhỏ, không phải vì nấm xấu.
Đến cuối hè, cháu nhỏ tự nhắc anh: "Nấm là để nhìn." Luật được nhắc đi nhắc lại bằng hành động mỗi ngày nhớ lâu hơn nhiều so với một lần cấm.
Vì sao người trong nghề cũng phải thận trọng với nấm dại
Người nghiên cứu nấm phân biệt loài dựa trên nhiều đặc điểm cùng lúc: hình dạng và màu mũ khi non lẫn khi già, kiểu phiến, màu bức in bào tử, có vòng cuống hay không, có bao gốc nằm dưới đất hay không, mùi, chỗ mọc, cây chủ, và nhiều khi phải soi kính hiển vi. Một loài có thể đổi màu theo tuổi, theo mưa nắng, và hai loài khác nhau có thể trông giống hệt nhau ở một giai đoạn.
Một chi tiết dễ thấy là bao gốc: cái "chén" ôm chân cuống, nằm một phần dưới đất. Nhiều người nhổ hoặc cắt nấm ngang mặt đất nên bỏ mất phần này, trong khi đây là một trong những dấu hiệu người làm nghề xem rất kỹ ở nhóm nấm độc tán trắng. Nhưng ngay cả có hay không có bao gốc cũng không đủ để kết luận một cây nấm ăn được.
Câu chuyện này rất hợp để nói với học sinh lớn: khoa học không phải lúc nào cũng có câu trả lời nhanh, và người hiểu biết thật lại là người cẩn thận nhất. Nấm ăn được trong bữa cơm nhà mình nên đến từ người trồng nấm, không đến từ bờ rào. Học sinh THCS có thể tự tìm hiểu thêm vì sao nhóm nấm tán trắng lại khó nhận ra đến vậy, rồi kể lại cho em nhỏ trong nhà bằng lời của mình.
Những việc không cần làm với nấm dại trong vườn
Nhiều gia đình vì sợ nấm độc mà làm quá tay, vừa tốn công vừa có khi hại hơn. Với nấm mọc trong vườn nhà, những việc dưới đây thường không cần:
- Không cần phun thuốc diệt nấm xuống đất: mạng sợi nấm nằm sâu, thuốc không diệt hết mà còn hại giun, vi sinh vật có ích trong đất.
- Không cần đào bới gốc cây để "nhổ tận rễ": nấm đang phân huỷ gốc cây chết hay rễ mục, đào lên chỉ làm rối đất.
- Không cần doạ trẻ nấm là "ma quỷ" hay "điềm xấu": trẻ sẽ sợ chứ không hiểu, và sự sợ hãi không giữ được lâu.
- Không cần đốt nấm: nhặt bỏ bằng găng tay vào túi rác là đủ.
- Không cần cấm trẻ ra vườn mùa mưa: luật nhìn bằng mắt, lật bằng que, rửa tay khi về đủ để trẻ vừa an toàn vừa được khám phá.
Việc nên làm duy nhất nếu nhà có trẻ dưới ba tuổi hay chó con hay gặm: đi một vòng sân mỗi sáng mùa mưa, nhặt bỏ quả thể mới nhú ở khu vực trẻ chơi. Năm nào cũng làm, nhưng không năm nào cần dùng hoá chất.
Nấm dại vẫn đáng xem: theo dõi vòng đời của chúng từ xa
Cấm ăn không có nghĩa là bỏ qua. Một cụm nấm dại trong vườn là cơ hội hiếm để trẻ thấy trọn vòng đời của một cây nấm thật, từ lúc nụ nấm tròn như hạt đậu nhú lên sau cơn mưa, đến lúc mũ xoè, rồi héo và sụp xuống chỉ sau vài ngày. Nấm mua ở chợ không cho trẻ xem được điều đó.
Cách làm đơn giản: chọn một cụm nấm ở chỗ ít người qua lại, cắm một que tre cách đó một khoảng để đánh dấu, mỗi sáng đứng ở cùng một chỗ chụp một tấm ảnh. Trẻ lớn có thể ghi thêm mũ nấm rộng cỡ nào so với nắp chai đặt bên cạnh, có con gì đến ăn, mặt đất quanh đó có lớp bột màu không. Chỉ nhìn và chụp, không chạm.
Khi cụm nấm tàn, đừng vội kết luận "nấm chết rồi". Hỏi trẻ: mùa mưa sau, nấm có mọc lại đúng chỗ này không? Câu trả lời thường là có, vì mạng sợi nấm dưới đất vẫn sống. Ghi lại ngày tháng năm nay, sang năm quay lại đúng que tre ấy, trẻ sẽ tự thấy rằng thứ mình nhìn thấy chỉ là một phần rất nhỏ của nấm. Đó là bài học vòng đời trọn vẹn mà không cần hái một cây nào.
Câu hỏi thường gặp
Có cách nào nhận biết nấm độc bằng mắt thường không?
Không có cách nào đủ chắc cho người không chuyên. Màu sắc, mùi, chỗ mọc, sâu bọ ăn hay không đều không phân biệt được nấm độc. Ngay cả người làm nghề cũng phải xem nhiều đặc điểm cùng lúc, có khi phải soi kính hiển vi.
Nấm độc nấu chín có hết độc không?
Không. Một số chất độc của nấm chịu được nhiệt, nên luộc, xào, nấu canh, phơi khô hay ngâm muối đều không làm mất độc. Đó là lý do nhiều vụ ngộ độc xảy ra dù nấm đã được nấu rất kỹ.
Ăn nấm dại bao lâu thì có triệu chứng?
Tuỳ loài nấm. Có loại gây nôn, đau bụng chỉ sau khoảng nửa giờ đến vài giờ; có loại nguy hiểm hơn gây triệu chứng muộn, khoảng sáu đến hơn mười hai giờ. Vì vậy đã ăn nấm lạ thì nên đi khám ngay, không chờ.
Trẻ cầm nấm dại rồi đưa tay lên miệng thì làm gì?
Lau sạch miệng, rửa tay cho trẻ, giữ lại cây nấm. Nếu thấy có dấu hiệu trẻ đã cắn hoặc nhai, đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay kèm mẫu nấm, không tự gây nôn bằng cách móc họng.
Nấm mọc trong vườn có làm hại cây ăn quả không?
Phần lớn nấm mọc dưới gốc cây đang phân huỷ lá mục, rễ chết hoặc sống chung có lợi với rễ cây. Một số ít loài gây mục gốc cây đã yếu. Nếu cây ăn quả vẫn xanh tốt thì nấm quanh gốc thường không đáng lo.
Có nên cho trẻ xem nấm dại không hay cấm hẳn?
Nên cho xem, với luật rõ ràng: nhìn bằng mắt, lật bằng que, không cầm, không ăn, rửa tay khi về. Cấm hẳn khiến trẻ tò mò lén chạm, còn quan sát có người lớn đi cùng giúp trẻ hiểu và tự giữ an toàn.