SanSinh.comSản Sinh
Nấm, rêu, dương xỉ

Vòng đời dương xỉ: từ bào tử đến tản hình trái tim rồi cây con, gieo thử trong hộp

Bào tử dương xỉ không mọc thẳng thành cây mà thành tản nhỏ hình trái tim trước. Gieo bào tử trong hộp kín tại nhà, theo dõi từng giai đoạn trong vài tháng.

Clear plastic box with damp soil covered in tiny green heart-shaped fern sprouts on a shaded classroom shelf, teacher and pupil peering in from behind, macro, soft indirect light

Vòng đời dương xỉ có hai thế hệ sống luân phiên: bào tử rơi vào chỗ ẩm không mọc ngay thành cây dương xỉ, mà mọc thành một tản nhỏ, dẹt, hình trái tim, chỉ cỡ vài milimét; trên tản ấy có cơ quan đực và cái, nhờ một màng nước mà tinh trùng bơi đến trứng, và từ trứng đã thụ tinh mới mọc lên cây dương xỉ con có lá.

Thế hệ tản nhỏ ấy có thật ngoài tự nhiên, nhưng gần như không ai để ý vì nó nhỏ và lẫn với rêu. Cách dễ nhất để nhìn tận mắt là gieo bào tử dương xỉ trong một hộp nhựa trong có nắp. Bài này đi từng bước: lấy bào tử từ cây nhà, chuẩn bị hộp, theo dõi trong vài tháng, nhận ra từng giai đoạn và xử lý khi hộp bị rêu, mốc lấn.

Các giai đoạn của vòng đời dương xỉ

Thời gian dưới đây chỉ là khoảng thường gặp khi gieo trong hộp ở nhiệt độ phòng nước ta, có thể nhanh hơn hoặc chậm hơn rất nhiều tuỳ loài dương xỉ, độ ẩm và ánh sáng. Ghi ngày thật của hộp mình vào cột cuối.

Giai đoạnTrông như thế nàoKhoảng thời gian sau khi gieoGhi ngày thật
Bào tửBụi nâu mịn rải trên mặt đấtNgày gieo
Bào tử nảy mầmLớp phủ xanh rất mỏng như mốc xanhKhoảng một đến vài tuần
Tản nonNhững vảy xanh nhỏ li ti, chưa rõ hìnhKhoảng vài tuần đến hơn một tháng
Tản hình trái timTấm xanh dẹt cỡ vài milimét, có khía hình tim, áp sát đấtKhoảng một đến vài tháng
Thụ tinhKhông thấy được; cần nước đọng trên mặt tảnSau khi tản trưởng thành
Cây dương xỉ conMột lá non nhỏ đứng lên từ chỗ khía của tảnKhoảng vài tháng trở lên
Tản tànTản héo dần khi cây con tự sống đượcSau khi cây con có vài lá

Đây là một dự án dài ngày, rất hợp với học sinh tiểu học và THCS làm cả học kỳ. Nói trước với trẻ rằng có thể phải chờ lâu và có hộp sẽ không thành, để con không thất vọng khi tuần đầu chưa thấy gì.

Lấy bào tử từ cây dương xỉ nhà mình

Chỉ lấy từ cây dương xỉ trồng ở nhà, ở trường, hoặc xin của người quen. Không ngắt lá dương xỉ trong rừng, khu bảo tồn hay vườn công cộng.

  1. Chọn một lá có ổ bào tử đã chuyển nâu nhưng chưa xơ, tức là ổ còn căng, chưa trống.
  2. Người lớn cắt một mẩu lá cỡ bàn tay, phần còn lại của cây để nguyên.
  3. Đặt mẩu lá úp mặt dưới xuống trên một tờ giấy trắng, gập giấy lại thành phong bì hoặc cho vào phong bì giấy.
  4. Để phong bì ở chỗ khô, thoáng khoảng một hai ngày; lá khô đi làm túi bào tử bật ra.
  5. Mở phong bì, bỏ mẩu lá ra; dưới đáy là lớp bụi nâu mịn, đó là bào tử, kèm vài mảnh vụn của túi.
  6. Gõ nhẹ để bụi dồn về một góc, giữ phong bì khô cho đến ngày gieo.

Có thể lấy bào tử từ hai loại dương xỉ khác nhau, đựng hai phong bì riêng, ghi rõ tên cây mẹ. Gieo hai hộp song song sẽ thấy tốc độ và hình dạng tản khác nhau, thêm một câu hỏi cho trẻ.

Bào tử khô để trong phong bì giấy, cất ở chỗ mát và khô, thường vẫn gieo được sau vài tuần, nhưng gieo càng sớm càng dễ thành. Không cất trong túi nhựa kín vì hơi ẩm đọng lại dễ làm bào tử mốc. Nếu lớp có hai ba tổ cùng làm, chia bào tử từ một phong bì cho các tổ để so sánh cho công bằng.

Chuẩn bị hộp và gieo bào tử

Ví dụ giả định: cô Thuỷ dạy lớp 5 ở Cần Thơ cho mỗi tổ một hộp nhựa trong có nắp, loại hộp đựng bánh. Đất là đất sạch trồng rau mua ở cửa hàng, trộn chút xơ dừa cho tơi. Các bước làm trong một tiết học:

  1. Người lớn làm sạch đất bằng cách rót nước sôi qua đất trong rổ, để nguội hẳn; bước này giúp bớt rêu, tảo, nấm mốc có sẵn trong đất.
  2. Rửa sạch hộp, đục vài lỗ nhỏ dưới đáy nếu muốn thoát nước, lót một lớp đất dày chừng hai đốt ngón tay, nén nhẹ cho phẳng.
  3. Tưới đất bằng nước đun sôi để nguội cho ẩm đều, không đọng vũng.
  4. Rắc bào tử thật mỏng lên mặt đất bằng cách gõ nhẹ phong bì; rắc dày quá thì tản mọc chen chúc, khó lớn.
  5. Đậy nắp ngay, dán tên tổ, tên cây mẹ và ngày gieo bên ngoài hộp.
  6. Đặt hộp ở chỗ sáng nhưng không có nắng chiếu thẳng, như kệ cạnh cửa sổ hướng bắc; nắng trực tiếp làm hộp nóng như lò.
  7. Mỗi tuần mở nắp xem một lần, phun sương nhẹ nếu mặt đất có vẻ khô, rồi đậy lại ngay.

Ở lớp cô Thuỷ, sau khoảng ba tuần hộp đầu tiên đã có lớp xanh mờ; đến tuần thứ bảy, các tổ đã thấy rõ những tấm hình trái tim to bằng hạt tấm. Một hộp bị nắng chiều chiếu vào, khô và trắng mốc, cả lớp cùng bàn vì sao.

Nhìn tản hình trái tim và chờ cây con mọc lên

Khi tản đã to cỡ vài milimét, hãy cho trẻ soi bằng kính lúp qua nắp hộp. Tản là một tấm xanh mỏng một lớp tế bào ở mép, có một khía lõm hình trái tim ở đầu. Mặt dưới tản có những sợi mảnh như rễ giả để bám đất. Cũng ở mặt dưới, gần khía tim, là nơi có cơ quan cái chứa trứng; cơ quan đực thì nằm rải rác phía sau. Những thứ này quá nhỏ để thấy bằng kính lúp thường.

Thụ tinh cần một màng nước phủ lên mặt tản để tinh trùng bơi đến trứng, giống như ở rêu. Vì vậy khi tản đã to, người ta thường phun sương nhẹ để mặt đất và tản đọng một lớp nước mỏng. Đây là bước nối giữa hai thế hệ, và giải thích vì sao dương xỉ ngoài tự nhiên tập trung ở chỗ ẩm.

Từ trứng đã thụ tinh mọc ra cây dương xỉ con. Lá non đầu tiên nhỏ xíu, đứng lên ngay từ chỗ khía tim của tản, rất dễ nhận ra vì nó vuông góc với tấm tản nằm bẹp dưới đất. Cây con lớn dần, có thêm lá, còn tản thì héo đi. Cây dương xỉ con ấy sau này lớn lên, lại mang ổ bào tử dưới lá, khép kín vòng đời.

Hộp bị rêu, mốc, tảo lấn: vì sao và làm gì

Mốc trắng, xám trên mặt đất. Thường do đất chưa sạch, nước tưới bẩn, hoặc hộp quá nóng và bí. Gạt bỏ chỗ mốc bằng que, mở nắp vài phút mỗi ngày cho thoáng; lần sau làm kỹ bước rót nước sôi qua đất.

Rêu mọc lẫn với tản. Bào tử rêu có sẵn trong không khí và đất. Rêu non trông khá giống tản non; phân biệt bằng cách chờ: tản thành tấm hình tim dẹt, rêu thành cây có thân lá đứng. Nhổ bỏ rêu bằng tăm.

Lớp nhớt xanh phủ kín. Đó là tảo, thường do quá nhiều nước và ánh sáng mạnh. Giảm phun, chuyển hộp ra chỗ dịu hơn.

Tản mọc dày như thảm, không lớn. Rắc bào tử quá dày. Dùng tăm gắp một nhúm tản sang hộp khác để giãn ra; tản thưa thì lớn nhanh hơn và dễ cho cây con hơn.

Tản vàng, chết dần. Có thể vì khô, vì nắng gắt hoặc nóng quá. Nhớ rằng mỗi lần mở nắp quá lâu là hộp mất ẩm.

Mấy tháng không thấy gì. Bào tử có thể đã lấy quá non hoặc quá già, hoặc loài đó khó gieo. Ghi lại và thử lại với lá khác; một hộp không thành vẫn là một kết quả khoa học.

Khi cây con đã có vài lá, đưa đi đâu

Đến lúc cây con có từ ba, bốn lá và cao chừng một đốt ngón tay, chúng có thể ra khỏi hộp. Một vài điều nên giữ:

  • Mở nắp hộp dần dần, mỗi ngày lâu thêm một chút trong khoảng một tuần, để cây quen với không khí khô hơn bên ngoài.
  • Dùng thìa nhỏ xúc cả cụm cây con cùng đất, trồng vào chậu nhỏ đất ẩm, để chỗ râm.
  • Trồng ở nhà, ở góc thiên nhiên của lớp, hoặc tặng các bạn trong lớp mỗi bạn một chậu.
  • Không đem cây con trồng vào rừng, khu bảo tồn hay vườn công cộng; dương xỉ từ chậu nhà có thể không phải loài vốn có ở đó.
  • Ghi ngày cây con ra chậu vào cột cuối của bảng giai đoạn để khép lại cuốn nhật ký.

Nếu cả lớp có mười hộp mà chỉ ba hộp ra được cây con, đó là con số đáng bàn hơn là đáng buồn: nó cho thấy vì sao một lá dương xỉ phải thả ra rất nhiều bào tử.

Dương xỉ đứng giữa rêu và cây có hạt

Đặt dương xỉ cạnh rêu và cây có hạt giúp học sinh lớn thấy rõ vì sao vòng đời của nó đặc biệt. Bảng này chỉ so ở mức quan sát được, không thay cho bài học trên lớp.

Điều so sánhRêuDương xỉCây có hạt (như cây đậu)
Cây ta thường thấy là thế hệ nàoCây rêu xanh mang cơ quan đực, cáiCây có lá to, mang ổ bào tửCây có rễ, thân, lá, hoa
Thế hệ nhỏ còn lạiCuống mảnh mang nang, sống bám trên cây rêuTản hình tim sống tự do trên đấtRất nhỏ, nằm ẩn trong hoa, không thấy
Có mạch dẫn nướcKhôngCóCó
Cần nước để thụ tinhCóCó, ở giai đoạn tảnKhông, nhờ hạt phấn
Phát tán bằngBào tửBào tửHạt
Có thể cao đếnVài centimétTừ vài centimét đến loài thân cao như câyTừ cỏ nhỏ đến cây cổ thụ

Dương xỉ đã có mạch dẫn nước nên lớn được to hơn rêu nhiều, nhưng vẫn cần nước để thụ tinh như rêu. Đó là lý do dương xỉ to khoẻ đến đâu cũng ưa chỗ ẩm. Học sinh THCS có thể dùng chính hộp gieo bào tử của mình để minh hoạ dòng giữa của bảng này.

Câu hỏi thường gặp

Tản dương xỉ là gì?

Tản là thế hệ nhỏ, sống tự do trong vòng đời dương xỉ, mọc ra từ bào tử. Nó là một tấm xanh dẹt, thường hình trái tim, chỉ cỡ vài milimét, mang cơ quan đực và cái. Cây dương xỉ có lá mọc lên từ trứng đã thụ tinh trên tản.

Gieo bào tử dương xỉ bao lâu thì có cây con?

Thường phải vài tháng trở lên mới thấy lá non đầu tiên, tuỳ loài dương xỉ, độ ẩm và nhiệt độ. Trong khoảng một đến vài tuần đầu chỉ thấy lớp xanh mờ, rồi đến tản hình trái tim, rồi mới đến cây con.

Vì sao phải đậy kín hộp khi gieo bào tử dương xỉ?

Vì bào tử và tản rất nhỏ, mỏng và dễ chết khô. Hộp kín giữ ẩm ổn định, đồng thời hạn chế bào tử rêu, nấm mốc trong không khí rơi vào. Màng nước trên mặt tản cũng cần cho bước thụ tinh.

Có cần mua bào tử dương xỉ không?

Không cần. Một lá dương xỉ trồng ở nhà có ổ bào tử nâu đã cho đủ bào tử gieo nhiều hộp. Chỉ cần cắt một mẩu lá, để trong phong bì giấy một hai ngày cho bào tử rơi ra.

Vì sao ngoài tự nhiên ít ai nhìn thấy tản dương xỉ?

Vì tản rất nhỏ, mọc sát đất ẩm, lẫn với rêu và tảo, lại tồn tại không lâu sau khi cây con mọc lên. Người không biết tìm thường đi ngang qua mà không để ý. Gieo trong hộp là cách dễ nhất để thấy.

Dự án gieo bào tử dương xỉ hợp với lớp mấy?

Học sinh từ lớp 4, lớp 5 đã có thể theo dõi và ghi nhật ký cùng giáo viên; học sinh THCS có thể tự làm trọn từ lấy bào tử đến chuyển cây con ra chậu, kèm so sánh hai loài dương xỉ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138