Con ếch đi qua bốn chặng nhìn thấy được bằng mắt thường: ổ trứng trong suốt nổi trên mặt nước, nòng nọc có đuôi bơi như cá, nòng nọc mọc hai chân sau rồi hai chân trước, cuối cùng là ếch con tiêu dần đuôi và bò lên bờ. Ở phần lớn các tỉnh Việt Nam, chặng đầu tiên rơi vào những trận mưa lớn đầu mùa, khi ruộng, mương và vũng nước vừa đầy trở lại.
Thời gian từ trứng đến ếch con dao động khá rộng, thường khoảng vài tuần đến hơn hai tháng, tuỳ loài và tuỳ nhiệt độ nước. Nước ấm, nhiều thức ăn thì nòng nọc lớn nhanh; nước lạnh hoặc vũng sắp cạn thì nhịp thay đổi khác hẳn. Vì vậy cách theo dõi hợp lý là ghi lại thứ tự giai đoạn và ngày mình nhìn thấy, chứ đừng cố khớp với một con số trong sách.
Bốn giai đoạn của con ếch và dấu hiệu nhận ra
Bảng dưới gom những gì bạn nhìn thấy được ngoài ruộng hoặc ao, không cần kính hiển vi. Cột thời gian chỉ là mốc khoảng, có thể lệch nhiều ngày tuỳ thời tiết và loài ếch ở vùng bạn.
| Giai đoạn | Trông như thế nào | Thường thấy ở đâu | Kéo dài khoảng |
|---|---|---|---|
| Ổ trứng | Khối thạch trong suốt, mỗi trứng là một chấm đen nằm giữa vòng thạch, có loài thành mảng nổi | Mặt nước nông, lặng, sát bờ ruộng, rìa ao, vũng nước mưa | Vài ngày, nước ấm thì nở nhanh hơn |
| Nòng nọc mới nở | Thân nhỏ như hạt đậu xanh có đuôi, lúc đầu bám vào khối thạch hay cọng cỏ, ít bơi | Quanh chỗ ổ trứng cũ | Một hai ngày đầu |
| Nòng nọc bơi tự do | Đầu tròn liền thân, đuôi dẹt, bơi thành đàn, ăn rêu tảo và mùn | Chỗ nước nông có nắng, nhiều rong | Phần lớn thời gian của vòng đời dưới nước |
| Nòng nọc mọc chân | Hai chân sau nhú ra ở gốc đuôi trước, hai chân trước bật ra sau | Hay nổi lên đớp khí, nép mép nước | Vài tuần, tuỳ nhiệt độ |
| Ếch con | Bốn chân đủ, đuôi ngắn dần rồi mất, thân bằng đầu ngón tay | Bờ cỏ ẩm, mép ruộng, rời nước nhiều sau mưa | Lớn dần thành ếch trưởng thành trong nhiều tháng |
Điều dễ bỏ sót là giai đoạn nòng nọc mới nở. Nhiều người ra ruộng thấy ổ trứng hôm trước biến mất và nghĩ bị ăn hết, trong khi thật ra trứng đã nở và nòng nọc tí hon đang bám lẩn trong đám thạch còn sót. Ngồi xuống thật gần, nhìn nghiêng với mặt nước, bạn sẽ thấy những chấm đen có đuôi rung nhẹ.
Ếch đẻ trứng khi nào và vì sao lại là sau mưa
Ếch là lưỡng cư, nghĩa là cả đời gắn với hai môi trường: trứng và nòng nọc sống dưới nước, con trưởng thành sống được cả trên cạn lẫn dưới nước. Trứng ếch không có vỏ cứng như trứng gà, chỉ có lớp thạch bao ngoài, nên phải đẻ vào nước, nếu không sẽ khô ngay. Đó là lý do mùa sinh sản của ếch đồng ở nước ta bám chặt vào mùa mưa.
Sau một trận mưa to đầu mùa, nước tràn ruộng và trũng, nhiệt độ nước ấm, thức ăn cho nòng nọc như rêu tảo bắt đầu sinh sôi. Ếch đực ra chỗ nước nông kêu gọi bạn, ếch cái đến, hai con ôm nhau và trứng được thụ tinh ngay khi ra khỏi cơ thể con cái. Sáng hôm sau, ổ trứng thường đã nằm sẵn trên mặt nước.
Thử hình dung chị Hạnh ở Đồng Tháp dắt bé Bin 6 tuổi đi dọc bờ ruộng sau trận mưa cuối tháng Tư. Đêm trước nghe ếch kêu inh ỏi, sáng ra hai mẹ con thấy ba bốn mảng trứng nổi lềnh bềnh sát bờ. Đó là thời điểm đẹp nhất để bắt đầu một cuốn nhật ký quan sát, vì bạn có thể chứng kiến trọn vòng từ ngày đầu tiên.
Ở miền Bắc, mùa mưa đến muộn hơn và có giai đoạn lạnh, nên ếch thường sinh sản rộ vào cuối xuân và đầu hè. Ở miền Trung, mùa mưa lệch về cuối năm, nhịp sinh sản cũng có thể khác. Không có một tháng chung cho cả nước, chỉ có quy luật chung: nước về thì ếch đẻ.
Bên trong nòng nọc thay đổi những gì
Hô hấp chuyển từ mang sang phổi. Nòng nọc mới nở thở bằng mang, lúc đầu còn thấy mang ngoài như túm lông nhỏ hai bên đầu, sau đó mang được da che lại. Khi gần thành ếch, phổi phát triển, nên bạn sẽ thấy nòng nọc lớn thường xuyên ngoi lên mặt nước đớp một ngụm khí rồi lặn xuống.
Miệng và cách ăn thay đổi hẳn. Nòng nọc phần lớn ăn thực vật, gặm rêu tảo và mùn bám trên lá, đá, thành ao. Ếch con thì ăn thịt hoàn toàn: côn trùng nhỏ, giun, nhện. Trong giai đoạn chuyển tiếp, miệng rộng ra, ruột ngắn lại, và nòng nọc gần như ngừng ăn vài ngày.
Đuôi không rụng mà được tiêu đi. Nhiều trẻ hỏi đuôi rơi ở đâu. Thật ra đuôi được cơ thể hấp thu dần làm nguồn dinh dưỡng, nên nó ngắn lại từng ngày chứ không rụng ra thành một khúc. Đây là câu hỏi hay để con tự kiểm: ngày nào đuôi còn dài bằng thân, ngày nào chỉ còn một mẩu.
Chân sau ra trước, chân trước ra sau. Hai chân sau nhú ra ở gốc đuôi, lúc đầu như hai cái mầm nhỏ, rồi dài ra, có khớp, có màng. Hai chân trước thực ra đã hình thành bên trong lớp da che mang và bật ra khá đột ngột, nên có hôm bạn thấy nòng nọc hai chân, hôm sau đã bốn chân.
Theo dõi một ổ trứng ếch ngay tại ruộng, không mang về nhà
Cách tôn trọng con vật nhất là quan sát tại chỗ. Ổ trứng ở ngoài ruộng có nước tự nhiên, thức ăn tự nhiên, còn trong chậu ở nhà thì nòng nọc rất dễ chết vì nước clo, nước nóng hay thiếu thức ăn. Các bước dưới đây làm được với trẻ từ bốn, năm tuổi.
- Chọn một ổ trứng gần lối đi, có mốc dễ nhớ như cây chuối, cọc rào, hay góc bờ ruộng, để hôm sau tìm lại đúng chỗ.
- Đứng hoặc ngồi xổm trên bờ, không lội xuống. Dùng điện thoại chụp một tấm từ trên xuống và một tấm nghiêng sát mặt nước.
- Ghi ngày, giờ, trời nắng hay mưa, mực nước cao hay thấp so với hôm trước, kèm một hình vẽ nhỏ của con.
- Quay lại mỗi ngày hoặc cách ngày, cùng một khung giờ. Nếu không đi được hằng ngày thì hai ba ngày một lần vẫn đủ thấy thay đổi.
- Khi trứng đã nở, chuyển sang theo dõi cả đàn nòng nọc quanh đó: chúng tụ lại hay tản ra, có con nào đã nhú chân chưa.
- Dừng lại khi thấy ếch con bò lên bờ cỏ. Đếm thử xem trong một khoảng nhỏ có bao nhiêu con, rồi để chúng đi.
- Về nhà rửa tay bằng xà phòng, cả tay người lớn lẫn tay trẻ, kể cả khi không chạm vào nước.
Nếu ruộng sắp được bơm cạn hay phun thuốc, đừng cố cứu bằng cách xúc cả ổ về nhà. Bạn có thể hỏi chủ ruộng và chấp nhận rằng ngoài tự nhiên không phải ổ nào cũng thành ếch. Đó cũng là một điều đáng nói với con.
Vì sao một ổ trứng rất nhiều nhưng ếch con lại ít
Một ếch cái có thể đẻ hàng trăm đến hàng nghìn trứng trong một lần, tuỳ loài và kích thước con cái. Nghe thì nhiều, nhưng chỉ một phần rất nhỏ sống được đến khi thành ếch trưởng thành. Trứng bị cá, ốc, côn trùng nước ăn; nòng nọc bị chuồn chuồn ấu trùng, bọ nước, cá, rắn nước, chim bắt; vũng nước cạn sớm thì cả đàn chết khô.
Chiến lược đẻ thật nhiều để bù cho mất mát là chuyện phổ biến ở những loài không chăm con. Ếch đồng đẻ xong là bỏ đi, không ấp, không giữ. Ngược lại, chim hay thú đẻ ít con hơn nhưng bố mẹ chăm lâu. Đây là cách giải thích dễ hiểu cho học sinh tiểu học vì sao số trứng mỗi loài khác nhau.
Một câu hỏi gợi tò mò bạn có thể đặt cho con: nếu ổ trứng nào cũng nở hết thành ếch, thì sang năm cánh đồng sẽ ra sao? Trẻ thường tự nghĩ ra rằng sẽ không đủ chỗ, không đủ sâu bọ để ăn. Từ đó, việc con nòng nọc bị cá ăn trở nên dễ chấp nhận hơn, vì nó là một phần của chuỗi thức ăn ngoài đồng.
Bạn cũng đừng ngạc nhiên nếu sau ba tuần, đàn nòng nọc đông nghịt ban đầu chỉ còn lác đác vài chục con. Đó là diễn biến bình thường, không phải do mình quan sát làm hỏng.
Những chỗ hay hiểu sai về vòng đời con ếch
Vòng đời con ếch được dạy từ rất sớm nên có nhiều hình dung đơn giản quá mức. Dưới đây là những điểm người lớn hay nói sai với trẻ, kèm cách nói lại cho đúng.
- Nòng nọc là con cá con. Nòng nọc bơi giống cá nhưng không phải cá. Nó không có vây chẵn hai bên thân, và sẽ mọc chân. Cá con thì lớn lên vẫn là cá.
- Ếch con mới lên bờ là ếch nhỏ y hệt ếch lớn. Ếch con mới rời nước có khi vẫn còn mẩu đuôi, da mỏng, rất dễ khô. Chúng cần chỗ cỏ ẩm, không phải bãi đất trống.
- Trứng ếch nổi là trứng hỏng. Phần lớn trứng ếch đồng nổi hoặc lơ lửng gần mặt nước là chuyện bình thường. Trứng hỏng thường đục trắng, mốc, chấm đen nhoè đi.
- Ếch nào cũng phải qua nòng nọc dưới nước. Đa số ếch nhái ở quanh nhà thì đúng là vậy, nhưng trên thế giới có loài phát triển trực tiếp trong trứng. Với trẻ nhỏ, chỉ cần nói phần lớn ếch đi qua nòng nọc là đủ.
- Bỏ nòng nọc vào chai nước máy là nuôi được. Nước máy có clo, chai kín thiếu khí, không có rêu tảo. Đây là cách nhanh nhất làm nòng nọc chết.
Khi trẻ hỏi một điều mình không chắc, cứ nói thẳng là chưa biết và rủ con cùng ra xem lại. Câu trả lời từ chính quan sát của con thường nhớ lâu hơn câu trả lời của người lớn.
Ghi nhật ký vòng đời con ếch cho trẻ mầm non và tiểu học
Với trẻ mầm non, nhật ký chỉ cần là một tờ giấy dài chia ô, mỗi lần ra ruộng con vẽ một ô. Người lớn ghi ngày bên dưới. Đừng yêu cầu con vẽ đúng, cứ để con vẽ cái con thấy: một chấm đen, một vệt có đuôi, một con có chân. Sau vài tuần, chính dãy tranh đó là sơ đồ vòng đời do con tự làm.
Với học sinh tiểu học, có thể thêm cột ghi chú ngắn: nước đục hay trong, nòng nọc tụ ở chỗ nắng hay chỗ râm, có con vật nào khác ở gần. Cô Thảo, giáo viên lớp 3 ở Cần Thơ, cho cả lớp mỗi em chụp một ảnh ổ trứng gần nhà rồi mang lên dán thành một bảng chung, nhờ vậy lớp thấy ổ trứng ở mỗi nơi nở nhanh chậm khác nhau.
Điều nên tránh là biến nhật ký thành bài kiểm tra có chấm điểm. Mục đích là để con chú ý, đặt câu hỏi và nhìn lại. Một câu khen cụ thể như con nhận ra hôm nay chân sau đã có ngón rồi có giá trị hơn mọi điểm số.
Cuối đợt, cùng con xếp các ảnh hoặc tranh theo thứ tự, rồi hỏi: nếu bắt đầu lại từ ếch con thì ô tiếp theo là gì? Câu trả lời đưa con quay về ổ trứng của mùa mưa sau, và con tự thấy vòng đời là một vòng chứ không phải một đường thẳng.
Câu hỏi thường gặp
Trứng ếch nở ra nòng nọc sau bao lâu?
Ở nhiệt độ ấm của mùa mưa nước ta, trứng ếch đồng thường nở khá nhanh, khoảng vài ngày, có khi chỉ một hai ngày. Nước lạnh thì lâu hơn. Mỗi loài ếch một khác nên con số chỉ là mốc khoảng.
Nòng nọc mọc chân sau hay chân trước trước?
Chân sau nhú ra trước ở gốc đuôi, khá lâu sau đó hai chân trước mới bật ra. Hai chân trước thật ra đã hình thành từ trước bên trong lớp da che mang nên trông như xuất hiện rất đột ngột.
Có nên bắt nòng nọc về nhà nuôi cho con xem không?
Không nên. Nòng nọc ngoài tự nhiên dễ chết khi đổi sang nước máy, chậu nhỏ và thiếu thức ăn. Quan sát tại ruộng, ao rồi chụp ảnh, vẽ tranh vừa an toàn cho con vật vừa cho trẻ thấy được môi trường sống thật.
Đuôi nòng nọc rụng đi đâu khi thành ếch con?
Đuôi không rụng ra thành khúc mà được cơ thể hấp thu dần, dùng làm nguồn dinh dưỡng trong mấy ngày nòng nọc gần như ngừng ăn. Vì vậy bạn thấy đuôi ngắn lại từng ngày cho đến khi chỉ còn mẩu nhỏ rồi mất hẳn.
Vì sao ổ trứng nhiều mà về sau ít ếch con?
Trứng và nòng nọc là thức ăn của cá, ốc, côn trùng nước, chim và rắn nước, lại có khi vũng nước cạn sớm. Ếch không chăm con nên đẻ thật nhiều để bù lại, chỉ một phần nhỏ sống đến khi lên bờ.
Chạm vào trứng ếch hay nòng nọc có sao không?
Không nên chạm vì tay người có kem, xà phòng, muối làm hại lớp da mỏng của chúng. Nếu trẻ lỡ chạm vào nước ruộng hay bùn thì rửa tay bằng xà phòng ngay sau đó, vì nước ngoài đồng có thể có vi khuẩn và ký sinh trùng.