Tiếng kêu rộ lên sau những trận mưa lớn là của ếch nhái đực đang gọi con cái đến chỗ có nước để giao phối và đẻ trứng; con cái phần lớn im lặng. Mỗi loài có một kiểu tiếng riêng, nên con cái nhận ra đúng bạn cùng loài giữa cả một dàn đồng ca, và người nghe kỹ cũng có thể phân biệt được vài loài quen.
Kêu càng to, càng đều, càng lâu là con đực càng khoẻ, và đó là điều con cái chọn. Vì vậy những đêm sau mưa, tiếng kêu kéo dài đến gần sáng. Sáng hôm sau, bạn có cơ hội tốt nhất trong năm để tìm thấy ổ trứng mới đẻ ngay chỗ tiếng kêu phát ra.
Vì sao trời mưa ếch nhái mới kêu
Ếch nhái không có trứng vỏ cứng nên cần nước để đẻ. Nhiều loài đẻ ở vũng nước tạm thời, ruộng mới ngập, mương vừa đầy, những chỗ chỉ có nước sau mưa lớn. Đối với chúng, trận mưa là tín hiệu rằng nơi đẻ đã sẵn sàng. Con đực kéo đến vũng nước trước, chiếm một chỗ đứng và bắt đầu gọi.
Độ ẩm cao sau mưa còn giúp ếch nhái ra ngoài mà không bị khô da. Da của chúng mỏng và thấm nước, trời khô thì chúng phải trốn kỹ. Một đêm nóng ẩm, không khí đầy hơi nước, là đêm lý tưởng để cả con đực lẫn con cái di chuyển xa.
Ngoài ra, tiếng kêu lan xa hơn khi không khí ẩm và trời lặng gió. Một dàn đồng ca nhiều con đực gộp lại giúp con cái ở xa định hướng được đến vũng nước. Mỗi con đực vừa góp tiếng chung vừa cố nổi bật hơn những con bên cạnh.
Một ví dụ quen thuộc: ông Bảy ở An Giang kể rằng ba bốn tháng khô không nghe tiếng ễnh ương nào, vậy mà đêm mưa đầu mùa, ruộng sau nhà kêu vang đến mức nói chuyện trong nhà phải nói to hơn. Những con ễnh ương đó đã nằm vùi dưới đất suốt mùa khô, chỉ chờ trận mưa đủ lớn.
Ếch kêu bằng cách nào: túi kêu phồng như quả bóng
Chỉ con đực có túi kêu. Ở phần lớn loài ếch nhái, con đực có một hoặc hai túi da mỏng ở cổ họng hoặc hai bên mép. Khi kêu, túi này phồng to như quả bóng, có loài túi to gần bằng cả cái đầu. Đó là cách nhận ra con đực khi rọi đèn.
Không khí được đẩy qua lại, không thở ra ngoài. Ếch ngậm miệng, mũi đóng, đẩy khí từ phổi qua thanh quản vào túi kêu rồi hút ngược lại. Túi kêu làm âm thanh vang to hơn. Nhờ vậy một con nhái nhỏ bằng ngón tay vẫn kêu được tiếng nghe rõ từ xa.
Mỗi loài một nhịp. Có loài kêu từng tiếng ngắn cách quãng, có loài kêu thành chuỗi rung liên tục, có loài kêu hai âm nối nhau. Nhịp nhanh hay chậm còn thay đổi theo nhiệt độ: đêm ấm thường nhanh hơn đêm mát.
Im bặt khi có động. Khi bạn bước đến gần, cả một góc ruộng có thể im phăng phắc. Đó là phản xạ tránh kẻ săn mồi. Đứng yên vài phút, tắt đèn, tiếng kêu sẽ trở lại, thường bắt đầu từ một con gan nhất.
Vài kiểu tiếng quen nghe quanh nhà sau mưa
Cách tả tiếng kêu bằng chữ chỉ mang tính gợi ý, vì mỗi người nghe một khác và mỗi vùng có thể có loài khác. Hãy dùng bảng này như điểm xuất phát rồi ghi âm để so sánh.
| Con vật | Kiểu tiếng nhiều người nghe thấy | Thường kêu ở đâu | Dấu hiệu nhìn thấy |
|---|---|---|---|
| Ễnh ương | Tiếng trầm, rất to, hai âm, nghe như chính cái tên của nó | Ruộng ngập, vũng lớn sau mưa đầu mùa | Thân tròn mập, khi kêu cả bụng và cổ phình lên |
| Ếch đồng | Tiếng ộp ộp trầm, từng tràng ngắn | Ruộng, ao, mương có cỏ | Da trơn màu nâu xanh, ngồi sát mép nước |
| Cóc nhà | Tiếng rền đều, kéo dài như tiếng máy nhỏ | Vũng nước, mương ven đường | Da sần, hai túi u sau mắt |
| Nhái bầu và các loài nhái nhỏ | Tiếng rè rè, lách cách, rất rộn dù con vật bé | Vũng nước nông, ruộng cỏ, chậu nước ngoài sân | Nhỏ bằng đốt ngón tay, khó thấy dù tiếng to |
| Ếch cây | Tiếng cục cục, lách tách từ trên cành | Cây bụi sát ao, bể chứa nước | Ngón chân có đĩa bám, ngồi trên lá |
Đừng ép trẻ phải gọi đúng tên loài. Chỉ cần con nói được có mấy kiểu tiếng khác nhau, tiếng nào to nhất, tiếng nào nghe từ trên cao, là con đã làm được việc của một người nghe tiếng thiên nhiên.
Ghi âm dàn đồng ca ếch nhái cùng con
Ghi âm là cách quan sát không làm phiền con vật nào, lại dùng được điện thoại sẵn có. Kết quả là một thư viện tiếng kêu của chính khu nhà bạn.
- Chọn đêm có mưa lớn chiều hoặc tối hôm đó, đợi mưa tạnh hẳn rồi mới ra ngoài.
- Mặc áo dài tay, đi ủng hoặc dép kín mũi, mang đèn pin. Người lớn đi trước soi đường, chú ý chỗ cỏ rậm vì rắn cũng hay ra ăn ếch nhái vào đêm mưa.
- Đứng ở lề đường hay bờ đất khô, không lội xuống ruộng. Tắt đèn, đứng yên khoảng ba đến năm phút cho tiếng kêu trở lại.
- Bật ghi âm khoảng một phút. Đọc nhỏ vào đầu đoạn ghi âm ngày và chỗ đứng, để sau còn biết.
- Lặp lại ở hai ba chỗ khác nhau: ruộng, vũng ven đường, gốc cây gần ao.
- Về nhà, cùng con nghe lại, đếm xem có bao nhiêu kiểu tiếng. Đặt tên riêng cho từng kiểu nếu chưa biết là loài gì.
- Rửa tay, rửa chân sạch sẽ trước khi đi ngủ.
Nếu làm đều vài lần trong mùa mưa, bạn sẽ thấy dàn đồng ca thay đổi: có loài chỉ kêu vài đêm đầu mùa, có loài kêu kéo dài nhiều tháng. Đó cũng là gợi ý về mùa sinh sản khác nhau của từng loài.
Sáng hôm sau: lần theo tiếng kêu để tìm ổ trứng
Con đực thường kêu ngay tại chỗ chúng muốn con cái đẻ trứng. Vì vậy, nơi tiếng kêu to nhất đêm qua là chỗ đáng tìm nhất sáng nay. Hãy ra sớm, khi nắng chưa gắt và mặt nước chưa bị gió làm gợn, để nhìn xuyên được qua nước.
Với ễnh ương và nhiều loài nhái nhỏ, trứng thường là một lớp mỏng nổi rải trên mặt nước. Với ếch đồng, trứng là khối hoặc mảng thạch. Với cóc, trứng là sợi dài quấn quanh cỏ. Với ếch cây, bạn có thể thấy ổ bọt trắng bám trên lá ngay phía trên mặt nước.
Em Khoa, học sinh lớp 5 ở Huế, ghi âm một vũng nước cạnh sân bóng và sáng hôm sau đếm được bảy ổ trứng ở đúng góc vũng mà tiếng kêu ồn nhất. Phát hiện nhỏ đó cho em thấy tiếng kêu và quả trứng là hai đầu của cùng một câu chuyện.
Nếu không tìm thấy trứng, cũng đừng thất vọng. Có đêm nhiều con đực kêu mà ít con cái đến, có loài đẻ ở chỗ nước sâu khó nhìn. Ghi lại là không thấy cũng là một dữ liệu có giá trị.
Nhái nhỏ kêu trong chậu cây, bể nước ngay trong phố
Không chỉ ở quê mới nghe ếch nhái. Nhiều gia đình ở chung cư thấp tầng hay nhà phố ở Hà Nội, Đà Nẵng, TP Hồ Chí Minh kể rằng có đêm tiếng kêu rè rè phát ra từ chậu cây ngoài ban công hay cái thùng nước sau bếp. Thường đó là một loài nhái nhỏ, chỉ bằng đốt ngón tay, theo đường cống, bồn cây, mương thoát nước mà vào tận nhà.
Chúng chọn bất cứ chỗ nào có nước đọng sau mưa: đĩa lót chậu, xô hứng nước, hồ non bộ, bể nước không đậy. Con đực ngồi trong đó kêu, vì một cái đĩa lót chậu cũng đủ làm vang tiếng như một chiếc trống nhỏ. Có khi sáng ra bạn thấy một lớp trứng lấm tấm nổi trong xô nước.
Nếu bạn muốn giữ chúng, cứ giữ nguyên một chậu nước mưa có ít rong và lá, đặt ở góc khuất. Đó có thể thành chỗ quan sát vòng đời ngay tại nhà mà không phải bắt con vật nào: tối nghe kêu, sáng tìm trứng, vài ngày sau thấy nòng nọc. Có điều phải soi chậu mỗi ngày, thấy lăng quăng nhiều thì đổ bỏ nước ngay, vì sức khoẻ cả nhà vẫn đứng trước chuyện quan sát. Chậu nước để quan sát nên đặt xa phòng ngủ và cửa sổ, để tiếng kêu không làm cả nhà mất ngủ suốt mấy đêm liền.
Nếu bạn không muốn chúng đẻ trong nhà, cách nhẹ nhàng là đậy kín bể nước, đổ nước đọng trong đĩa lót chậu sau mỗi trận mưa. Không cần dùng hoá chất. Con nhái sẽ tự đi tìm vũng nước khác ngoài kia.
Những điều nên biết để đêm nghe ếch an toàn và không làm phiền
Đêm mưa là lúc ếch nhái dễ bị tổn thương nhất vì chúng đang di chuyển và tụ tập. Một vài nguyên tắc nhỏ giúp chuyến đi của bạn không gây hại.
- Không bắt ếch nhái đang kêu hay đang ôm cặp. Đó là lúc chúng sinh sản, bắt đi là mất cả một ổ trứng.
- Không rọi đèn pin mạnh liên tục vào một con, vì ánh sáng chói làm chúng đứng sững và dễ bị bắt bởi con vật khác.
- Lái xe chậm qua đoạn đường ven ruộng sau mưa, vì ếch nhái và cóc băng qua đường rất nhiều vào những đêm này.
- Quan sát rắn từ xa nếu gặp, không đến gần, không ném đá. Rắn nước ăn ếch nhái là chuyện bình thường của chuỗi thức ăn.
- Tiếng ếch kêu to gây khó ngủ thì đóng cửa sổ, dùng nút tai, không đổ hoá chất xuống vũng nước. Mùa kêu rộ thường chỉ kéo dài một thời gian.
Có người phàn nàn vì ếch kêu cả đêm cạnh nhà. Hãy nghĩ rằng một vũng nước còn đủ sạch để ếch nhái kêu là dấu hiệu môi trường quanh nhà vẫn còn sống. Ở nhiều khu đô thị, tiếng này đang mất dần.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao trời mưa ếch kêu nhiều?
Mưa tạo ra vũng nước, ruộng ngập là nơi ếch nhái đẻ trứng, lại làm không khí ẩm để chúng ra ngoài không bị khô da. Con đực kéo đến chỗ nước và kêu để gọi con cái đến giao phối.
Ếch đực hay ếch cái kêu?
Ở phần lớn loài ếch nhái, tiếng kêu to vào mùa sinh sản là của con đực. Con đực có túi kêu ở cổ họng hoặc hai bên mép, phồng lên như quả bóng khi kêu. Con cái thường im lặng hoặc chỉ kêu rất khẽ.
Tại sao đến gần thì ếch ngừng kêu?
Đó là phản xạ tránh kẻ săn mồi. Tiếng bước chân, rung động và ánh đèn làm chúng im lặng để không bị phát hiện. Đứng yên vài phút, tắt đèn, tiếng kêu sẽ trở lại.
Ễnh ương kêu thế nào và sống ở đâu?
Ễnh ương kêu tiếng trầm, rất to, hai âm, nhiều người nghe giống như chính cái tên của nó. Chúng hay xuất hiện ở ruộng ngập và vũng lớn sau mưa đầu mùa, còn mùa khô thì vùi mình dưới đất.
Ếch kêu cả đêm có bình thường không?
Bình thường, nhất là vài đêm sau trận mưa lớn đầu mùa. Con đực cạnh tranh nhau nên kêu kéo dài, có khi đến gần sáng. Mùa kêu rộ thường chỉ kéo dài một thời gian rồi thưa dần.
Đi nghe ếch kêu ban đêm có nguy hiểm không?
Có vài rủi ro như trơn trượt, côn trùng đốt và rắn ra ăn ếch nhái. Nên đi cùng người lớn, mang đèn, giày kín, đứng trên lề khô, quan sát rắn từ xa và không lội xuống ruộng.