Cây lúa sống trọn một vòng đời trong một vụ: hạt thóc nảy mầm thành cây mạ, cây mạ đẻ thêm nhánh thành khóm, mỗi nhánh làm đòng rồi trổ bông, hoa lúa nở và thụ phấn, hạt ngậm sữa, chắc dần rồi chín vàng; gặt xong, cây lúa đó kết thúc, còn hạt thóc lại bắt đầu vòng mới. Với nhiều giống lúa ngắn ngày ở đồng bằng, cả vòng ấy chỉ khoảng ba đến bốn tháng, tuỳ giống, tuỳ vụ và thời tiết.
Đứng trên bờ ruộng bạn có thể nhận ra từng giai đoạn bằng màu lá, độ cao, hình dáng thân và tiếng gió qua bông lúa. Bài này đi theo đúng thứ tự ngoài đồng, kèm dấu hiệu nhìn thấy, việc nhà nông làm ở mỗi giai đoạn, và cách cho trẻ quan sát an toàn mà không giẫm vào ruộng nhà người.
Các giai đoạn của cây lúa nhìn từ bờ ruộng
Mốc thời gian dưới đây là khoảng thường gặp với giống lúa ngắn ngày; giống dài ngày, vụ lạnh hoặc vùng núi sẽ khác, nên hãy coi đây là thứ tự để nhận diện hơn là lịch chính xác.
| Giai đoạn | Dấu hiệu nhìn thấy | Khoảng thời gian | Nhà nông thường làm gì |
|---|---|---|---|
| Nảy mầm, cây mạ | Ruộng mạ xanh mượt, cây nhỏ mọc dày; hoặc ruộng sạ lấm tấm mầm trên bùn | Vài ngày đến khoảng ba tuần | Giữ nước nông, nhổ mạ đi cấy hoặc dặm chỗ thưa |
| Đẻ nhánh | Một cây thành một khóm nhiều dảnh, ruộng xanh đậm và kín dần | Khoảng tháng thứ nhất đến tháng thứ hai | Làm cỏ, bón phân, điều chỉnh nước |
| Làm đòng | Thân phình nhẹ ở gần ngọn, bóp thấy cứng; lá trên cùng là lá cờ | Khoảng hai đến ba tuần trước trổ | Theo dõi sâu bệnh, giữ nước ổn định |
| Trổ bông, phơi màu | Bông lúa chui ra khỏi bẹ lá cờ, hoa nở lộ nhị vàng nhạt vào buổi sáng | Khoảng một tuần cho cả ruộng | Hạn chế xáo trộn ruộng |
| Ngậm sữa | Hạt còn xanh, bóp ra nước trắng như sữa; chim sẻ hay sà xuống | Khoảng một đến hai tuần sau trổ | Đuổi chim, giữ ẩm |
| Chín sáp, chín vàng | Hạt cứng dần, bông nặng cúi đầu, ruộng chuyển vàng từ ngọn xuống | Khoảng một tháng sau trổ | Rút nước, chuẩn bị gặt |
Có một điểm nên nói với trẻ: những gì nhìn thấy như thân lúa thật ra phần lớn là bẹ lá cuộn chặt vào nhau. Thân thật của cây lúa ngắn và rỗng, chỉ vươn dài ra ở giai đoạn làm đòng để đẩy bông lên cao.
Từ hạt thóc đến cây mạ
Hạt thóc mà người nông dân gieo chính là quả của cây lúa, bên ngoài là lớp vỏ trấu cứng, bên trong là hạt gạo cùng một phôi rất nhỏ. Gạo trắng ăn hằng ngày đã bị xát mất phôi và lớp cám nên không thể nảy mầm, còn hạt thóc thì có thể. Đây là thí nghiệm nhỏ trẻ rất thích: rải một nhúm thóc giống và một nhúm gạo lên khăn ẩm đặt trong đĩa, vài ngày sau chỉ có thóc nhú mầm.
Khi nảy mầm, mũi trắng đầu tiên chui ra từ đầu hạt thóc là mầm, thường đi cùng những sợi rễ trắng mảnh. Lúa thuộc nhóm một lá mầm, hạt nằm yên dưới bùn và chỉ có lá non vươn lên, giống hạt ngô. Ở đồng bằng sông Cửu Long, phần lớn ruộng được sạ thẳng: hạt thóc ngâm ủ cho nứt nanh rồi rải trực tiếp lên mặt ruộng đã trục bùn. Ở nhiều vùng miền Bắc và miền Trung, người ta vẫn gieo mạ trên một khoảnh riêng, cây mạ lớn chừng hai ba tuần thì nhổ thành bó đem đi cấy.
Cây mạ có ba bốn lá, mảnh như cọng hành non. Nếu được nhìn một bó mạ vừa nhổ, hãy cho trẻ xem bộ rễ trắng chùm và hạt thóc cũ nhiều khi vẫn còn dính ở gốc. Đó là dấu vết cho thấy cây lúa này bắt đầu từ chính một hạt thóc giống những hạt mà con ăn mỗi ngày, chỉ khác là chưa bị xay xát.
Đẻ nhánh và làm đòng: giai đoạn ruộng thay đổi nhanh nhất
Đẻ nhánh là gì. Từ gốc của cây lúa mọc thêm những dảnh mới, mỗi dảnh lại có lá riêng, rễ riêng. Một cây mạ cấy xuống có thể thành một khóm vài dảnh đến hơn chục dảnh, tuỳ giống, khoảng cách cấy và độ màu mỡ của đất. Nhìn từ bờ, ruộng như được phủ thêm một lớp xanh dày hơn mỗi tuần.
Không phải dảnh nào cũng ra bông. Những dảnh mọc muộn thường yếu và tàn đi, chỉ các dảnh khoẻ mới thành dảnh hữu hiệu cho bông. Đây là lý do nhà nông quan tâm đến thời điểm đẻ nhánh: nhánh ra sớm mới đáng giá.
Làm đòng là lúc bông lúa hình thành bên trong. Bông lúa non thành hình ở tận gốc rồi được đẩy dần lên trong lòng các bẹ lá. Phần thân gần ngọn phình ra, gọi là đòng. Người nông dân hay bóp nhẹ để biết lúa đã có đòng; bóc ra sẽ thấy một bông lúa tí hon trắng, chưa có hạt.
Lá cờ. Chiếc lá cuối cùng mọc ngay dưới bông gọi là lá cờ, thường ngắn hơn, dựng đứng hơn. Lá cờ khoẻ, xanh lâu là dấu hiệu tốt cho hạt chắc sau này. Cho trẻ đếm lá trên một dảnh và tìm lá cờ là một việc quan sát rất vừa sức.
Trổ bông và hoa lúa nở: thứ nhiều người lớn chưa từng thấy
Nhiều người lớn lên ở thành phố nghĩ cây lúa không có hoa. Thật ra mỗi hạt thóc là một bông hoa nhỏ. Sau khi bông lúa thoát khỏi bẹ lá cờ, vào những buổi sáng nắng ráo, từng hoa lúa mở hai mảnh vỏ trấu ra trong một thời gian ngắn, để lộ những nhị đực vàng nhạt lủng lẳng bên ngoài. Người ta gọi giai đoạn này là lúa phơi màu. Phần lớn hoa lúa tự thụ phấn, nghĩa là phấn rơi vào nhuỵ của chính hoa đó ngay lúc mở; gió cũng mang phấn đi một ít.
Muốn thấy hoa lúa nở, hãy ra ruộng vào khoảng giữa buổi sáng của một ngày nắng, đúng tuần ruộng vừa trổ bông. Ngồi xổm trên bờ, nhìn ngang tầm bông lúa gần nhất, bạn sẽ thấy những sợi nhỏ màu vàng nhạt lấm tấm như bụi treo dọc bông. Đến chiều, vỏ trấu đã khép lại, nhị khô và rủ xuống.
Giai đoạn này nhà nông rất kiêng mưa to và gió mạnh kéo dài, vì hoa không thụ phấn được thì hạt sẽ lép. Đó cũng là lúc không nên để trẻ chạm vào bông lúa nhà người, càng không vuốt bông, vì có thể làm hỏng cả một khóm. Chỉ nhìn và chụp ảnh là đủ.
Ví dụ một mùa quan sát ở Cần Thơ
Cô Thảo dạy lớp 3 ở một trường gần ruộng ở Cần Thơ. Vụ đông xuân năm ấy, cô xin phép một gia đình phụ huynh có ruộng sát hàng rào trường cho lớp được đứng trên bờ quan sát mỗi tuần một lần. Cô chọn một khóm lúa sát bờ, buộc một sợi dây len đỏ vào cọc cắm cạnh khóm đó, không buộc vào cây lúa.
Mỗi thứ Sáu, cả lớp ra bờ ruộng khoảng mười lăm phút. Các nhóm thay phiên đếm số dảnh của khóm đánh dấu, đo chiều cao bằng một cây thước gỗ dựng sát cọc, và vẽ màu ruộng bằng bút sáp. Tuần trổ bông, cô đổi giờ ra ruộng vào giữa buổi sáng để cả lớp thấy hoa lúa nở. Tuần ngậm sữa, chủ ruộng bóp một hạt cho các con nhìn giọt trắng đục chảy ra.
Đến tuần gặt, bảng vẽ của lớp dán kín một mảng tường: từ những đường xanh mảnh, xanh đậm, xanh có chấm vàng đến màu vàng óng. Cô không chấm điểm bức nào; câu hỏi cuối mùa chỉ là con thích tuần nào nhất và vì sao. Gia đình chủ ruộng tặng lớp một bó lúa chín để treo ở góc thiên nhiên, kèm một nắm thóc để vụ sau lớp tự gieo thử trong chậu.
An toàn và phép lịch sự khi cho trẻ ra ruộng
Ruộng lúa là nơi làm việc và là tài sản của người khác. Một số lưu ý giúp chuyến quan sát vui mà không phiền ai.
- Luôn hỏi chủ ruộng trước khi đứng lâu trên bờ hoặc chụp ảnh gần; chỉ đi trên bờ, không bước xuống ruộng.
- Không ngắt bông, không vuốt lá, không nhổ cây. Muốn xem kỹ một bông, nhờ chủ ruộng hoặc chỉ cúi nhìn.
- Tránh ra ruộng ngay sau khi nhà nông vừa phun thuốc; hỏi trước, thấy bình phun hay mùi thuốc thì quay về.
- Mang dép kín mũi, mũ, nước uống. Bờ ruộng trơn sau mưa, trẻ nhỏ phải đi kèm người lớn và tránh mép kênh mương.
- Ruộng có đỉa, rắn nước, ong làm tổ trong bụi rậm ven bờ; thấy con gì lạ thì đứng yên và lùi ra, không đưa tay chọc.
- Rửa tay, chân bằng xà phòng sau khi về, nhất là khi trẻ có chạm vào bùn hay nước ruộng.
Những quy tắc này nên nói trước khi đi, ngắn gọn, để trẻ biết rằng được quan sát là nhờ chủ ruộng cho phép. Đó cũng là một phần của việc học cách sống cạnh đồng ruộng.
Chín vàng, gặt và hạt thóc bắt đầu vòng mới
Từ khi trổ bông, hạt lúa đi qua các trạng thái: ngậm sữa khi bên trong còn lỏng, chín sáp khi bóp thấy dẻo như sáp, rồi chín hoàn toàn khi hạt cứng, vỏ trấu vàng. Bông lúa nặng dần nên cúi gập đầu xuống. Màu ruộng đổi từ ngọn xuống gốc, thường hạt ở đầu bông chín trước hạt ở cuối bông. Người nông dân nhìn tỷ lệ hạt vàng trên bông để quyết định ngày gặt, vì gặt sớm hạt còn non, gặt muộn hạt dễ rụng hoặc đổ ngã khi mưa.
Sau khi gặt, cây lúa đã hoàn thành vòng đời của nó. Gốc rạ còn lại có khi mọc ra những nhánh mới gọi là lúa chét, nhưng cây mẹ không quay lại thời kỳ đầu. Hạt thóc thì phơi khô, một phần thành gạo, một phần được giữ làm giống. Hạt giống ấy ngâm ủ vụ sau lại nứt nanh, ra mầm, và vòng đời bắt đầu lại.
Với trẻ, đây là cách dễ nhất để hiểu thế nào là vòng đời khép kín: bắt đầu bằng hạt và kết thúc bằng hạt. Bạn có thể đặt trên bàn ba thứ: một nắm thóc, một bó lúa khô, một bát cơm, và hỏi con cái nào có thể mọc thành cây. Câu trả lời đơn giản nhưng con sẽ phải nghĩ lại về hạt gạo quen thuộc.
Câu hỏi thường gặp
Cây lúa từ lúc gieo đến lúc gặt mất bao lâu?
Với nhiều giống lúa ngắn ngày phổ biến ở đồng bằng, khoảng ba đến bốn tháng. Giống dài ngày, vụ có trời lạnh hoặc lúa nương vùng núi có thể lâu hơn. Con số chính xác tuỳ giống, tuỳ vụ và thời tiết năm đó.
Hoa lúa nở vào lúc nào trong ngày?
Hoa lúa thường mở vào buổi sáng khi trời nắng ráo và ấm, mỗi hoa chỉ mở trong một thời gian ngắn rồi khép lại. Muốn thấy nhị vàng treo trên bông, hãy ra ruộng vào khoảng giữa buổi sáng trong tuần lúa vừa trổ.
Vì sao gạo không nảy mầm được còn thóc thì được?
Khi xay xát, hạt thóc bị bóc vỏ trấu và chà mất lớp cám cùng phôi, mà phôi chính là phần sẽ thành cây con. Gạo lứt còn giữ một phần phôi nên đôi khi nhú mầm, còn gạo trắng thì gần như không.
Lúa ngậm sữa là gì?
Là giai đoạn ngay sau khi thụ phấn, hạt đã to bằng hạt thóc nhưng bên trong còn lỏng màu trắng như sữa. Đây cũng là lúc chim sẻ thích sà xuống ruộng, và là giai đoạn người ta hái lúa non làm cốm ở một số vùng.
Cho trẻ đi xem ruộng lúa vào tháng nào là đẹp nhất?
Tuỳ lịch thời vụ từng vùng. Thời điểm dễ xem nhất là tuần lúa trổ bông và tuần trước gặt khi ruộng vàng. Hỏi người làm ruộng gần nhà lịch vụ năm đó là cách chắc chắn nhất, vì mỗi vùng mỗi vụ lệch nhau vài tuần.
Lúa đổ ngã có tự đứng dậy được không?
Lúa non bị gió quật đôi khi tự dựng lại phần nào, nhưng lúa sắp chín đã nặng bông thì gần như không. Lúa đổ nằm trên nước dễ thối và hạt có thể nảy mầm ngay trên bông, nên nhà nông rất lo những trận mưa gió cuối vụ.