SanSinh.comSản Sinh
Cây từ hạt đến hạt

Cây đu đủ đực, cái và lưỡng tính: nhìn hoa để biết cây nào sẽ có quả

Đu đủ mọc từ hạt có cây đực, cây cái và cây lưỡng tính. Cách nhìn hoa để biết cây nào ra quả, cây đực có cần chặt không, và theo dõi cây từ hạt đến quả.

Young papaya tree in a Vietnamese home garden with small white flowers clustered at the trunk, grandmother seen from behind looking up, warm late morning light

Cây đu đủ mọc từ hạt có thể là cây đực, cây cái hoặc cây lưỡng tính, và chỉ nhìn được khi cây bắt đầu ra hoa: cây đực cho những chùm hoa nhỏ treo trên cuống dài lòng thòng, cây cái cho hoa to mọc sát thân có sẵn bầu quả, cây lưỡng tính có hoa vừa có nhị vừa có nhuỵ và tự đậu quả. Cây đực thường không cho quả, hoặc chỉ lác đác vài quả nhỏ dài ở đầu cuống.

Đây là chuyện làm nhiều nhà có vườn bối rối: gieo mấy hạt, chăm mấy tháng, rồi một cây cao vọt mà chỉ ra hoa không có quả. Bài này chỉ cách đọc hoa đu đủ, vòng đời của cây từ hạt đến quả, những gì không nên vội làm, và vì sao đu đủ là cây rất hợp để trẻ theo dõi trọn một vòng.

Ba kiểu hoa đu đủ và cách nhận ra

Nhìn hoa ở nách lá trên ngọn, nơi cây ra hoa liên tục. Cần quan sát vài lứa hoa, vì một số cây có thể đổi kiểu hoa theo mùa và thời tiết.

Kiểu câyHoa trông thế nàoMọc ở đâuQuả
Cây đựcHoa nhỏ, ống dài, năm cánh mảnh, mọc thành chùm nhiều bôngTreo trên cuống dài rủ xuống, có cuống dài cả gang tay hoặc hơnThường không có, đôi khi vài quả nhỏ dài ở cuối cuống
Cây cáiHoa to, cánh dày, giữa hoa có bầu quả tròn rõ; đầu nhuỵ xẻ như ngón tayMọc sát thân, cuống rất ngắn, đơn lẻ hoặc vài bôngQuả tròn hoặc hơi tròn, cần phấn từ cây khác
Cây lưỡng tínhHoa có cả nhị lẫn nhuỵ, bầu quả hơi dàiSát thân hoặc cuống ngắn, thành cụm nhỏQuả thuôn dài, có thể tự đậu

Hoa đực và hoa lưỡng tính đều tung phấn. Vì vậy nếu trong vườn chỉ có cây cái, quả có thể rụng non hoặc đậu kém do thiếu phấn, trừ khi nhà hàng xóm có cây đực hoặc cây lưỡng tính cho côn trùng mang phấn sang.

Từ hạt đu đủ đến cây con

Bổ một quả đu đủ chín ra, lòng quả có rất nhiều hạt đen bọc trong một lớp áo trong suốt, nhầy. Lớp áo này giữ hạt chưa nảy mầm khi còn trong quả. Muốn gieo, người ta chà hạt cho tróc lớp áo, rửa sạch, để ráo rồi gieo vào bầu đất hoặc thẳng xuống vườn. Hạt đu đủ không nảy cùng lúc: có hạt lên sau một hai tuần, có hạt chậm hơn hẳn, tuỳ độ ấm và độ tươi của hạt.

Cây con có hai lá mầm nhỏ, sau đó lá thật đầu tiên xuất hiện, lúc đầu chỉ chia thùy nông, càng về sau càng xẻ sâu thành hình bàn tay đặc trưng. Thân đu đủ mềm, xốp, rỗng ruột, không có cành như cây ăn quả khác: lá mọc thành vòng xoắn trên ngọn và rụng dần từ dưới lên, để lại những vết sẹo hình móng ngựa xếp đều trên thân. Đếm sẹo lá trên thân là cách hay để trẻ hiểu cây đã ra bao nhiêu lá kể từ khi gieo.

Lúc cây còn nhỏ thì không thể biết cây nào đực, cây nào cái. Đó là lý do người trồng thường gieo nhiều hạt, trồng mỗi hốc vài cây con, và chỉ tỉa bớt khi cây ra hoa. Với trẻ, khoảng thời gian chờ đợi ấy chính là phần hồi hộp nhất của quan sát: đoán trước cây nào sẽ có quả, rồi chờ hoa trả lời.

Vòng đời cây đu đủ trong vườn nhà

Cây con đến lúc ra hoa. Ở vùng ấm, đủ nắng, cây đu đủ trồng từ hạt thường bắt đầu ra hoa sau khoảng vài tháng, nhanh chậm tuỳ giống, đất và mùa. Trời lạnh, thiếu nắng hoặc đất úng thì lâu hơn rõ rệt.

Ra hoa liên tục. Khác nhiều cây ăn quả chỉ ra hoa theo mùa, đu đủ cứ lên một lá mới thì ở nách lá đó lại có hoa. Vì vậy trên cùng một cây có thể thấy cùng lúc nụ hoa trên ngọn, quả non ở giữa và quả già sát dưới.

Quả lớn và chín. Từ khi hoa đậu đến khi quả chín cần vài tháng. Quả chín dần từ dưới lên, quả thấp nhất chín trước. Dấu hiệu dễ thấy là vỏ quả xuất hiện vệt vàng chạy từ đầu quả lên.

Cây già đi. Đu đủ sống được vài năm, nhưng càng về sau cây càng cao, thân càng mảnh ở ngọn, quả nhỏ dần và khó hái. Nhiều nhà trồng lại cây mới sau vài năm thay vì giữ cây quá già.

Hạt đi tiếp. Chim và một số con vật ăn quả chín trên cây, hạt rơi xuống khắp vườn. Vì thế đu đủ hay tự mọc ở góc rào, cạnh đống rác vườn, nơi không ai gieo. Đó là ví dụ sống động về cách cây nhờ động vật mang hạt đi xa.

Ví dụ khu vườn của bà ngoại ở Đồng Tháp

Bà ngoại của hai anh em Tí và Tèo ở Đồng Tháp, một bé 9 tuổi, một bé 6 tuổi, có thói quen giữ hạt từ quả đu đủ ngon nhất để gieo. Mùa mưa năm đó bà cho mỗi đứa gieo một hàng ba hốc, mỗi hốc hai cây con, cắm cọc ghi tên bằng cách buộc dây khác màu.

Mấy tháng đầu, hai anh em chỉ thấy cây lớn và đếm lá. Đến khi cây cao ngang vai Tí, hàng của Tèo có một cây ra những chùm hoa trắng nhỏ treo lủng lẳng trên cuống dài. Tèo rất mừng vì cây mình ra hoa trước, nhưng bà giải thích đó là cây đực, sẽ không có quả. Tèo buồn mất mấy hôm, cho đến khi bà chỉ cho thấy mấy con ong và bướm đêm cứ bay qua lại giữa cây đực ấy và cây cái của anh Tí. Quả của anh Tí đậu nhiều một phần là nhờ cây của em.

Bà quyết định giữ lại một cây đực cho cả vườn, tỉa bớt những cây đực còn lại để nhường chỗ. Hai anh em được giao nhiệm vụ mới: đánh dấu quả đầu tiên trên mỗi cây cái và đoán xem bao lâu nữa nó chín. Câu chuyện cây đực của Tèo trở thành chuyện cả nhà nhắc lại mỗi lần ăn đu đủ.

Những việc không nên vội làm

Có vài thói quen phổ biến quanh cây đu đủ đực mà thật ra không giúp được gì, hoặc làm mất cơ hội quan sát.

  • Không vội chặt cây đực ngay khi thấy hoa. Nếu vườn có cây cái mà không có cây lưỡng tính, cây đực là nguồn phấn. Giữ lại một cây là hợp lý.
  • Không đóng đinh, chém vào thân để ép cây ra quả. Đây là kinh nghiệm truyền miệng chưa có cơ sở chắc chắn; vết thương trên thân xốp dễ làm cây thối.
  • Không kết luận đực hay cái chỉ qua một bông hoa. Một số cây đổi kiểu hoa theo mùa; quan sát vài lứa hoa mới chắc.
  • Không trồng đu đủ ở chỗ trũng. Rễ đu đủ rất kém chịu úng; mưa ngập vài ngày có thể làm cả cây vàng lá, thối gốc.
  • Không để trẻ trèo lên thân đu đủ. Thân xốp, giòn, dễ gãy ngang dù trông to.

Cũng nên dặn trẻ rằng nhựa trắng chảy ra từ quả xanh và cuống lá có thể làm ngứa, rát da ở người nhạy cảm, nhất là khi dính vào mắt. Khi bẻ lá hay hái quả xanh, đeo găng hoặc rửa tay ngay bằng xà phòng sau đó.

Theo dõi một cây đu đủ từ hạt: các bước cho trẻ

Đu đủ ra hoa trong một khoảng thời gian vừa đủ để trẻ kiên nhẫn chờ, lại cho quả quanh năm, nên rất hợp làm cây quan sát dài hạn ở nhà hoặc ở trường có khoảnh đất trống.

  1. Lấy hạt từ một quả chín, cùng trẻ chà bỏ lớp áo nhầy, rửa sạch, đếm thử số hạt trong một quả.
  2. Gieo vào vài bầu đất, mỗi bầu hai ba hạt, đặt chỗ sáng, giữ ẩm vừa phải.
  3. Khi cây có vài lá thật, trồng ra chỗ đất cao ráo, nhiều nắng, trồng nhiều cây để sau này chọn.
  4. Mỗi tháng đo chiều cao bằng cách đứng cạnh so với người, và đếm vết sẹo lá trên thân.
  5. Khi có nụ hoa, để trẻ vẽ lại hình hoa và vị trí mọc, tự đoán cây đực hay cái rồi đối chiếu với bảng ở trên.
  6. Đánh dấu một quả non bằng sợi len buộc lỏng ở cuống lá bên cạnh, ghi tháng đậu quả.
  7. Khi quả có vệt vàng, hái về bổ ra, so số hạt với quả lúc đầu và giữ lại hạt cho vòng mới.

Cả hành trình này có thể kéo dài cả năm, nên sổ quan sát chỉ cần mỗi tháng một trang. Điều đáng giá là trẻ thấy được vòng khép kín: từ hạt của một quả đến hạt của quả tiếp theo, do chính tay mình gieo.

Câu hỏi gợi tò mò và cách tự kiểm khi đứng dưới gốc đu đủ

Một cây đu đủ đang cho quả chứa đủ mọi giai đoạn trên cùng một thân, nên mỗi lần ra vườn là một lần có thứ để hỏi. Vài câu hỏi dưới đây giúp trẻ tự nhìn thay vì nghe giảng.

  • Từ ngọn xuống gốc, con thấy theo thứ tự những gì: nụ, hoa, quả non, quả già? Thứ tự đó có giống nhau trên mọi cây không?
  • Vết sẹo lá trên thân xếp theo hình gì? Đếm thử một đoạn thân dài bằng gang tay có bao nhiêu sẹo.
  • Nếu cắt ngang một cuống lá đu đủ, bên trong rỗng hay đặc? Thổi vào được không?
  • Quả nào chín trước, quả trên cao hay quả sát dưới? Vì sao con nghĩ như vậy?
  • Một quả có khoảng bao nhiêu hạt? Quả tròn và quả dài, quả nào nhiều hạt hơn?
  • Ban đêm có con gì ghé hoa đu đủ không? Mang đèn pin ra nhìn một lần cùng người lớn.

Cách tự kiểm đơn giản nhất cho cả nhà: sau vài tháng theo dõi, đứng trước một cây đu đủ lạ ở nhà hàng xóm và thử đoán cây đó đực hay cái chỉ bằng cách nhìn hoa. Trẻ đoán đúng là đã hiểu; đoán sai thì cùng nhau lại gần nhìn kỹ bầu hoa. Không chấm điểm, không so sánh với anh chị em; điều quan trọng là con biết nhìn vào đâu để tìm câu trả lời. Nếu trẻ đã lớn hơn, có thể đề nghị con chụp ảnh hoa của nhiều cây khác nhau trong xóm rồi tự xếp thành ba nhóm, sau đó cả nhà cùng xem lại bảng so sánh.

Câu hỏi thường gặp

Làm sao biết cây đu đủ con là cây đực hay cây cái?

Khi cây còn nhỏ chưa ra hoa thì gần như không thể biết chắc bằng mắt. Cách đáng tin là chờ cây ra hoa: hoa chùm trên cuống dài là cây đực, hoa to sát thân có bầu quả là cây cái hoặc lưỡng tính.

Cây đu đủ đực có bao giờ ra quả không?

Có, đôi khi cây đực ra vài quả nhỏ, dài, mọc lủng lẳng ở cuối cuống hoa, nhất là vào một số mùa. Những quả này thường ít thịt, nhiều người gọi vui là đu đủ đực có quả, nhưng không thể trông vào để thu hoạch.

Trồng đu đủ từ hạt bao lâu thì có quả?

Ở vùng ấm, đủ nắng và đất thoát nước tốt, cây thường ra hoa sau vài tháng và có quả chín sau đó vài tháng nữa. Thời gian cụ thể tuỳ giống, mùa gieo và cách chăm, vùng lạnh hoặc thiếu nắng thì chậm hơn.

Có cần giữ cây đu đủ đực trong vườn không?

Nếu vườn chỉ có cây cái thì nên giữ một cây đực hoặc có cây lưỡng tính để có nguồn phấn. Nếu đã có cây lưỡng tính hoặc vườn hàng xóm có cây đực, việc chặt bớt cây đực để lấy chỗ là hợp lý.

Vì sao quả đu đủ cây cái tròn còn quả cây lưỡng tính lại dài?

Hình dạng quả đi theo hình dạng bầu nhuỵ của hoa. Hoa cái có bầu tròn nên quả tròn, hoa lưỡng tính có bầu thuôn nên quả dài hơn. Nhìn bầu hoa từ lúc mới nở đã đoán được quả sau này.

Đu đủ tự mọc ở góc vườn có nên giữ lại không?

Có thể giữ nếu chỗ đó cao ráo, đủ nắng và không vướng lối đi. Cây tự mọc thường từ hạt chim mang tới hoặc hạt rơi từ quả, nên chưa biết đực hay cái, cũng chưa biết quả ngon hay không; giữ lại quan sát là một trải nghiệm thú vị.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138