SanSinh.comSản Sinh
Cây từ hạt đến hạt

Cây ngô lớn lên thế nào: cờ ngô, râu ngô và vì sao bắp ngô có hạt lốm đốm, thiếu hạt

Cờ ngô trên ngọn là hoa đực, râu ngô là phần của hoa cái, mỗi sợi râu nối với một hạt. Theo dõi cây ngô từ hạt đến bắp và hiểu vì sao bắp thiếu hạt.

Tall corn plants in a hillside field with tassels shedding pollen and fresh silks on young ears, viewed from below, breezy midday light, distant mountains softly blurred

Cây ngô có hoa đực và hoa cái ở hai chỗ khác nhau trên cùng một cây: chùm cờ trên ngọn là hoa đực tung phấn, còn bắp non mọc ở nách lá là hoa cái, mỗi sợi râu ngô là một đường dẫn nối với đúng một hạt ngô tương lai. Phấn rơi trúng sợi râu nào thì hạt ở gốc sợi đó mới phát triển; râu không nhận được phấn thì vị trí ấy trên bắp để trống.

Vì thế một bắp ngô kể lại khá trung thực chuyện gì đã xảy ra lúc cây ra hoa: hàng hạt đều tăm tắp, hàng hạt thưa lỗ chỗ, hay có cả hạt hai màu. Bài này đi theo cây ngô từ khi gieo đến khi bắp già, kèm những thứ trẻ có thể tự nhìn, tự đếm và tự giải thích.

Các giai đoạn của cây ngô nhìn được ngoài ruộng

Thời gian dưới đây là khoảng thường gặp ở ngô nếp, ngô ngọt trồng vụ ấm; giống ngô lấy hạt, vùng núi cao hoặc vụ lạnh kéo dài hơn. Thứ tự giai đoạn thì giống nhau ở mọi giống.

Giai đoạnThấy gì trên câyKhoảng thời gian sau gieoĐiều đáng xem
Mọc mầmMũi nhọn xanh thẳng nhô lên, rồi lá đầu tiên bung raKhoảng vài ngày đến một tuầnHạt cũ vẫn nằm dưới đất
Ra láLá mọc so le hai bên thân, mỗi lá dài và có gân giữa trắngVài tuần đầuĐếm lá theo tuần
Vươn lóngThân cao vọt, rễ chân kiềng mọc ra từ các đốt sát đấtKhoảng tháng thứ haiRễ mọc trên không rồi cắm xuống
Trổ cờChùm hoa đực nhô lên trên đỉnh, rủ nhánhKhoảng hai tháng, tuỳ giốngGõ nhẹ vào thân thấy bụi phấn vàng bay
Phun râuRâu non màu xanh nhạt, vàng hoặc hồng thò ra khỏi đầu bắpGần cùng lúc hoặc sau trổ cờ vài ngàyRâu tươi là lúc đón phấn
Bắp lớn, chínRâu khô nâu, bắp căng, hạt từ trong lỏng như sữa đến cứngVài tuần sau phun râuBấm hạt xem chảy sữa hay đã cứng

Ngô ngọt và ngô nếp ăn tươi thường được bẻ khi hạt còn ngậm sữa, còn ngô lấy hạt khô thì để đến khi lá bi khô và hạt cứng. Cùng một cây, bẻ sớm hay muộn cho ra hai thứ rất khác nhau.

Cờ ngô và râu ngô: hai nửa của một câu chuyện

Chùm cờ trên ngọn trông giống bông lau, gồm nhiều nhánh mảnh, mỗi nhánh treo rất nhiều hoa đực nhỏ. Khi chín, những hoa này tung phấn vàng, nhẹ như bột, nhiều nhất vào buổi sáng khô ráo. Đứng cạnh ruộng ngô đang trổ cờ, gặp cơn gió là có thể thấy một làn bụi vàng mỏng bay ngang. Phấn rơi xuống những bắp non ở cây bên dưới và cây hàng bên cạnh.

Bắp non thì nằm ở nách lá, khoảng lưng chừng thân, được bọc kín bởi nhiều lớp lá bi. Bên trong là cái lõi với hàng trăm noãn xếp thành hàng. Mỗi noãn mọc ra một sợi râu dài, luồn qua lớp lá bi để thò ra ngoài. Vì thế một bắp có bao nhiêu hạt thì gần như có bấy nhiêu sợi râu. Hạt phấn đáp xuống sợi râu sẽ mọc một ống nhỏ chạy dọc suốt sợi râu xuống tận noãn. Râu nhận phấn rồi thì héo dần, chuyển nâu; râu không nhận được phấn thì còn tươi lâu hơn một chút, như đang chờ.

Ngô thụ phấn chủ yếu nhờ gió, khác với bí cần ong. Đây là chỗ so sánh rất hay cho trẻ: hoa cần ong thì to, sặc sỡ, có mật; hoa nhờ gió như ngô, lúa thì nhỏ, không màu mè, nhưng sinh ra lượng phấn khổng lồ để bù cho việc gió mang đi lung tung.

Đọc một bắp ngô để biết chuyện lúc ra hoa

Hạt đều kín từ gốc đến ngọn. Lúc phun râu, phấn dồi dào, thời tiết thuận lợi, cây đủ nước. Gần như mọi sợi râu đều đã nhận phấn.

Đầu bắp trụi, không có hạt. Râu ở đầu bắp mọc ra sau cùng, có khi trễ hơn lúc cờ tung phấn mạnh nhất, nên ít được thụ phấn. Cây thiếu nước, thiếu dinh dưỡng cũng hay bỏ phần đầu bắp.

Hạt lỗ chỗ, thưa thớt cả bắp. Thường gặp khi chỉ trồng vài cây lẻ loi, gió thổi phấn đi nơi khác, hoặc nắng nóng gay gắt làm phấn chết trong lúc râu đang đón. Đây là lý do người ta trồng ngô thành khối nhiều hàng chứ không trồng một hàng dài.

Một bắp có hạt hai màu. Ở những ruộng trồng gần nhau hai giống, ví dụ ngô nếp trắng cạnh ngô tím, phấn của giống này có thể rơi vào râu của giống kia. Hạt nào nhận phấn khác giống có thể mang màu khác ngay trên cùng một bắp. Đó là dấu vết nhìn thấy được của việc gió đã mang phấn từ ruộng bên cạnh sang.

Hạt lép, nhăn ở một phía. Bắp bị sâu đục, chim mổ hoặc lá bi hở cho nước mưa vào. Bóc hết lá bi, nhìn kỹ đầu bắp thường thấy vết gặm hoặc phân sâu.

Ví dụ một nương ngô ở Lào Cai

Anh Páo làm nương ngô trên sườn đồi ở Lào Cai, gieo vào đầu mùa mưa. Con gái anh là bé Sính, 10 tuổi, theo bố lên nương mỗi cuối tuần và được bố giao chăm một khóm sát lối đi. Bé cắm một que gỗ cạnh gốc và khắc một vạch mỗi lần lên nương, để biết đã bao nhiêu tuần.

Bé Sính nhận ra mấy điều mà chính bố bé chưa từng để ý gọi tên: lá ngô luôn mọc so le, lá này bên trái thì lá sau bên phải; khi cây cao quá đầu gối, những rễ to như ngón tay mọc ra từ đốt thân sát đất rồi cắm xuống, làm cây đứng vững trước gió trên sườn đồi; tuần trổ cờ, ngồi ở chỗ khuất gió vẫn thấy bụi vàng phủ trên lá bên dưới.

Mùa thu hoạch, hai bố con bóc lá bi một số bắp ngay trên nương để xem. Bắp ở giữa nương hạt đều, bắp ở rìa nương sát vách đá thì đầu bắp trụi nhiều hơn. Anh Páo giải thích rìa nương ít cây xung quanh nên ít phấn rơi tới. Bé Sính giữ lại ba bắp to đều treo lên gác bếp làm giống cho vụ sau, đúng như cách người trong bản vẫn làm từ lâu.

Tự trồng vài khóm ngô để quan sát trọn vòng đời

Một khoảnh đất nhỏ hoặc vài chiếc thùng to đặt nơi nhiều nắng là đủ để trẻ thấy cả vòng đời cây ngô trong một mùa. Cách làm sau giúp tăng cơ hội có bắp đầy hạt.

  1. Chọn chỗ có nắng gần như cả ngày; ngô thiếu nắng sẽ cao gầy, ra bắp nhỏ hoặc không có bắp.
  2. Trồng thành khối vuông ít nhất ba hàng, mỗi hàng ba bốn cây, thay vì một hàng dài, để phấn rơi được sang cây bên cạnh.
  3. Gieo hai hạt một hốc, khi cây có vài lá thì giữ lại cây khoẻ hơn.
  4. Giữ ẩm đều, nhất là giai đoạn trổ cờ và phun râu; thiếu nước đúng lúc này là nguyên nhân hàng đầu khiến bắp thiếu hạt.
  5. Khi râu vừa thò ra, có thể bẻ một nhánh cờ đang tung phấn rồi rũ nhẹ lên chùm râu để hỗ trợ thụ phấn, việc này rất hợp cho trẻ làm.
  6. Đánh dấu ngày phun râu của từng bắp bằng một sợi len buộc lỏng ở thân, không buộc vào bắp.
  7. Để lại một bắp trên cây cho già hẳn đến khi lá bi khô để lấy hạt giống.

Ngô ở thùng chậu thường cho bắp nhỏ hơn ngoài ruộng. Đó không phải lỗi; mục tiêu ở đây là thấy đủ các giai đoạn, không phải thu hoạch nhiều.

Những câu hỏi gợi tò mò quanh ruộng ngô

Vài câu hỏi để người lớn mang theo khi cùng trẻ ra ruộng ngô. Không cần trả lời ngay; nhiều câu sẽ tự có đáp án khi bóc bắp lúc thu hoạch.

  • Một cây ngô có bao nhiêu lá trước khi trổ cờ? Cây ở giữa ruộng và cây ở rìa có bằng nhau không?
  • Râu ngô của mỗi bắp có cùng màu không? Râu non và râu già khác nhau thế nào khi chạm vào?
  • Nếu đếm số hàng hạt trên nhiều bắp, con số hay là chẵn hay lẻ? Đếm thử thật nhiều bắp rồi tự kết luận.
  • Bắp ngô mọc ở lá thứ mấy tính từ trên xuống? Một cây có thể có mấy bắp?
  • Rễ chân kiềng mọc từ đâu ra, có màu gì khi còn trên không, đổi màu ra sao khi cắm xuống đất?
  • Sau khi bẻ hết bắp, cây ngô sẽ ra sao trong vài tuần tới? Nó có ra bắp mới không?

Câu hỏi về số hàng hạt là một ví dụ hay để trẻ tự phát hiện quy luật bằng cách đếm, thay vì được nói trước. Nếu con đếm được đủ nhiều bắp, con sẽ thấy hàng hạt gần như luôn là số chẵn, vì hạt mọc thành từng cặp hàng trên lõi.

Sau khi bẻ bắp: cây ngô kết thúc vòng đời

Ngô là cây một năm. Khi bắp đã già và hạt cứng, cây không ra thêm cờ hay bắp mới mà chuyển vàng từ lá dưới lên, thân khô dần rồi chết. Cả sức lực của cây đã dồn vào hạt. Đây là điểm khác với những cây ăn quả trong vườn vẫn sống tiếp năm này qua năm khác sau mỗi mùa quả. Nhiều trẻ hỏi vì sao cây ngô chết khi đã cho bắp; câu trả lời đơn giản là nó đã làm xong việc của một vòng đời, phần tiếp theo nằm trong hạt.

Sau thu hoạch, người làm nương thường để thân ngô khô tại chỗ, hoặc chặt làm thức ăn cho trâu bò, hoặc cày vùi xuống đất cho mục làm phân. Lõi bắp khô dùng nhóm bếp, lá bi khô gói đồ hoặc làm đồ chơi. Một cây ngô vì thế không mất đi mà chuyển thành nhiều thứ khác, trong đó có đất cho vụ sau.

Muốn trẻ thấy rõ ý vòng đời khép lại, hãy làm một bảng nhỏ bằng chính các phần của cây: một hạt ngô khô, một nhánh cờ khô, một nắm râu nâu, một lõi bắp, một ít lá bi, xếp theo thứ tự xuất hiện trên cây. Sau đó gieo lại một hạt từ bắp vừa thu. Khi mầm nhọn đầu tiên nhô lên, con sẽ tự nối được điểm cuối với điểm đầu mà không cần ai giảng thêm.

Câu hỏi thường gặp

Râu ngô có phải là hoa của cây ngô không?

Râu ngô là phần của hoa cái, cụ thể là vòi nhuỵ kéo dài từ mỗi noãn trên lõi bắp ra ngoài. Mỗi sợi nối với một hạt tương lai. Hoa đực của cây ngô là chùm cờ trên ngọn.

Vì sao bắp ngô trồng trong chậu hay bị thiếu hạt?

Vì số cây quá ít nên phấn từ cờ ít rơi trúng râu, nhất là khi gió thổi phấn đi nơi khác. Trồng thành khối nhiều cây, hoặc rũ cờ lên râu bằng tay vào buổi sáng, sẽ giúp bắp đầy hạt hơn.

Cây ngô từ lúc gieo đến lúc có bắp ăn được bao lâu?

Với ngô nếp, ngô ngọt trồng vụ ấm, thường khoảng hai đến ba tháng tuỳ giống. Ngô lấy hạt khô cần lâu hơn để hạt cứng hẳn. Vùng núi cao và vụ lạnh thì thời gian dài hơn nữa.

Rễ chân kiềng của cây ngô dùng để làm gì?

Đó là những rễ mọc ra từ các đốt thân sát mặt đất rồi cắm xuống, giúp cây cao và nặng bắp đứng vững trước gió. Chúng cũng hút thêm nước và chất dinh dưỡng. Thấy cây ngô có nhiều rễ này là dấu hiệu cây đang vào giai đoạn vươn cao.

Vì sao trên một bắp ngô có hạt màu trắng lẫn hạt màu tím?

Thường là do phấn từ một giống ngô khác màu ở ruộng gần đó bay sang và thụ phấn cho một số hạt. Màu của những hạt ấy chịu ảnh hưởng từ cây cho phấn, nên trên cùng một bắp có thể thấy hai màu xen nhau.

Trẻ cầm cờ ngô rũ phấn có bị dị ứng không?

Phần lớn trẻ không sao, nhưng phấn có thể gây hắt hơi, ngứa mắt ở trẻ có cơ địa dị ứng. Nên cho trẻ đứng ở phía đầu gió, không dụi mắt và rửa tay mặt sau khi làm. Trẻ hay hen suyễn thì để người lớn làm thay.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138