SanSinh.comSản Sinh
Vòng đời côn trùng

Vòng đời bọ rùa: ấu trùng gai đen trông như con khác, nhộng bám lá và đốm hiện dần

Ấu trùng bọ rùa đen có gai, trông chẳng giống bọ rùa, ăn rệp suốt ngày. Cách tìm trứng, ấu trùng, nhộng trên cây có rệp, xem đốm hiện dần và phân biệt bọ rùa ăn lá.

Black spiky ladybird larva hunting aphids on a curled okra leaf in a backyard vegetable bed, extreme macro, soft afternoon light

Bọ rùa lớn lên qua bốn giai đoạn: cụm trứng vàng cam dựng đứng trên lá, ấu trùng đen dài có gai và đốm cam trông như một con vật hoàn toàn khác, nhộng bám chặt mặt lá, rồi bọ rùa mới chui ra màu nhạt, đốm hiện dần trong vài giờ. Mùa ấm, cả vòng thường chỉ khoảng ba đến bốn tuần, tuỳ loài và nhiệt độ.

Chỗ tìm dễ nhất là những cây đang có rệp: đọt đậu bắp, cà, ớt, hoa hồng, cây đậu. Bọ rùa mẹ đẻ trứng gần đàn rệp để con nở ra có ăn ngay. Bài này chỉ cách nhận ra từng giai đoạn, nhất là ấu trùng mà nhiều người tưởng là sâu hại rồi diệt nhầm, cùng cách phân biệt nhóm bọ rùa ăn lá.

Bốn hình dạng của cùng một con bọ rùa

Trứng: cụm nhỏ vàng cam dựng đứng. Mỗi cụm thường vài chục quả, hình thoi, xếp sát nhau như một bó que diêm nhỏ, thường ở mặt dưới lá gần chỗ có rệp. Trước khi nở, trứng sẫm màu dần. Trứng thường nở sau khoảng vài ngày.

Ấu trùng mới nở: chấm đen li ti. Những ấu trùng vừa ra đời tụ quanh vỏ trứng, có khi ăn luôn vỏ trứng và cả những quả trứng chưa nở, trước khi tản đi tìm rệp.

Ấu trùng lớn: con vật dài, đen, có gai. Thân dài, thuôn về phía đuôi, màu đen hoặc xám xanh, có hàng gai nhỏ và vài đốm cam hoặc vàng, sáu chân khá dài, bò nhanh. Ấu trùng lột xác vài lần, càng lớn ăn rệp càng nhiều. Giai đoạn này thường kéo dài khoảng hai tuần, tuỳ nhiệt độ và lượng rệp.

Nhộng: một chấm cam đen bám mặt lá. Ấu trùng bám đuôi vào lá, co lại thành nhộng tròn trịa, màu cam pha đen, nằm yên một chỗ. Chạm khẽ, nhộng có thể gập lên gập xuống như cái gật đầu để doạ kẻ thù.

Bọ rùa trưởng thành: màu nhạt rồi đậm dần. Bọ rùa mới ra khỏi nhộng có cánh cứng màu vàng nhạt, chưa thấy đốm. Trong vài giờ, màu đậm dần và đốm hiện ra. Đây là cảnh đáng chờ nhất cho trẻ.

Bảng ghi theo ngày cho một cụm trứng

Khi đã tìm được một cụm trứng, bạn có thể dùng bảng sau để ghi. Cột "Thấy gì" để trẻ vẽ hoặc tả bằng lời của mình; người lớn chỉ ghi ngày.

NgàyGiai đoạn mong đợiGợi ý nhìn gìThấy gì
Ngày tìm thấyTrứng vàng camĐếm số trứng trong cụm, cụm ở mặt trên hay mặt dưới lá
Vài ngày sauTrứng sẫm màu, rồi nởVỏ trứng còn không, ấu trùng tụ lại hay tản đi
Tuần thứ nhấtẤu trùng nhỏẤu trùng đang ở gần đàn rệp nào
Tuần thứ haiẤu trùng lớn, có lớp da lộtTìm xác lột nhỏ, đếm số rệp quanh đó so với hôm trước
Cuối tuần thứ hai, tuần thứ baNhộngNhộng ở chỗ nào, có cách xa đàn rệp không
Khoảng một tuần sauBọ rùa chui raMàu cánh lúc mới ra và sau vài giờ

Lịch trong bảng chỉ là khoảng. Trời mát, mưa dầm hoặc hết rệp có thể làm mọi thứ chậm lại. Không phải mọi quả trứng đều thành bọ rùa: nhiều ấu trùng bị chim, nhện, kiến bắt, hoặc chết đói khi hết rệp. Trẻ có thể ghi lại cả điều này mà không cần gắn nó với chuyện đúng sai.

Đừng diệt nhầm ấu trùng bọ rùa

Ấu trùng bọ rùa là giai đoạn bị hiểu lầm nhiều nhất. Nó đen, có gai, bò nhanh, trông dữ tợn, nên không ít người trồng rau tưởng là sâu hại rồi bóp chết hoặc phun thuốc. Thật ra một con ấu trùng bọ rùa ăn rất nhiều rệp mỗi ngày, có khi còn nhiều hơn cả con trưởng thành, nên đây chính là giai đoạn có ích nhất cho khu vườn.

Cách nhận nhanh: ấu trùng bọ rùa có sáu chân rõ ràng ở phía trước, không có các chân giả ở bụng như sâu bướm, bò nhanh trên lá và thường đi lẫn trong đàn rệp. Nó không cắn lá. Nếu thấy một con vật lạ như vậy giữa đám rệp mà đám rệp mỗi ngày một vơi, đó là ấu trùng bọ rùa đang làm việc.

Ví dụ, anh Quang ở Hải Phòng trồng mấy chậu ớt trên sân thượng, đọt ớt bị rệp phủ kín. Anh định phun thuốc thì đứa con trai 6 tuổi chỉ vào mấy "con sâu đen có gai". Anh để thêm một tuần xem sao. Đọt ớt sạch dần, và cuối tuần cả hai bố con thấy mấy chấm cam bám dưới lá, rồi bọ rùa đỏ chui ra. Từ đó, nhà anh có quy ước: thấy con lạ trên cây, chụp ảnh và chờ vài hôm trước khi làm gì.

Bọ rùa ăn rệp và bọ rùa ăn lá: phân biệt thế nào

Không phải bọ rùa nào cũng ăn rệp. Có một nhóm bọ rùa ăn lá các cây họ cà và họ bầu bí như cà tím, cà chua, khoai tây, bầu, mướp. Cả con trưởng thành lẫn ấu trùng của nhóm này đều gặm lá, để lại những mảng lá bị ăn trơ gân như tấm lưới.

Nhìn bề mặt cánh. Bọ rùa ăn rệp thường có cánh bóng loáng như sơn mài. Nhóm ăn lá thường có cánh mờ, phủ lớp lông mịn, trông như nhung, và thường có nhiều đốm đen hơn trên nền cam nâu.

Nhìn ấu trùng. Ấu trùng ăn rệp dài, sẫm màu, bò nhanh. Ấu trùng nhóm ăn lá thường màu vàng nhạt, tròn mập hơn, phủ gai mềm phân nhánh, bò chậm và nằm ngay trên chỗ lá bị gặm.

Nhìn chỗ ở. Bọ rùa ăn rệp đi quanh những đọt có rệp, kiến hay bò lên xuống. Nhóm ăn lá nằm trên lá già lẫn lá non của cây cà, cây bầu bí, không cần có rệp.

Làm gì khi gặp nhóm ăn lá. Với vài chậu rau trong nhà, nhặt bằng tay vài con là đủ, không cần làm gì nặng tay. Điều quan trọng hơn là đừng vì thấy một con bọ rùa ăn lá mà quay ra ghét cả loài bọ rùa.

Xem bọ rùa ra khỏi nhộng

Khoảnh khắc bọ rùa mới chui ra là lúc dễ thấy sự thay đổi nhất trong cả vòng đời, chỉ cần canh đúng lúc:

  1. Khi đã thấy nhộng, đánh dấu lá bằng một sợi len buộc lỏng ở cuống, ghi ngày.
  2. Sau khoảng một tuần, tuỳ thời tiết, ghé nhìn vào buổi sáng. Nhộng sắp nở thường đổi màu, nhìn kỹ có khi thấy hình cánh qua lớp vỏ.
  3. Khi bọ rùa vừa chui ra, nó bám cạnh vỏ nhộng, cánh cứng màu vàng nhạt, cánh màng bên dưới còn thò ra để khô.
  4. Chụp một tấm ảnh lúc này, rồi cứ khoảng nửa giờ đến một giờ chụp lại cùng góc, không chạm vào.
  5. Đến chiều, xếp các ảnh cạnh nhau: màu cánh đậm dần, đốm hiện ra từ chỗ không có gì.
  6. Đếm số đốm khi màu đã ổn định. Hỏi trẻ: số đốm có thay đổi tiếp theo tuổi không?

Câu hỏi cuối có một đáp án nhiều người không biết: số đốm không cho biết tuổi bọ rùa. Số đốm và màu sắc phần lớn do loài quyết định, và trong cùng một loài cũng có thể khác nhau giữa các cá thể. Bọ rùa không thêm đốm theo năm như cách người ta hay đùa với trẻ.

Màu đỏ đen để làm gì: câu hỏi cho trẻ nhỏ

Hầu hết côn trùng nhỏ cố trốn: sâu xanh trùng màu lá, bướm đêm trùng màu vỏ cây. Bọ rùa thì ngược lại, đỏ cam chói lọi nổi bật trên lá xanh. Đây là câu hỏi rất hợp để trẻ 4 đến 8 tuổi tự đoán trước khi người lớn giải thích: vì sao con bọ rùa không sợ bị nhìn thấy?

Câu trả lời liên quan tới chính giọt dịch vàng đắng ở chân. Một con chim non lần đầu mổ phải bọ rùa sẽ thấy vị khó chịu và nhả ra. Lần sau gặp màu đỏ đen ấy, nó nhớ và bỏ qua. Màu sặc sỡ như một tấm biển báo "đừng ăn, đắng lắm", giúp cả loài bọ rùa được để yên. Khi kể, bạn có thể dùng ví dụ gần gũi: cũng giống như con nhớ cái bếp nóng sau một lần chạm vào, và từ đó tránh xa.

Từ câu hỏi này, trẻ có thể đi tìm thêm trong vườn: con vật nào trùng màu nơi nó sống, con vật nào lại nổi bật hẳn lên? Con sâu xanh trên lá bắp cải, con nhện nâu trên vỏ cây, con bọ xít đỏ trên cây bông. Không cần đúng hết, chỉ cần trẻ bắt đầu để ý màu sắc của con vật có liên quan tới cách nó sống.

Một trò chơi nhỏ cho lớp mầm non: cô cắt những hình bọ rùa bằng giấy màu đỏ và màu xanh lá, rải trên một tấm thảm cỏ, rồi cho các bé đóng vai chú chim đi tìm trong một phút. Bé nào cũng tìm được con đỏ trước. Sau đó cô hỏi: vậy vì sao bọ rùa thật màu đỏ mà vẫn sống được? Trò chơi không có ai thắng thua, chỉ để dẫn tới câu chuyện về giọt dịch đắng.

Chạm vào bọ rùa và dịch vàng ở chân

Bọ rùa không cắn người theo kiểu gây hại, không đốt, có thể bò lên tay trẻ một lúc mà không sao. Tuy vậy, khi bị cầm hoặc bị doạ, bọ rùa có thể tiết ra vài giọt dịch vàng từ khớp chân, mùi hăng và hơi đắng. Đây là cách nó báo cho chim và kiến rằng nó không ngon. Dịch này có thể để lại vệt vàng trên tay hoặc áo, không nguy hiểm nhưng cũng là dấu hiệu con bọ rùa đang sợ.

Muốn cho bọ rùa bò lên tay, hãy đặt ngón tay sát mép lá để nó tự bò sang, không bóc nó khỏi lá. Một hai phút rồi đặt nó trở lại đúng cây cũ, gần đàn rệp nó đang ăn. Rửa tay sau đó, vì tay đã chạm lá và có thể dính rệp, dính bụi.

Một số nơi bán bọ rùa để thả vào vườn. Với một gia đình chỉ muốn quan sát, việc này không cần thiết: nơi nào có rệp, bọ rùa hoang dã thường tự tìm đến nếu vườn không bị phun thuốc tràn lan. Mua bọ rùa từ nơi khác về thả còn có nguy cơ mang theo loài không có sẵn ở địa phương. Giữ vườn có hoa, có cây, có chút rệp là cách tự nhiên nhất để bọ rùa ở lại và trẻ có cả vòng đời để xem.

Câu hỏi thường gặp

Ấu trùng bọ rùa có cắn người không?

Ấu trùng bọ rùa không có độc và không đốt. Nó có thể cắn rất nhẹ nếu bị cầm lâu, cảm giác gần như không đáng kể. Tốt nhất không cầm để tránh làm nó bị thương.

Bọ rùa sống được bao lâu?

Bọ rùa trưởng thành thường sống khoảng vài tháng, có loài lâu hơn, tuỳ loài, thức ăn và thời tiết. Cả vòng đời từ trứng đến trưởng thành vào mùa ấm thường chỉ khoảng ba đến bốn tuần.

Số chấm trên lưng bọ rùa có cho biết tuổi không?

Không. Số chấm và màu sắc phần lớn do loài quyết định, đôi khi khác nhau trong cùng loài, chứ không tăng theo tuổi. Bọ rùa mới nở chưa có đốm vì màu chưa kịp hiện, chỉ vài giờ sau là đủ.

Vì sao bọ rùa hay xuất hiện cùng kiến?

Kiến thường chăn rệp để lấy dịch ngọt rệp tiết ra, nên chỗ nào có rệp thì hay có kiến. Bọ rùa đến ăn rệp, đôi khi bị kiến xua đuổi. Thấy kiến bò lên đọt cây là gợi ý tốt để tìm bọ rùa.

Mang bọ rùa vào nhà nuôi có được không?

Không nên. Bọ rùa cần rệp tươi mỗi ngày, trong hộp chúng nhanh chết đói. Quan sát ngay trên cây vẫn thấy đủ các giai đoạn, lại không làm vườn mất đi những con ăn rệp.

Thấy cụm trứng vàng dưới lá, làm sao biết là trứng bọ rùa?

Trứng bọ rùa thường hình thoi, màu vàng đến cam, dựng đứng sát nhau thành cụm vài chục quả, gần đàn rệp. Nếu không chắc, chờ vài ngày xem nở ra ấu trùng gì là cách chắc nhất.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138