Bọ ngựa bắt đầu đời từ một ổ trứng bọt khô màu nâu xám mà con cái gắn vào cành cây, hàng rào hay thân cỏ; khi nở, hàng chục đến hàng trăm con non tí hon chui ra cùng lúc, giống bọ ngựa thu nhỏ nhưng chưa có cánh, lột xác nhiều lần và chỉ có cánh ở lần lột cuối. Bọ ngựa biến thái không hoàn toàn, không có sâu, không có nhộng.
Ổ trứng là thứ dễ tìm và nằm yên một chỗ suốt nhiều tuần, nên đây là giai đoạn lý tưởng để gia đình đánh dấu và chờ. Bài này chỉ cách nhận ổ trứng, vì sao nên để nó tại chỗ thay vì mang vào nhà, cách xem con non nở, và trả lời những câu trẻ hay hỏi về chuyện bọ ngựa cái ăn bọ ngựa đực.
Nhận ra ổ trứng bọ ngựa
Hình dạng. Một khối cứng, xốp, to khoảng một đến vài đốt ngón tay, tuỳ loài: có ổ tròn như hạt dẻ, có ổ dài dẹt, có ổ có gờ dọc ở giữa. Bề mặt trông như bọt biển khô hoặc giấy bìa nhăn.
Màu. Thường nâu nhạt, xám, vàng đất, trùng màu cành khô hoặc vỏ cây nên rất dễ bị bỏ qua.
Chỗ bám. Cành cây bụi, thân cỏ cứng, hàng rào, thanh tre, mép tường, bệ cửa sổ có cây leo. Ổ được gắn chặt, gỡ ra thì vỡ.
Ổ đã nở hay chưa. Ổ đã nở thường có những lỗ nhỏ hoặc khe hở dọc đường gờ, đôi khi còn vướng những lớp da mỏng li ti của con non. Ổ chưa nở thì kín, mặt ngoài nguyên vẹn.
Dễ nhầm với gì. Tổ của một số loài ong đất, kén của một số loài sâu, hoặc đơn giản là cục nhựa cây khô. Nếu không chắc, cứ đánh dấu và chờ; ổ trứng bọ ngựa không hề cử động và không có con gì bay ra vào.
Bọ ngựa cái làm ổ trứng thế nào
Khi sắp đẻ, bọ ngựa cái tìm một chỗ bám chắc, thường treo mình ngược đầu trên cành. Từ cuối bụng, nó tiết ra một chất lỏng sủi bọt, vừa đẻ trứng vừa dùng bụng đánh bọt và xếp trứng thành các hàng nằm bên trong khối bọt đó. Chỉ sau một thời gian ngắn, bọt khô lại, cứng như lớp vỏ xốp, giữ trứng bên trong khỏi nắng, mưa và phần nào khỏi kẻ ăn trứng.
Quá trình làm một ổ có thể kéo dài vài giờ. Nếu tình cờ bắt gặp, đây là cảnh rất hiếm, đáng để cả nhà đứng xem từ xa mà không động vào. Một con cái có thể làm vài ổ trong đời, tuỳ loài và tuỳ thức ăn nó có được.
Sau khi làm ổ, bọ ngựa mẹ không ở lại canh. Ở nhiều loài, nó chết không lâu sau đó khi mùa qua đi. Ổ trứng tự nằm lại một mình nhiều tuần, có khi nhiều tháng qua mùa lạnh hoặc mùa khô tuỳ loài và tuỳ vùng. Với trẻ, có thể kể nhẹ nhàng rằng bọ ngựa mẹ đã làm xong việc quan trọng nhất của đời mình: gói thật kỹ những quả trứng để chúng tự lớn khi đến mùa. Không cần biến chuyện này thành buồn bã; đó là cách bọ ngựa sống.
Đánh dấu ổ trứng và chờ nở tại chỗ
Ổ trứng nằm yên nhiều tuần, nên đây là kiểu quan sát cần kiên nhẫn hơn là kỹ năng. Cách làm đơn giản cho gia đình hoặc lớp học có vườn:
- Khi tìm được ổ, buộc một sợi len màu lỏng tay vào cành phía dưới ổ, chụp một tấm ảnh và ghi ngày.
- Không gỡ ổ, không cắt cành mang vào nhà. Để nguyên chỗ bọ ngựa mẹ đã chọn.
- Mỗi tuần ghé nhìn một lần, chụp ảnh cùng góc. Nếu ổ bị kiến bu quanh hoặc có lỗ thủng to bất thường, ghi lại; đó cũng là chuyện của tự nhiên.
- Khi trời ấm lên hoặc sau những trận mưa đầu mùa, tăng lên vài ngày ghé một lần, nhất là buổi sáng.
- Ngày nở, con non chui ra từ khe ổ, thường treo lủng lẳng bằng những sợi mảnh, sau đó rơi xuống hoặc bò tản ra rất nhanh.
- Ngồi nhìn từ khoảng cách gần mà không chạm. Đếm thử xem trong một phút có bao nhiêu con chui ra.
- Vài ngày sau, tìm con non trên cây xung quanh. Chúng rất nhỏ, gần như trong suốt hoặc màu nâu nhạt, đã có tư thế giơ hai chân trước như bọ ngựa lớn.
Phần lớn con non không sống tới lúc trưởng thành: kiến, nhện, thằn lằn, chim, và cả chính các anh chị em của chúng đều có thể ăn con non. Đó là lý do một ổ có nhiều trứng như vậy. Nếu trẻ hỏi vì sao vài ngày sau chỉ còn thấy vài con, đó là câu hỏi đáng trả lời thật.
Vì sao đừng mang ổ trứng vào nhà
Nhiều người nhặt được ổ trứng bọ ngựa rồi cắt cành đem về để trong lọ hay trong phòng cho trẻ xem. Kết quả hay gặp là một buổi sáng cả căn phòng có hàng chục, hàng trăm con bọ ngựa tí hon bò khắp rèm cửa, bàn học, và gần như con nào cũng chết trong vài ngày vì không có mồi nhỏ để ăn, không có chỗ để tản ra. Hơi ấm trong nhà còn có thể làm ổ nở sớm hơn mùa, khi bên ngoài chưa có côn trùng nhỏ làm mồi.
Để ổ tại chỗ thì con non nở đúng lúc ngoài vườn có rệp, ruồi nhỏ, muỗi nhỏ để ăn, và có cả không gian để tản đi. Với trẻ, có thể giải thích: bọ ngựa mẹ chọn chỗ đó vì nó biết đó là chỗ tốt cho con, mình chỉ là người đến xem nhờ.
Nếu ổ trứng nằm ở chỗ bắt buộc phải dọn, ví dụ hàng rào sắp sơn lại hay cành sắp cắt, hãy cắt cả đoạn cành có ổ rồi buộc nó vào một bụi cây khác ngoài vườn, ở độ cao tương tự, không đặt dưới đất và không đưa vào nhà. Như vậy ổ vẫn ở ngoài trời và vẫn nở đúng mùa.
Đọc tuổi bọ ngựa qua mầm cánh
Giống châu chấu, bọ ngựa non giống con trưởng thành nhưng chưa có cánh. Số lần lột xác khác nhau giữa các loài, thường là nhiều lần.
| Chặng | Trông thế nào | Ăn gì | Ghi chú khi quan sát |
|---|---|---|---|
| Mới nở | Rất nhỏ, mảnh, màu nhạt, chưa có mầm cánh | Côn trùng tí hon như rệp, ruồi nhỏ | Hay ở gần ổ trứng vài ngày đầu |
| Các lần lột giữa | Lớn dần, đầu bụng thường cong vểnh lên | Mồi to dần theo cỡ thân | Thấy xác lột mỏng treo trên lá |
| Gần trưởng thành | Có mầm cánh ngắn trên lưng | Ruồi, bướm nhỏ, châu chấu non | Mầm cánh to dần qua mỗi lần lột |
| Trưởng thành | Cánh dài phủ bụng, nhiều con bay được | Côn trùng cỡ vừa | Mùa tìm bạn và làm ổ trứng |
Bọ ngựa lột xác treo ngược trên cành, thân mới rất mềm. Giai đoạn này kéo dài một lúc, không nên chạm hay rung cành. Một xác lột bọ ngựa còn nguyên hai chân trước gập là món đồ sưu tập rất đẹp mà không làm hại con nào.
Xem bọ ngựa săn mồi mà không cần cho ăn
Bọ ngựa là thợ săn kiểu rình. Nó đứng yên rất lâu trên lá hoặc cành, hai chân trước gập lại trước ngực như đang chắp tay, thân đung đưa nhẹ như chiếc lá gặp gió. Khi một con ruồi, con bướm nhỏ hay châu chấu non đến đủ gần, hai chân trước phóng ra cực nhanh, hàng gai trên chân kẹp chặt con mồi. Mọi thứ diễn ra trong chớp mắt, thường nhanh hơn mắt người kịp theo.
Không cần bắt mồi đưa cho bọ ngựa để xem. Cách dễ hơn là tìm một con bọ ngựa đang đứng gần khóm hoa có nhiều côn trùng ghé, rồi ngồi yên chờ. Trong mười đến hai mươi phút, thường sẽ có một lần nó vồ, có thể trúng có thể trượt. Trẻ học được nhiều nhất từ sự chờ đợi này: con vật săn mồi cũng không phải lần nào cũng thành công.
Một chi tiết trẻ rất thích: bọ ngựa là một trong số ít côn trùng có thể xoay đầu nhìn sang hai bên và cả ngoái ra sau qua vai. Khi bạn đi vòng quanh cành cây, con bọ ngựa thường quay đầu theo. Hỏi trẻ: con có thấy con côn trùng nào khác quay đầu nhìn mình như vậy không? Hai đôi mắt kép to còn có một chấm tối nhỏ trông như con ngươi luôn nhìn về phía mình, dù mình đứng ở góc nào; thật ra đó là hiệu ứng ánh sáng của mắt kép, không phải con ngươi.
Quan sát xong, để bọ ngựa ở lại đúng khóm cây đó. Một con bọ ngựa trong vườn giúp giữ số ruồi, rệp, sâu nhỏ ở mức vừa phải, và đến cuối mùa rất có thể nó sẽ để lại một ổ trứng gần đó cho năm sau.
Bọ ngựa cái ăn bọ ngựa đực: kể với trẻ thế nào
Đây là chuyện trẻ lớn thường nghe từ bạn bè hoặc phim tài liệu và hỏi lại người lớn. Sự thật là: ở một số loài bọ ngựa, đôi khi con cái ăn con đực trong hoặc sau khi giao phối. Nhưng điều này không xảy ra mỗi lần, và ở nhiều loài thì hiếm. Ngoài tự nhiên, con đực thường tiếp cận rất thận trọng và nhiều con bỏ đi an toàn.
Cách nói với trẻ tuỳ tuổi. Với trẻ nhỏ, chỉ cần: bọ ngựa là con vật săn mồi, nó ăn những con côn trùng khác, và đôi khi cả bọ ngựa khác nếu nó đói. Với trẻ lớn hơn, có thể thêm rằng con cái cần rất nhiều thức ăn để làm ổ trứng, nên khi đói nó có thể ăn cả con đực. Không cần thêm những tính từ như "tàn nhẫn" hay "đáng sợ"; con vật không nghĩ như người.
Tương tự, con non mới nở cũng có thể ăn lẫn nhau nếu thiếu mồi. Đây là thêm một lý do để ổ trứng ở ngoài trời, nơi con non tản ra xa nhau. Nếu trẻ thấy buồn vì chuyện này, bạn có thể dẫn sang điều trẻ thấy được: chính vì có nhiều con non như vậy nên năm nào vườn nhà cũng còn bọ ngựa.
Câu hỏi thường gặp
Bọ ngựa có cắn người không?
Bọ ngựa không có độc. Con lớn có thể kẹp bằng hai chân trước có gai hoặc cắn nhẹ khi bị cầm, cảm giác như bị véo, có khi làm xước nhẹ. Không cần cầm, chỉ nên để nó bò lên tay nếu nó tự bò.
Một ổ trứng bọ ngựa nở ra bao nhiêu con?
Tuỳ loài và tuỳ ổ, một ổ có thể nở ra từ vài chục đến hàng trăm con non. Phần lớn số con non này không sống được tới khi trưởng thành vì bị ăn hoặc thiếu mồi.
Ổ trứng bọ ngựa bao lâu thì nở?
Tuỳ loài, nhiệt độ và mùa, có ổ nở sau vài tuần, có ổ nằm qua cả mùa lạnh hoặc mùa khô rồi mới nở. Vì thời gian khó đoán, cách tốt nhất là đánh dấu và ghé nhìn đều đặn.
Bọ ngựa sống được bao lâu?
Phần lớn bọ ngựa sống khoảng vài tháng đến khoảng một năm tính từ lúc nở, tuỳ loài và thời tiết. Ở nhiều loài, con trưởng thành chết sau mùa đẻ trứng.
Thấy bọ ngựa trong nhà thì làm gì?
Đặt một tờ giấy cứng trước mặt để nó tự bò lên, rồi mang ra thả ở bụi cây ngoài vườn. Không cần bắt bằng tay, không đập. Bọ ngựa không làm hại đồ đạc hay người trong nhà.
Bọ ngựa xanh và bọ ngựa nâu có phải hai loài khác nhau không?
Có thể là khác loài, nhưng cũng có loài mà các cá thể có màu xanh hoặc nâu khác nhau. Màu sắc giúp chúng ẩn trên lá hoặc cành khô, nên chỉ nhìn màu thì chưa đủ để kết luận là khác loài.