Để quay timelapse hạt nảy mầm bằng điện thoại, bạn cần ba thứ: máy được cố định chắc không xê dịch suốt nhiều ngày, nguồn điện liên tục, và ánh sáng đều cả ngày lẫn đêm; rồi đặt máy chụp một ảnh mỗi khoảng mười đến mười lăm phút. Sau ba bốn ngày, ghép lại thành đoạn phim vài chục giây, trẻ thấy rễ quẫy xuống và thân vươn lên như đang nhảy múa.
Timelapse cho thấy thứ mắt người không bao giờ thấy được: chuyển động. Cây không đứng yên, ngọn cây đung đưa tìm ánh sáng, lá mở ban ngày khép ban đêm. Một chiếc điện thoại cũ không còn dùng là đủ; phần khó không nằm ở máy mà ở sự kiên nhẫn để không ai chạm vào nó trong mấy ngày liền.
Chuẩn bị máy: điện thoại cũ, giá đỡ và nguồn điện
Phần lớn timelapse hỏng vì máy bị xê dịch hoặc hết pin giữa chừng. Chuẩn bị kỹ phần này trước khi gieo hạt:
- Dùng điện thoại cũ không dùng hằng ngày, để không ai nhấc lên nghe gọi giữa chừng.
- Bật chế độ máy bay để thông báo, cuộc gọi không làm gián đoạn và máy đỡ nóng.
- Cố định máy bằng giá đỡ có kẹp, hoặc tự làm bằng hộp giấy cứng khoét khe, chèn sách hai bên. Dán băng dính chân giá xuống mặt bàn.
- Cắm sạc liên tục. Một lần chụp kéo dài mấy ngày sẽ không đủ pin.
- Kiểm tra bộ nhớ trống. Chụp mỗi mười phút trong bốn ngày là gần sáu trăm ảnh.
- Tắt tự động xoay màn hình và giảm độ sáng màn hình xuống thấp nhất để máy mát hơn.
- Đặt máy và cốc hạt ở chỗ không ai đi qua chạm phải, không có quạt thổi thẳng làm cây rung.
Nhiều điện thoại có sẵn chế độ tua nhanh trong ứng dụng máy ảnh, hợp cho cảnh vài giờ như hoa nở. Với cảnh kéo dài nhiều ngày, nên dùng ứng dụng chụp ngắt quãng cho phép đặt khoảng thời gian giữa hai ảnh.
Chọn khoảng chụp theo thứ mình muốn quay
Khoảng giữa hai ảnh quyết định đoạn phim mượt hay giật. Thứ thay đổi nhanh cần chụp dày, thứ thay đổi chậm chụp thưa. Bảng dưới là điểm bắt đầu để thử; tốc độ thật tuỳ loài, nhiệt độ và ánh sáng.
| Cảnh | Kéo dài khoảng | Chụp mỗi | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Hạt đậu nảy mầm trong cốc trong | ba đến năm ngày | mười đến mười lăm phút | thấy rõ rễ đi xuống, thân cong móc |
| Cây con quay về phía cửa sổ | một đến hai ngày | năm đến mười phút | đặt cốc gần cửa sổ, không xoay |
| Hoa nở | vài giờ đến một đêm | một đến hai phút | chọn nụ đã căng, chụp từ chiều |
| Nấm mọc sau mưa | một đến hai ngày | năm đến mười phút | chỉ quay tại chỗ, không hái mang vào |
| Bánh mì mốc trong hộp kín | năm đến mười ngày | ba mươi phút đến một giờ | giữ hộp kín suốt, quay xong bỏ cả hộp |
| Bướm nở từ nhộng | một đến hai giờ lúc nở | mười đến ba mươi giây | chỉ khi vỏ nhộng đã trong và thấy màu cánh |
Phép tính nhanh để trẻ lớn tự làm: một giây phim thường gồm khoảng hai mươi lăm đến ba mươi ảnh. Chụp mỗi mười phút thì một ngày được khoảng một trăm bốn mươi ảnh, tức khoảng năm giây phim. Bốn ngày cho một đoạn chừng hai mươi giây là vừa xem.
Nếu không chắc, chọn khoảng dày hơn. Ảnh thừa có thể bỏ bớt khi ghép phim, còn ảnh thiếu thì không chụp bù lại được.
Ánh sáng: lý do số một khiến timelapse nhấp nháy
Ánh sáng trời thay đổi liên tục. Sáng, trưa, chiều, mây che làm ảnh lúc sáng lúc tối. Ghép lại thành phim nhấp nháy khó xem.
Ban đêm tối hẳn. Không có đèn, nửa số ảnh là đen. Cây vẫn lớn ban đêm nhưng phim mất đoạn.
Cách đơn giản nhất. Đặt cốc trong góc nhà ít ánh sáng tự nhiên, dùng một đèn bàn ánh sáng trắng chiếu cố định cả ngày đêm. Ảnh đều màu, phim mượt.
Đèn có ảnh hưởng tới cây không. Có, ở mức nhỏ: cây sẽ nghiêng về phía đèn, và chiếu sáng liên tục khác với nhịp ngày đêm tự nhiên. Đó cũng là điều trẻ quan sát được, chỉ cần nói rõ trong nhật ký là cây được chiếu đèn.
Tránh nắng chiếu thẳng vào cốc. Nắng làm nước trong cốc nóng lên và tạo bóng di chuyển qua khung hình.
Nền phía sau. Đặt một tấm bìa màu trơn sau cốc để mắt chỉ tập trung vào cây. Nền lộn xộn làm phim rối mắt. Tránh nền in hình hay có chữ, vì mắt người xem sẽ bị kéo về đó.
Các bước quay một đoạn hạt đậu nảy mầm từ đầu đến cuối
Làm theo thứ tự này cho lần đầu, rồi điều chỉnh theo kinh nghiệm của chính bạn:
- Ngâm hạt đậu qua đêm, gieo vào cốc nhựa trong lót giấy ăn ướt, kẹp hạt sát thành cốc phía quay về máy.
- Đặt cốc lên một tấm đế cố định, đánh dấu vị trí bằng băng dính để lỡ xê dịch còn đặt lại được.
- Dựng máy, chỉnh khung hình sao cho hạt ở khoảng một phần ba dưới khung, chừa chỗ cho thân mọc lên.
- Khoá lấy nét và khoá phơi sáng nếu máy cho phép, để mỗi ảnh không tự chỉnh khác nhau.
- Đặt khoảng chụp mười phút, bắt đầu chụp. Dán một mẩu giấy nhắc cả nhà không chạm vào.
- Mỗi ngày kiểm tra nước trong cốc một lần, thêm nước bằng ống hút hoặc thìa từ phía sau, cẩn thận không chạm cốc.
- Sau khoảng bốn ngày, dừng chụp, ghép ảnh thành phim bằng chính ứng dụng chụp hoặc phần mềm dựng phim có sẵn.
- Xem cùng trẻ, dừng ở những khung hình đáng chú ý: lúc vỏ nứt, lúc rễ chạm đáy, lúc lá mầm bung ra.
Lần thêm nước có thể làm khung hình giật nhẹ, đó là điều bình thường. Ghi giờ thêm nước vào sổ, khi xem lại trẻ hiểu vì sao phim nảy một cái. Nếu giật mạnh, bỏ vài ảnh quanh lúc đó khi ghép phim là xong.
Ví dụ: chiếc điện thoại cũ của ông nội ở Hà Nội
Ông nội của bé Thóc ở Hà Nội có chiếc điện thoại cũ để trong ngăn kéo. Tháng Mười Một, trời bắt đầu lạnh, hai ông cháu quyết định quay hạt đậu đen nảy mầm. Lần đầu ông đặt cốc ở bậu cửa sổ. Sau hai ngày, phim nhấp nháy sáng tối liên tục, và một buổi chiều nắng chiếu thẳng làm cả khung hình trắng xoá.
Lần thứ hai, ông chuyển cốc vào góc tủ sách, bật một đèn bàn cả ngày đêm, sau cốc dựng một tấm bìa xanh. Vì trời lạnh, hạt nảy chậm hơn lần trước; phải đến ngày thứ hai mới thấy rễ. Ông đặt mỗi mười lăm phút một ảnh và để máy chạy năm ngày. Thóc được giao việc thêm nước mỗi sáng bằng thìa từ phía sau.
Đoạn phim cuối dài khoảng hai mươi giây. Thóc xem đi xem lại đoạn thân cây cong móc ủn lên rồi bật thẳng, và hỏi ông: cây có đau lưng không? Ông cười, rồi hai ông cháu cùng đặt tay lên đất ẩm trong chậu khác để cảm nhận đất nặng thế nào khi cây phải đẩy lên. Hôm sau, Thóc đòi quay tiếp một bông hoa sen đá ra nụ.
Bài học từ hai lần quay của ông cháu Thóc: lần đầu hỏng không phí, vì nó chỉ ra đúng chỗ cần sửa là ánh sáng. Ghi lại lỗi của lần trước vào sổ trước khi bắt đầu lần sau, như ông nội đã viết: bỏ cửa sổ, thêm đèn, thêm nền.
Xem lại phim cùng trẻ: dừng, hỏi, đoán
Xem một lượt từ đầu đến cuối không nói gì. Để trẻ phản ứng tự nhiên trước. Tiếng reo, câu hỏi bật ra đầu tiên cho bạn biết trẻ chú ý vào đâu.
Lượt hai, dừng ở từng mốc. Dừng lúc vỏ hạt nứt, hỏi: cái gì ra trước? Dừng lúc thân cong, hỏi: sao nó không mọc thẳng lên? Để trẻ trả lời trước rồi mới cùng xem tiếp.
Tua ngược. Cho phim chạy ngược, cây chui lại vào hạt. Trẻ cười, rồi hiểu rằng thời gian chỉ đi một chiều với cây.
Cho trẻ đoán đoạn tiếp theo. Dừng giữa chừng, hỏi trẻ nghĩ ngày mai cây sẽ thế nào. Ghi dự đoán lại, quay tiếp vài ngày để kiểm tra.
Đếm thời gian thật. Với trẻ lớn, tính ngược từ số giây phim ra số giờ thật: đoạn rễ đi từ hạt xuống đáy cốc thực ra mất bao lâu? Câu hỏi này nối được phim với nhật ký.
Giữ phim lại. Lưu phim cùng ngày quay, loại hạt, nhiệt độ ước chừng. Năm sau quay lại cùng loại hạt vào mùa khác, trẻ so được hai đoạn phim.
Không có thời gian quay timelapse thì chụp ảnh tay mỗi ngày
Không phải nhà nào cũng có điện thoại cũ hay chỗ để máy suốt mấy ngày. Cách đơn giản hơn là chụp tay mỗi ngày một ảnh, cùng giờ, cùng góc. Đánh dấu vị trí đặt cốc hoặc chậu bằng băng dính, đánh dấu chỗ đặt điện thoại bằng một mẩu băng dính khác trên mép bàn. Mỗi lần chụp, đặt máy đúng dấu, giữ cùng khoảng cách.
Sau hai ba tuần, xếp các ảnh cạnh nhau thành một dải, hoặc ghép thành phim mỗi ảnh nửa giây. Phim không mượt như timelapse thật nhưng vẫn thấy rõ cây lớn. Cách này hợp với những thứ thay đổi chậm như cây con thành cây ra hoa, quả lớn dần, chậu rau từ gieo đến thu.
Trẻ từ sáu tuổi tự làm được việc chụp này và rất thích được giao. Một điều đáng làm: để trẻ đặt một vật quen thuộc như cục tẩy hay quân cờ cạnh chậu trong mọi ảnh. Vật ấy không lớn lên, nên trẻ thấy rõ cây lớn bao nhiêu so với nó, giống như một chiếc thước không cần số.
Một mẹo nữa: chụp từ trên xuống cho chậu có nhiều cây con, chụp ngang cho cốc trong để thấy rễ. Giữ nguyên kiểu chụp đã chọn suốt cả loạt ảnh, đừng đổi giữa chừng, nếu không dải ảnh sẽ khó so.
Câu hỏi thường gặp
Quay timelapse hạt nảy mầm mất bao lâu?
Thường khoảng ba đến năm ngày cho đậu xanh, đậu đen ở nhiệt độ phòng mùa ấm, lâu hơn khi trời lạnh. Chụp mỗi mười đến mười lăm phút trong thời gian đó cho đoạn phim khoảng hai mươi giây.
Có cần mua thiết bị chuyên dụng để quay timelapse không?
Không cần. Một điện thoại cũ, giá đỡ tự chế hoặc kẹp rẻ tiền, sạc cắm liên tục và một đèn bàn là đủ. Thứ quan trọng nhất là máy không bị xê dịch suốt thời gian quay.
Vì sao phim timelapse của mình bị nhấp nháy?
Thường do ánh sáng tự nhiên thay đổi theo giờ và mây, hoặc máy tự chỉnh phơi sáng mỗi ảnh. Đặt cây ở chỗ ít ánh sáng trời, chiếu một đèn cố định cả ngày đêm và khoá phơi sáng nếu máy cho phép.
Để đèn sáng cả đêm có làm hại cây không?
Với vài ngày quay, cây vẫn mọc bình thường, chỉ có thể nghiêng về phía đèn và lớn hơi khác so với ngoài trời có ngày đêm. Ghi rõ điều này vào nhật ký để khi so sánh với cây ngoài trời con hiểu vì sao khác.
Điện thoại để chụp liên tục mấy ngày có bị nóng không?
Có thể ấm lên. Bật chế độ máy bay, giảm độ sáng màn hình, đặt máy nơi thoáng, tránh nắng và không úp sát vào vật giữ nhiệt. Nếu máy quá nóng, tăng khoảng giữa hai ảnh lên.
Trẻ mấy tuổi tự quay được timelapse?
Trẻ khoảng chín mười tuổi có thể tự dựng máy và đặt khoảng chụp khi được hướng dẫn. Trẻ nhỏ hơn hợp với việc chụp tay mỗi ngày một ảnh cùng góc, hoặc giúp thêm nước và cùng xem phim với người lớn.