Một hạt nảy mầm đi theo thứ tự gần như cố định: hạt hút nước và phồng lên, vỏ nứt, rễ mầm chui ra trước và cắm xuống, rồi phần thân mầm vươn lên, sau cùng mới thấy lá. Điểm khác nhau giữa các loại hạt nằm ở chỗ lá mầm đi đâu: hạt đậu xanh, đậu đen, bí, mướp đẩy cả lá mầm lên khỏi mặt đất; hạt ngô, hạt lúa, đậu Hà Lan thì để phần dự trữ nằm lại dưới đất và chỉ một mũi mầm nhọn trồi lên.
Vì thế khi gieo ba loại hạt cạnh nhau trên cùng một luống, bạn sẽ thấy ba kiểu mầm trông như ba loài cây khác hẳn nhau ngay từ ngày đầu. Bài này chỉ cách nhận ra từng giai đoạn bằng mắt, cách bới nhẹ xem phần dưới đất mà không làm chết cây, và những câu hỏi để trẻ tự tìm câu trả lời trên chính luống rau nhà mình.
Bên trong một hạt có gì trước khi nảy mầm
Lấy một hạt đậu đen đã ngâm nước qua đêm, bóc lớp vỏ mỏng bên ngoài, tách đôi hạt ra theo đường nứt tự nhiên. Hai nửa to và chắc đó là hai lá mầm, nơi chứa chất dự trữ để nuôi cây con những ngày đầu khi nó chưa có lá xanh để tự làm thức ăn. Kẹp giữa hai lá mầm, ở một đầu, có một phần rất nhỏ trông như cái móc con: đó là phôi, gồm rễ mầm, thân mầm và một chồi bé xíu có sẵn hai chiếc lá gấp lại. Cả cây đậu sau này đều mọc ra từ cái chấm nhỏ ấy.
Hạt ngô thì khác. Bổ dọc một hạt ngô đã ngâm, bạn sẽ thấy phần lớn hạt là khối bột trắng đục, còn phôi nằm lệch về một phía, ở chỗ hạt nhọn gắn vào lõi bắp. Ngô chỉ có một lá mầm mỏng áp sát khối bột, làm nhiệm vụ hút chất dinh dưỡng từ khối bột đó chuyển sang cây con. Đây là lý do người ta chia cây thành nhóm hai lá mầm và nhóm một lá mầm, nhưng với trẻ nhỏ chỉ cần nhớ hình ảnh: hạt đậu tách đôi được như hai cánh cửa, hạt ngô thì không.
Một mẹo cho phụ huynh: đừng bóc hạt khô, vì vỏ dai và hạt cứng, dễ vỡ vụn không nhìn ra gì. Ngâm nước sạch khoảng nửa ngày đến một đêm là đủ mềm. Dùng kính lúp cầm tay sẽ thấy rõ chồi lá gấp nếp bên trong, chi tiết khiến nhiều bạn nhỏ thốt lên vì không ngờ lá đã có sẵn trước cả khi gieo.
Thứ tự các giai đoạn từ hạt đến cây con
Bảng dưới đây mô tả các giai đoạn nhìn thấy được. Thời gian chỉ là khoảng ở thời tiết ấm, đất đủ ẩm; trời lạnh hoặc đất khô thì chậm hơn nhiều, và mỗi loại hạt nhanh chậm khác nhau.
| Giai đoạn | Nhìn thấy gì | Thường sau khi gieo | Câu hỏi gợi cho trẻ |
|---|---|---|---|
| Hút nước | Hạt to ra, vỏ nhăn rồi căng, có hạt nứt vỏ | Vài giờ đến một ngày | Hạt uống nước bằng chỗ nào? |
| Rễ mầm ló ra | Một mũi trắng nhỏ chui ra ở đầu hạt, luôn bẻ cong xuống dưới | Khoảng một đến ba ngày | Nếu đặt hạt nằm ngược thì rễ quay về đâu? |
| Thân mầm vươn lên | Ở đậu, bí: một đoạn thân cong hình móc câu đội đất lên; ở ngô: một mũi nhọn thẳng | Khoảng hai đến năm ngày | Vì sao thân lại cong chứ không thẳng? |
| Lá mầm mở ra | Đậu: hai lá mầm dày, tròn; bí: hai lá mầm xanh hình bầu dục nhẵn mép | Khoảng bốn đến bảy ngày | Lá này giống lá cây đậu lớn không? |
| Lá thật đầu tiên | Lá mỏng hơn, có gân, có răng cưa hoặc hình dạng đúng của loài | Khoảng một đến hai tuần | Lá mầm lúc này ra sao? |
| Lá mầm teo, rụng | Lá mầm vàng, nhăn, rơi xuống; cây đã tự nuôi mình bằng lá xanh | Vài tuần | Chất dự trữ trong lá mầm đi đâu rồi? |
Điều đáng chú ý nhất là rễ luôn ra trước lá. Trẻ thường nghĩ cây mọc lên rồi mới mọc rễ, nên khi được bới nhẹ một hạt mới nảy và thấy rễ đã dài gấp mấy lần phần trên mặt đất, các con thường nhớ chi tiết này rất lâu.
Hai kiểu mầm: đội lá mầm lên và để lá mầm lại
Kiểu đội lên (đậu xanh, đậu đen, bí, mướp, dưa leo, hướng dương). Đoạn thân nằm dưới lá mầm dài ra, cong lại như cái móc rồi kéo hai lá mầm lên khỏi đất. Lúc mới trồi lên, bạn thấy một vòng cung trắng hoặc hồng nhạt nhô khỏi mặt đất trước, lá mầm còn bị vùi bên dưới. Một hai ngày sau vòng cung duỗi thẳng, lá mầm bung ra và chuyển xanh.
Kiểu để lại (ngô, lúa, đậu Hà Lan). Phần dự trữ ở yên dưới đất, chỉ có chồi vươn lên. Ở ngô và lúa, chồi được bọc trong một bao nhọn như mũi giáo để xuyên qua đất mà không bị trầy, rồi lá đầu tiên mới chui ra từ đỉnh bao. Nếu bới lên, bạn vẫn thấy hạt ngô nằm nguyên dưới gốc, mềm dần đi theo ngày.
Vì sao thân mầm lại cong. Chiếc móc giúp phần non nhất là chồi và lá mầm được kéo lùi qua đất thay vì bị đẩy đầu tiên vào hạt cát. Đây là câu trả lời dễ hiểu cho câu hỏi rất hay gặp của trẻ: cây con đi qua đất bằng lưng, không bằng đầu.
Vỏ hạt mắc trên lá mầm. Ở bí và hướng dương hay gặp cảnh vỏ hạt còn kẹp chặt lấy hai lá mầm như chiếc mũ. Phần lớn cây tự giũ được sau một hai ngày nhờ lá mầm nở to; người lớn không nên vội gỡ vì dễ bẻ gãy lá mầm.
Ví dụ một luống gieo thử ở Huế vào cuối mùa mưa
Chị Hạnh ở Huế có một luống đất nhỏ sau bếp. Đầu tháng mười hai, chị cùng hai con là bé Na 8 tuổi và bé Bin 5 tuổi gieo ba hàng: đậu đen, bí đỏ và ngô nếp, mỗi hàng năm hạt, sâu chừng hai đốt ngón tay, tưới vừa ẩm. Cả nhà cắm ba que tre ở đầu hàng, quy ước que buộc dây đỏ là đậu, dây xanh là bí, không dây là ngô, để bé Bin chưa biết đọc vẫn nhận ra.
Trời Huế lúc đó mát và mưa phùn, nên hạt mọc chậm hơn mùa hè. Đậu đen trồi lên trước với những vòng cung màu trắng hồng, sau khoảng bốn năm ngày. Bí đỏ lên sau một chút, nhiều cây còn đội vỏ hạt. Ngô lâu nhất, khi lên thì là những mũi nhọn xanh thẳng tắp, không cong như hai hàng kia. Bé Na vẽ vào vở mỗi ngày một hình cho từng hàng, bé Bin đếm mầm bằng cách chạm ngón tay. Đến ngày thứ mười, hai chị em đặt ba cây con mỗi loại cạnh nhau trên giấy báo cũ để so: rễ ngô là một chùm sợi mảnh bằng nhau, rễ đậu và bí có một rễ chính to rồi các rễ con toả ra hai bên.
Chị Hạnh bới đúng một cây mỗi loại, còn lại để nguyên cho lớn. Cách làm này vừa đủ để con thấy phần dưới đất, vừa không phá cả luống. Hai cây được bới lên chị cho trồng lại vào góc khác và tưới đẫm; cây bí bị héo, cây ngô sống, đó lại thành một quan sát nữa cho cả nhà.
Cách xem phần dưới đất mà không làm hỏng cả luống
Muốn thấy rễ mầm và hạt cũ dưới đất, chỉ cần hy sinh một hai cây. Làm theo các bước sau để quan sát được rõ mà cây còn lại không bị ảnh hưởng.
- Tưới ẩm luống trước khoảng nửa giờ để đất mềm, rễ không bị đứt khi bới.
- Chọn cây ở đầu hoặc cuối hàng, cách cây bên cạnh ít nhất một bàn tay.
- Dùng thìa hoặc que tre xắn một vòng rộng quanh gốc, sâu hơn chỗ gieo hạt, rồi nâng cả khối đất lên.
- Đặt khối đất vào chậu nước sạch, lắc nhẹ cho đất rã ra, rễ sẽ hiện nguyên vẹn mà không phải kéo.
- Đặt cây lên giấy trắng hoặc khăn sẫm màu, chụp ảnh, cho trẻ đo bằng gang tay hoặc que tăm.
- Trồng lại nếu muốn thử xem cây có sống không, hoặc cho vào đống ủ phân; không vứt bừa ra đường.
- Rửa tay bằng xà phòng cho cả người lớn và trẻ sau khi chạm đất, kể cả khi đất trông sạch.
Không nên nhổ thử mỗi ngày một cây trong cùng một hàng. Gốc bị xới liên tục làm cây bên cạnh đứt rễ, và trẻ dễ hiểu nhầm rằng cây con cứ thế mà héo, trong khi lỗi nằm ở cách bới.
Những chỗ hay hiểu nhầm khi xem mầm
Đây là những nhầm lẫn gặp nhiều nhất khi người lớn giải thích cho trẻ, kèm cách nói lại cho đúng.
- Lá mầm không phải lá thật. Hai lá đầu tiên của đậu và bí thường dày, tròn, không giống lá cây trưởng thành. Lá đúng hình của loài phải chờ đôi lá tiếp theo.
- Hạt không cần ánh sáng mới nảy mầm. Đa số hạt rau quen thuộc nảy mầm trong bóng tối dưới đất; thứ chúng cần là nước, không khí trong đất và độ ấm vừa phải. Ánh sáng cần từ lúc cây lên khỏi mặt đất.
- Mầm cao vọt, thân dài và nhợt là thiếu sáng, không phải khoẻ. Cây mọc trong góc tối vươn cao rất nhanh để tìm ánh sáng, thân yếu và dễ đổ.
- Tưới nhiều không làm hạt nảy nhanh hơn. Đất sũng nước thiếu không khí, hạt dễ thối. Đất ẩm như miếng bọt biển vắt ráo là vừa.
- Không phải hạt nào không lên cũng là hạt hỏng. Có thể bị kiến tha, chim mổ, gieo quá sâu hoặc đất đóng váng. Bới chỗ đó lên xem trước khi kết luận.
Khi trẻ hỏi một câu mà người lớn không chắc, cách tốt nhất là cùng con gieo thêm vài hạt để thử, thay vì trả lời đại cho xong.
Câu hỏi gợi tò mò và cách tự kiểm sau hai tuần
Sau khoảng hai tuần, luống gieo đã có đủ mọi giai đoạn: hạt chưa lên, mầm cong, lá mầm, lá thật. Đây là lúc tốt nhất để trẻ tự kiểm xem mình hiểu tới đâu, không phải bằng bài kiểm tra mà bằng câu hỏi để con chỉ tay vào cây thật. Ví dụ: con chỉ cho mẹ đâu là lá mầm, đâu là lá thật; cây nào để hạt lại dưới đất; cây nào có rễ chùm. Nếu con chỉ sai, chỉ cần nói cùng xem lại, rồi bới một cây để kiểm.
Một số câu hỏi đẩy trẻ đi xa hơn: nếu cắt bỏ lá mầm của một cây đậu ngay khi vừa mở, cây đó lớn nhanh hay chậm hơn cây bên cạnh; hạt ngô dưới đất bao lâu thì mềm nhũn hết; vì sao đầu rễ luôn quay xuống dù hạt gieo nằm nghiêng. Những câu này không cần đáp án đúng ngay; quan trọng là con biết rằng câu hỏi có thể được trả lời bằng cách nhìn.
Người lớn tự kiểm cách hướng dẫn của mình bằng một dấu hiệu đơn giản: sau hai tuần, trẻ có tự ra luống xem mà không cần nhắc không. Nếu có, việc quan sát đã thành niềm vui. Nếu không, có thể luống quá xa, hạt mọc quá chậm, hoặc người lớn đã giảng quá nhiều; lần sau gieo hạt mọc nhanh như đậu xanh và để con tự tìm nhiều hơn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao rễ mầm luôn mọc xuống dù hạt bị gieo ngược?
Đầu rễ cảm nhận được hướng trọng lực và uốn cong để đi xuống, còn thân mầm uốn ngược lại để đi lên. Vì vậy gieo hạt nằm nghiêng hay lộn ngược thì vài ngày sau rễ vẫn quay xuống đất, chỉ có đoạn đầu bị cong một chút.
Lá mầm có cần giữ lại không hay ngắt đi cho cây nhanh lớn?
Nên để lá mầm tự rụng. Đó là kho thức ăn dự trữ và cũng là lá xanh đầu tiên giúp cây tự nuôi mình. Ngắt sớm thường làm cây con chậm lớn hoặc yếu hơn hẳn những cây bên cạnh.
Hạt gieo sâu bao nhiêu thì vừa?
Quy tắc dễ nhớ là gieo sâu chừng hai đến ba lần bề dày hạt. Hạt nhỏ như hạt rau cải chỉ cần rắc mặt và phủ một lớp đất mỏng; hạt to như hạt bí, hạt ngô thì vùi sâu chừng một hai đốt ngón tay.
Tại sao mầm ngô thẳng còn mầm đậu lại cong như móc câu?
Mầm ngô có một bao nhọn và cứng bọc lấy lá non nên có thể xuyên thẳng qua đất. Mầm đậu không có bao đó, nên thân uốn cong để kéo lá mầm lên phía sau, giữ cho phần non nhất khỏi bị đất cọ xát.
Trẻ mấy tuổi thì có thể cùng gieo và quan sát mầm?
Trẻ ba bốn tuổi đã có thể ấn hạt xuống đất, tưới nước và nhìn mầm lên. Trẻ sáu tuổi trở lên có thể vẽ lại từng ngày và so các loại hạt. Người lớn chỉ cần lưu ý không để trẻ cho hạt vào miệng và luôn rửa tay sau khi chơi đất.
Hạt đã nảy mầm rồi bị héo có phải do giống xấu không?
Thường không phải. Mầm non héo hay do nắng gắt đúng trưa, đất khô quá nhanh, bị sâu cắn ngang gốc hoặc nấm làm thối gốc khi đất quá ướt. Nhìn chỗ gốc sát mặt đất: thắt lại và thâm đen thường là do đất ẩm quá lâu.