SanSinh.comSản Sinh
Cây từ hạt đến hạt

Hoa bí thành quả như thế nào: phân biệt hoa đực, hoa cái, xem ong thụ phấn trên giàn

Hoa cái của bí, mướp có sẵn quả non dưới cánh hoa, hoa đực thì không. Cách nhận ra hai loại hoa, xem ong thụ phấn và vì sao quả non vàng rồi rụng.

Macro of a bee inside an open yellow pumpkin flower on a backyard trellis, tiny green fruit visible under a neighbouring female flower, early morning sunlight

Trên cùng một dây bí hay dây mướp có hai loại hoa: hoa cái có một quả non tí xíu nằm ngay dưới cánh hoa, còn hoa đực chỉ có cuống dài mảnh; quả chỉ lớn lên khi phấn từ hoa đực được mang sang nhuỵ của hoa cái, thường là nhờ ong. Nếu không có phấn, quả non ở hoa cái sẽ vàng dần, héo rồi rụng sau vài ngày.

Đó là lý do có những giàn bí hoa nở vàng rực mà mãi không đậu quả. Bài này chỉ cách nhận ra hai loại hoa trong vài giây, giờ nào trong ngày nên ra giàn để xem ong làm việc, cách thụ phấn bằng tay khi vắng ong, và theo dõi một quả từ lúc hoa tàn đến lúc hái.

Nhận ra hoa đực và hoa cái chỉ bằng một cái nhìn

Các loại cây họ bầu bí quen thuộc như bí đỏ, bí xanh, mướp, bầu, dưa leo, khổ qua đều có hoa đực và hoa cái riêng trên cùng một cây. Nhìn ngay sau cánh hoa, chỗ nối với cuống, là phân biệt được.

Điểm nhìnHoa đựcHoa cái
Ngay dưới cánh hoaChỉ có cuống mảnh, thẳngCó một khối phình như quả bé xíu, đúng hình quả sau này
Giữa lòng hoaMột trụ nhị dính thành khối, phủ phấn vàng như bộtĐầu nhuỵ chia thùy, to, hơi dính, không có bột phấn
Số lượngThường nở nhiều và nở trướcÍt hơn, thường xuất hiện muộn hơn vài ngày đến vài tuần
Sau khi tànRụng cả hoa lẫn cuốngCánh hoa héo, quả non ở lại lớn lên nếu đã thụ phấn
Câu hỏi cho trẻBột vàng này dính vào đâu?Quả bé này sẽ thành gì nếu không có ai mang bột vàng tới?

Ở giai đoạn đầu, giàn bí thường chỉ toàn hoa đực. Nhiều người tưởng cây bị lỗi và ngắt bỏ. Thật ra đó là cách cây chuẩn bị sẵn nguồn phấn; hoa cái sẽ ra sau. Kiên nhẫn chờ thêm vài tuần thường là đủ.

Vì sao phải nhìn hoa vào buổi sáng sớm

Hoa bí, hoa mướp nở rất sớm, có khi ngay từ lúc trời mới sáng, và thường chỉ mở trọn trong buổi sáng. Đến trưa nắng gắt, cánh hoa bắt đầu khép lại, chiều thì cụp hẳn và hôm sau không nở lại nữa. Mỗi bông hoa chỉ có một buổi sáng để nhận phấn hoặc cho phấn. Với người muốn quan sát, điều này có nghĩa là ra giàn lúc tám chín giờ sáng thì vừa đẹp, ra lúc ba giờ chiều thì gần như không còn gì để xem.

Ong mật, ong nội, ong bầu và một số loài ruồi, bọ cánh cứng nhỏ là những vị khách quen của hoa bí. Chúng chui sâu vào lòng hoa để hút mật ở đáy, trên đường ra người dính đầy phấn vàng, rồi bay sang hoa khác. Khi một con ong lấm phấn bò vào hoa cái, phấn chạm đầu nhuỵ và việc thụ phấn xảy ra.

Cho trẻ đứng cách giàn khoảng một sải tay, nhìn một bông hoa cái trong mười phút và đếm có bao nhiêu lượt ong ghé vào. Con số đó chính là cách đo sức khoẻ của khu vườn: giàn nào nhiều ong ghé thì đậu quả đều, giàn nào vắng ong thì quả non dễ rụng. Không cần bắt hay chạm vào ong, chỉ cần nhìn.

An toàn khi quan sát ong ở giàn hoa

Ong ở hoa bí thường hiền vì đang bận kiếm mật, nhưng trẻ nhỏ vẫn cần được dặn trước vài điều.

  • Đứng yên, nhìn từ xa vừa phải. Không vung tay đuổi ong, không thổi vào hoa đang có ong.
  • Không mặc áo màu sặc sỡ có hoa văn giống hoa, không bôi nước hoa khi ra giàn vào giờ ong hoạt động nhiều.
  • Trước khi chạm vào một bông hoa, nhìn kỹ lòng hoa xem có ong đang ở bên trong không; ong bị kẹp giữa cánh hoa sẽ đốt.
  • Trẻ từng có phản ứng mạnh khi bị ong đốt thì người lớn quan sát thay, trẻ đứng xa hơn hoặc xem qua ảnh chụp.
  • Nếu bị đốt: ra chỗ khác bình tĩnh, gạt ngòi ra bằng cạnh móng tay hoặc thẻ cứng, rửa xà phòng, chườm mát. Sưng to lan rộng, khó thở, nổi mề đay khắp người thì đưa đi cơ sở y tế ngay.
  • Không dùng thuốc diệt côn trùng phun lên giàn hoa vào buổi sáng, đó là lúc ong đến nhiều nhất.

Dạy trẻ rằng ong là bạn của giàn bí, không có ong thì không có quả, là cách giúp con bớt sợ mà vẫn giữ khoảng cách đúng.

Thụ phấn bằng tay khi giàn vắng ong

Ở chung cư, sân thượng hoặc những ngày mưa kéo dài, ong ít đến và quả non hay rụng. Người lớn có thể làm thay ong, và đây cũng là một hoạt động rất thích hợp để trẻ hiểu thụ phấn là gì.

  1. Ra giàn vào buổi sáng, chọn một hoa cái vừa nở hôm đó: cánh mở rộng, có quả non dưới cánh, đầu nhuỵ tươi.
  2. Tìm một hoa đực cũng vừa nở trong sáng nay, chạm thử thấy phấn vàng bám vào ngón tay là được.
  3. Ngắt hoa đực, tước bớt cánh hoa để lộ trụ nhị phủ phấn.
  4. Chấm nhẹ trụ nhị lên khắp các thuỳ của đầu nhuỵ hoa cái, như dùng chổi quét bột, không ấn mạnh.
  5. Có thể dùng một chiếc cọ vẽ khô, sạch lấy phấn từ hoa đực rồi quét sang hoa cái nếu muốn giữ lại hoa đực.
  6. Buộc một sợi len lỏng lẻo ở cuống quả để đánh dấu ngày thụ phấn, không thắt chặt vào cuống.
  7. Theo dõi hai ba ngày sau: quả non căng xanh, lớn dần là thành công; quả vàng, mềm rồi rụng là chưa được.

Không phải lần nào cũng thành. Cây thiếu nước, quá nhiều quả cùng lúc hoặc trời quá nóng cũng làm quả non rụng dù đã có phấn. Ghi lại cả lần được lẫn lần hỏng giúp trẻ thấy rằng tự nhiên có nhiều yếu tố cùng lúc.

Ví dụ một giàn mướp trên sân thượng ở Hà Nội

Ông bà nội của bé Khoa, 9 tuổi, có một giàn mướp trên sân thượng ở Hà Nội. Đầu hè, giàn nở rất nhiều hoa vàng nhưng mãi không có quả. Bé Khoa được giao việc mỗi sáng trước giờ đi học ra giàn đếm hoa và ghi vào một tờ giấy dán ở tủ lạnh: bao nhiêu hoa đực, bao nhiêu hoa cái.

Sau hai tuần, tờ giấy cho thấy một điều thú vị: tuần đầu toàn hoa đực, tuần thứ hai mới lác đác hoa cái, nhưng các quả non ấy đều vàng rồi rụng. Ông nội nhận ra cả buổi sáng hầu như không thấy con ong nào bay lên tầng cao như vậy. Hai ông cháu thử thụ phấn tay cho ba hoa cái vào cuối tuần, buộc len đỏ đánh dấu. Hai trong ba quả giữ lại được và lớn rất nhanh, quả còn lại vẫn rụng.

Từ đó, việc của bé Khoa đổi từ đếm hoa sang theo dõi quả: mỗi ngày đặt một chiếc thước dây cạnh quả và ghi chiều dài. Những ngày nắng nóng quả lớn chậm lại, ngày mát lớn nhanh hơn. Bé tự rút ra rằng quả đã đậu rồi vẫn cần nước và thời tiết thuận lợi. Đến khi hái được quả mướp đầu tiên, cả nhà để dành một quả trên giàn cho già hẳn để lấy hạt.

Từ quả non đến hạt: khép lại vòng đời

Khi được thụ phấn, mỗi hạt phấn rơi đúng chỗ sẽ góp phần tạo ra một hạt bên trong quả. Quả bí, quả mướp vì thế chứa rất nhiều hạt. Quả bị thụ phấn ít, thiếu phấn ở một phía, thường lớn lệch, một đầu phình một đầu teo, bổ ra thấy phía teo ít hạt. Đây là một quan sát đẹp cho trẻ lớn: hình dạng quả kể lại câu chuyện ong đã ghé bao nhiêu.

Quả mướp ăn được hái lúc còn non, vỏ xanh và mềm. Để lấy hạt, người ta để một quả già trên giàn đến khi vỏ khô, chuyển nâu, lắc nghe tiếng hạt lạo xạo. Bóc vỏ ra là thấy xơ mướp, thứ ngày xưa dùng để rửa bát, và những hạt đen dẹt nằm giữa. Bí đỏ thì để chín già, vỏ cứng, cuống khô rồi mới bổ lấy hạt.

Hạt lấy từ quả già, rửa sạch, phơi khô trong bóng râm rồi cất nơi khô ráo, mùa sau gieo lại sẽ mọc thành dây mới. Vòng đời của dây bí là trọn một năm hoặc ngắn hơn: dây già đi, lá vàng và chết sau khi đã cho quả, còn hạt mang vòng đời sang mùa sau. Một lưu ý: hạt lấy từ quả của giống lai đôi khi mọc ra cây khác bố mẹ, quả không giống quả cũ. Đó cũng là điều thú vị để theo dõi, không có gì đáng lo.

Những việc không cần làm và chỗ hay sai

Quanh giàn bí có khá nhiều kinh nghiệm truyền miệng. Một số đúng, một số làm mất công hoặc gây hại mà không giúp quả đậu thêm.

  • Không cần ngắt hết hoa đực cho cây dồn sức. Hoa đực là nguồn phấn duy nhất; ngắt sạch thì hoa cái nở ra không có gì để nhận.
  • Không cần thụ phấn tay khi giàn đã nhiều ong. Ong làm đều tay hơn người, chạm tay nhiều lần còn dễ làm dập đầu nhuỵ.
  • Đừng thụ phấn bằng hoa đực đã nở từ hôm qua. Phấn của hoa đã cụp thường kém, quả dễ rụng dù đã chấm phấn kỹ.
  • Đừng tưới phun mưa lên hoa vào buổi sáng. Phấn ướt vón cục, ong cũng ít ghé hoa ướt. Tưới vào gốc, hoặc tưới chiều mát.
  • Đừng để quá nhiều quả trên một dây nhỏ. Cây sẽ tự bỏ bớt quả non, người trồng tưởng do thụ phấn hỏng. Dây yếu thì chỉ nên để vài quả.
  • Đừng kết luận quả rụng là do sâu khi chưa bổ ra xem. Mỗi nguyên nhân có cách xử lý khác nhau; nhìn ruột quả trước rồi mới tính.

Với trẻ, danh sách này có thể biến thành trò chơi đoán: đưa ra một quả non bị rụng và để con đoán vì sao, sau đó cùng bổ quả ra kiểm tra. Đoán sai cũng không sao, điều con học được là cách tìm bằng chứng trước khi kết luận. Nếu ghi lại mỗi quả rụng vào sổ kèm ngày và lý do đoán được, cuối mùa cả nhà sẽ có một bức tranh khá rõ giàn bí nhà mình hay gặp vấn đề gì nhất, từ đó mùa sau trồng khác đi.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao giàn bí nhiều hoa mà không có quả?

Thường do giai đoạn đầu cây chỉ ra hoa đực, hoặc có hoa cái nhưng không được thụ phấn vì vắng ong. Nhìn dưới cánh hoa xem có quả non không; nếu có mà quả cứ vàng rụng thì nên thử thụ phấn bằng tay vào buổi sáng.

Ngắt hoa bí đực để nấu có làm giảm số quả không?

Không đáng kể nếu chừa lại đủ hoa đực cho ong lấy phấn. Hoa đực nở nhiều hơn hoa cái rất nhiều. Chỉ nên tránh ngắt hết hoa đực trong những ngày có hoa cái nở, vì khi đó hoa cái không có nguồn phấn.

Thụ phấn tay cho bí lúc mấy giờ là tốt nhất?

Buổi sáng, khi hoa vừa nở hoàn toàn và phấn còn khô tơi, thường từ sáng sớm đến khoảng giữa buổi sáng. Buổi trưa nắng nóng hoa bắt đầu khép, phấn kém hơn, còn buổi chiều thì gần như đã muộn.

Hoa mướp và hoa bí có cho thụ phấn chéo với nhau được không?

Không. Mướp và bí là hai loài khác nhau, phấn hoa mướp không làm quả bí đậu được và ngược lại. Muốn thụ phấn tay, hãy lấy hoa đực cùng loại cây, tốt nhất là cùng giống.

Có nên cho trẻ cầm hoa đực để tự thụ phấn không?

Có, đó là hoạt động rất hợp với trẻ từ năm sáu tuổi. Người lớn kiểm tra trước để chắc trong hoa không có ong, rồi để con tự chấm phấn và buộc len đánh dấu. Rửa tay sau khi làm vì phấn và nhựa cây có thể gây ngứa ở da nhạy cảm.

Quả bí non bị vàng và thối đầu có phải do sâu không?

Có thể là ruồi đục quả, nhưng hay gặp hơn là quả chưa được thụ phấn nên cây tự bỏ. Bổ quả ra: có dòi nhỏ bên trong là ruồi đục quả; ruột sạch, chỉ mềm úng thì nhiều khả năng do thiếu phấn hoặc cây đang thiếu nước.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138