SanSinh.comSản Sinh
Ếch nhái, rùa, thằn lằn

Cóc có độc không: vòng đời con cóc nhà và cách để trẻ quan sát mà vẫn an toàn

Cóc nhà có tuyến độc sau mắt, độc khi nuốt phải chứ không phun vào người. Vòng đời cóc từ sợi trứng đến cóc già và cách cho trẻ ngắm cóc an toàn.

Brown warty toad sitting under a porch light on a tiled veranda at night, small child in pajamas squatting at a distance watching, warm lamp glow, side angle

Cóc nhà có độc, nhưng độc chỉ gây hại khi nuốt phải hoặc dính vào mắt, miệng, vết thương; cóc không cắn, không phun độc vào người, và chạm tay vào da cóc rồi rửa sạch thì không sao. Chất độc nằm ở tuyến da, nhiều nhất trong hai túi u lớn ngay sau mắt, và có mặt trong cả trứng, nòng nọc, gan, buồng trứng của cóc.

Vòng đời con cóc giống con ếch ở phần đầu: sợi trứng trong nước, nòng nọc, cóc con lên bờ. Khác ở chỗ cóc trưởng thành sống trên cạn nhiều hơn hẳn, chịu được khô hơn, ban ngày trốn dưới gạch, đống lá, ban đêm ra ăn côn trùng dưới ánh đèn. Hiểu vòng đời đó giúp cả nhà sống chung với cóc mà không sợ, cũng không chủ quan.

Vòng đời con cóc nhà qua từng chặng

Thời gian ở cột cuối chỉ là mốc khoảng, khác nhau nhiều giữa các vùng và các năm, vì phụ thuộc nhiệt độ, lượng mưa và lượng thức ăn.

ChặngỞ đâuĐiều đáng chú ýKhoảng thời gian
Sợi trứngVũng nước, mương sau mưaTrứng đen xếp hàng trong ống thạch dàiVài ngày là nở
Nòng nọcCùng vũng nước, bơi thành đàn đenĐã có chất độc, cá và nhiều con vật tránh ănVài tuần, nước ấm thì nhanh hơn
Cóc conMép vũng, sân gạch, bãi cỏ ẩmNhỏ cỡ hạt đậu, lên bờ hàng loạtNhững ngày đầu dễ chết vì khô và bị giẫm
Cóc nonGầm đồ, khe gạch, vườnĂn kiến, mối, côn trùng nhỏ, lớn nhanh khi nhiều mồiNhiều tháng
Cóc trưởng thànhHiên nhà, vườn, quanh bóng đènĐực kêu gọi bạn sau mưa, quay về nước để đẻCó thể sống nhiều năm

Chặng cóc non là chặng ít ai thấy nhất, vì chúng nhỏ, màu giống đất và ban ngày trốn kỹ. Nếu lật một viên gạch ẩm trong vườn rồi thấy một con cóc bé bằng đầu ngón tay, đó chính là cóc non. Nhớ đặt viên gạch về chỗ cũ thật nhẹ.

Độc của cóc nằm ở đâu và nguy hiểm khi nào

Hai túi u lớn sau mắt. Đó là tuyến mang tai, chứa nhựa màu trắng đục. Khi cóc bị cắn, bị bóp mạnh, nhựa này rỉ ra. Phần da sần khắp lưng cũng có nhiều tuyến nhỏ hơn. Cóc không chủ động bắn nhựa ra xa, chỉ tiết ra khi bị đe doạ.

Nguy hiểm nhất là ăn phải. Ở nước ta, nhiều ca ngộ độc nặng, kể cả tử vong, xảy ra sau khi ăn thịt cóc, trứng cóc hoặc nội tạng cóc chế biến không đúng. Trẻ nhỏ đặc biệt dễ bị nặng. Chất độc tác động lên tim, nên dù có người từng ăn không sao thì đó vẫn là may mắn chứ không phải cách an toàn.

Dính vào mắt gây cay, đỏ. Nếu trẻ cầm cóc rồi dụi mắt, mắt có thể đỏ, cay, chảy nước. Cần rửa mắt dưới vòi nước sạch nhiều phút và đi khám nếu không đỡ.

Vật nuôi là đối tượng hay gặp nạn. Chó, nhất là chó con tò mò, hay ngoạm cóc vào mùa mưa. Dấu hiệu thường thấy là chảy dãi nhiều, lắc đầu, cào miệng, có khi nôn, run. Rửa miệng cho chó bằng nước sạch, tránh để nước chảy vào họng, rồi đưa đi thú y ngay.

Chạm ngoài da thì thường không sao. Da tay lành lặn không hấp thu độc đáng kể. Cái cần làm là rửa tay bằng xà phòng sau khi chạm, và không để trẻ đưa tay lên miệng, mắt trước khi rửa.

Chuyện mụn cóc và những điều đồn sai

Ở nhiều nơi người ta vẫn bảo trẻ đừng sờ cóc kẻo nổi mụn cóc. Thật ra mụn cóc trên da người do một loại vi rút gây ra, lây từ người sang người hoặc qua đồ dùng chung, không liên quan gì đến con cóc. Cái tên chỉ đến từ việc da cóc sần sùi trông giống những nốt mụn đó.

Một lời đồn khác là cóc phun nước tiểu vào mắt gây mù. Khi bị nhấc lên, cóc hay thải nước ra như một phản xạ sợ hãi, nước này không phải chất độc tuyến da. Dù vậy cũng không nên để nó dính vào mắt, đơn giản vì đó là chất thải của con vật.

Có người tin cóc ở đâu là nhà đó có điều này điều nọ. Cóc chỉ có mặt ở chỗ có côn trùng để ăn, có chỗ ẩm để trốn và có nước để đẻ. Một khu vườn nhiều cóc thường là khu vườn còn nhiều sâu bọ, ít phun thuốc.

Văn học dân gian nước ta có truyện cóc kiện trời, gắn tiếng kêu của cóc với mưa. Câu chuyện là văn hoá, còn giải thích sinh học thì đơn giản hơn: cóc đực kêu nhiều sau mưa vì đó là lúc có nước để đẻ trứng. Kể cả hai cho trẻ nghe là cách hay để con thấy dân gian đã quan sát thiên nhiên kỹ như thế nào.

Cho trẻ quan sát con cóc buổi tối mà không bắt

Cóc là con vật hiếm hoi mà trẻ thành phố cũng gặp được, nhất là quanh hiên nhà có đèn. Một buổi quan sát chừng mười lăm phút sau bữa tối là đủ.

  1. Bật đèn hiên, chờ côn trùng bay đến. Khoảng mười đến hai mươi phút sau, cóc thường xuất hiện ở mép sân, chỗ tối giáp vùng sáng.
  2. Cho trẻ ngồi xổm cách con cóc khoảng hai bước chân. Không dùng que chọc, không rọi đèn pin thẳng vào mắt cóc.
  3. Gợi ý con để ý cách cóc bắt mồi: nó đứng im rất lâu, rồi lưỡi bật ra nhanh đến mức gần như không thấy.
  4. Hỏi con xem cóc nhảy hay bò, nhảy xa bằng ếch không, hai túi u sau mắt nằm ở đâu.
  5. Nếu trẻ muốn chạm, người lớn làm mẫu: chạm nhẹ một ngón tay lên lưng rồi rút về, không nhấc lên, không bóp.
  6. Kết thúc buổi bằng việc rửa tay với xà phòng, sau đó mới cho con ăn uống hay dụi mắt.
  7. Ghi vào sổ: giờ thấy cóc, bao nhiêu con, đêm đó có mưa không.

Chị Lan ở Quảng Ngãi làm như vậy với con gái suốt một mùa mưa và nhận ra có một con cóc to luôn ngồi đúng một góc gần chậu cây. Hai mẹ con gọi nó là ông cóc góc sân. Việc nhận ra từng con riêng biệt là bước đầu của quan sát khoa học, dù chỉ ở mức gia đình.

Cóc và ếch trưởng thành khác nhau thế nào

Trẻ hay gọi chung mọi con nhảy nhảy là ếch. Bảng này giúp con tách được cóc ra khỏi ếch khi gặp ngoài sân, chỉ bằng mắt nhìn, không cần cầm lên.

Điểm nhìnCóc nhàẾch đồng
DaKhô, sần sùi, nhiều nốt uTrơn, ẩm, bóng
Sau mắtCó hai túi u lớn hình bầu dụcKhông có túi u lớn
Chân sauNgắn, hay bò hoặc nhảy từng bước ngắnDài, cơ khoẻ, nhảy xa một phát
Nơi hay gặpSân, hiên, vườn khô, quanh bóng đènMép ruộng, ao, mương, gần nước
Khi bị độngPhồng người, cúi đầu chìa túi độc raNhảy ngay xuống nước
Thời gian sống trên cạnPhần lớn đời trưởng thành, chỉ về nước khi đẻGắn với nước nhiều hơn

Điểm dễ nhớ nhất cho trẻ là hai túi u sau mắt. Khi con đã thấy rõ hai túi đó một lần, con sẽ tự hiểu vì sao người lớn dặn không bóp cóc: chỗ đó chính là nơi chứa nhựa độc. Bạn cũng có thể hỏi con vì sao con cóc không cần nhảy xa như con ếch, để con tự nghĩ tới chuyện cóc đã có lớp phòng thủ bằng độc nên không phải chạy trốn nhanh.

Ngoài cóc nhà và ếch đồng còn có nhiều loài nhái, chẫu, ếch cây khác. Gặp con không giống cả hai cột thì cứ ghi lại đặc điểm và gọi là chưa biết tên.

Mùa khô cóc đi đâu

Vào những tháng khô hạn, cóc ít xuất hiện hẳn. Chúng không biến mất mà vùi mình vào chỗ đất ẩm, hang, gốc cây, dưới đống gạch, giảm hoạt động để giữ nước và năng lượng. Khi trận mưa đầu mùa đổ xuống, chỉ một hai đêm sau là hiên nhà lại có cóc và tiếng kêu rộn lên ở vũng nước gần đó.

Ở miền Bắc, mùa đông lạnh cũng làm cóc ít hoạt động. Ở miền Nam, mùa khô kéo dài nhiều tháng nhưng không lạnh, cóc vẫn có thể ra ăn vào đêm ẩm gần chỗ có tưới nước. Vì vậy một gia đình ở Đắk Lắk, nơi mùa khô rất rõ, sẽ thấy nhịp xuất hiện của cóc khác hẳn một gia đình ở Hà Nội.

Đây là chỗ hay để trẻ hiểu vòng đời gắn với mùa. Con cóc không có lịch trên tường, nó đọc lịch bằng độ ẩm và nhiệt độ. Bạn có thể hỏi con: nếu năm nay mưa muộn một tháng, con nghĩ cóc sẽ đẻ trứng lúc nào?

Khi dọn vườn mùa khô, hãy lật đồ cũ, gạch, chậu vỡ một cách nhẹ nhàng. Nếu thấy cóc đang vùi mình, đặt lại đúng chỗ và che lại, vì cóc bị lôi ra giữa nắng khô có thể kiệt sức nhanh.

Sống chung với cóc quanh nhà: nên và không nên

Cóc có ích cho vườn vì ăn nhiều côn trùng, kiến, mối, sâu nhỏ. Vài điều sau giúp cả nhà an toàn mà không phải xua đuổi chúng.

  • Để bát ăn của chó mèo ở trong nhà buổi tối, vì cóc có thể bò vào bát nước, bát thức ăn và để lại chất độc.
  • Dạy trẻ một câu dễ nhớ: nhìn được, chạm nhẹ được, ăn không được, rửa tay xong mới ăn.
  • Không đổ muối, vôi, nước sôi để đuổi cóc. Những cách này làm con vật chết đau đớn và không giải quyết gì vì cóc mới sẽ đến.
  • Không bắt cóc về làm thuốc hay làm món ăn theo lời truyền miệng.
  • Nếu muốn cóc bớt vào nhà, đóng kín khe cửa dưới và để đèn hiên vàng thay vì trắng để ít côn trùng tụ lại.
  • Giữ một góc vườn có lá khô, gạch, chậu úp để cóc có chỗ trốn ban ngày thay vì chui vào nhà.

Nếu có người trong nhà lỡ ăn phải món có cóc và thấy buồn nôn, tê miệng, chóng mặt, tim đập bất thường, cần đến cơ sở y tế ngay, không chờ xem có tự đỡ không.

Câu hỏi thường gặp

Cầm con cóc bằng tay có sao không?

Với da tay lành lặn thì thường không sao. Điều quan trọng là rửa tay bằng xà phòng ngay sau đó và không đưa tay lên mắt, miệng trước khi rửa. Không bóp mạnh vì cóc sẽ tiết nhựa độc từ hai túi sau mắt.

Sờ vào cóc có bị nổi mụn cóc không?

Không. Mụn cóc trên da người do một loại vi rút lây giữa người với người gây ra, không liên quan đến con cóc. Tên gọi chỉ đến từ việc da cóc sần sùi giống những nốt mụn đó.

Chó cắn con cóc thì phải làm gì?

Dùng nước sạch lau rửa miệng và lợi cho chó, hướng nước chảy ra ngoài chứ không vào họng, rồi đưa đi thú y ngay. Dấu hiệu nhiễm độc gồm chảy dãi nhiều, cào miệng, nôn, run, đi loạng choạng.

Trứng cóc và nòng nọc cóc có độc không?

Có. Chất độc của cóc có cả ở trứng và nòng nọc, không chỉ ở con trưởng thành. Không ăn, không cho gà vịt hay vật nuôi ăn, và dặn trẻ không nghịch rồi đưa tay lên miệng.

Mùa khô không thấy cóc thì chúng đi đâu?

Cóc vùi mình vào đất ẩm, hang, gốc cây hoặc dưới gạch đá để giữ nước và giảm hoạt động. Khi có mưa trở lại chúng ra ngoài ăn và quay về vũng nước để đẻ trứng.

Có nên giữ cóc trong vườn không?

Nên để yên vì cóc ăn nhiều kiến, mối, sâu nhỏ và các côn trùng bay quanh đèn. Chỉ cần cất bát nước của vật nuôi buổi tối và dạy trẻ rửa tay sau khi chạm là cả nhà sống chung được.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138