SanSinh.comSản Sinh
Nấm, rêu, dương xỉ

Chấm nâu dưới lá dương xỉ: ổ túi bào tử chứ không phải sâu bệnh, và cách soi cùng trẻ

Hàng chấm nâu xếp đều dưới lá dương xỉ là ổ túi bào tử, cách dương xỉ sinh sôi, không phải rệp hay nấm bệnh. Cách nhận ra, soi kính lúp và giữ nguyên lá.

Underside of a fern frond showing neat rows of round brown dots, held gently by a child hand in a home balcony garden, macro shot, backlit by soft afternoon sun

Những chấm nâu xếp thành hàng đều đặn ở mặt dưới lá dương xỉ là ổ túi bào tử, nơi cây tạo ra và thả bào tử để sinh sôi; đây là chuyện bình thường của một cây khoẻ đã trưởng thành, không phải rệp, vảy hay nấm bệnh, và không cần cắt bỏ hay phun thuốc.

Dương xỉ không có hoa, không có hạt. Nó dùng những ổ bào tử ấy thay cho hoa và hạt. Bài này giúp bạn phân biệt ổ bào tử với sâu bệnh thật, đọc các kiểu ổ khác nhau, soi một ổ chín bằng kính lúp cùng trẻ, và hiểu vì sao có lá mang bào tử, có lá không.

Nhận ra ổ bào tử, phân biệt với sâu bệnh thật

Ổ bào tử xếp đều theo một trật tự. Chúng nằm thành hàng hai bên gân lá, hoặc chạy dọc mép lá, đều như được vẽ bằng thước. Rệp và vảy thì bám lộn xộn, dồn cục ở gân, ngọn non.

Ổ bào tử chỉ ở mặt dưới. Mặt trên lá ở chỗ đó vẫn xanh, không vàng, không thủng. Nếu lật lá thấy chấm nâu bên dưới mà mặt trên vẫn bình thường, gần như chắc chắn đó là bào tử.

Ổ bào tử không bò, không có chân. Soi kính lúp, rệp có thân và chân, vảy là cái mai bóng cạy ra được. Ổ bào tử là một đám hạt nhỏ, khi chín chạm vào để lại bụi nâu như bột cà phê trên ngón tay.

Ổ bào tử xuất hiện trên lá già, khoẻ. Lá non mới mở thường chưa có. Lá trưởng thành, xanh đậm mới mang ổ. Đốm bệnh thì thường kèm vàng lá, lá héo, viền úa.

Sâu bệnh thật có dấu hiệu khác. Lá có mạng tơ, nhựa dính, kiến bò lên xuống nhiều, mặt trên lá vàng lốm đốm: đó mới là lúc nghĩ đến côn trùng hại cây, và khi ấy cũng nên rửa bằng nước trước khi nghĩ tới thuốc.

Các kiểu ổ bào tử hay gặp ở dương xỉ quanh nhà

Mỗi nhóm dương xỉ có kiểu xếp ổ riêng. Bạn không cần biết tên loài; chỉ cần mô tả đúng kiểu ổ là đã nhìn như người làm nghề.

Kiểu ổTrông thế nàoThường thấy ởCâu hỏi để trẻ tìm
Chấm tròn thành hàngNhững chấm tròn nhỏ hai bên gân lá conDương xỉ chậu treo, dương xỉ mọc bờ tườngMỗi lá con có mấy chấm?
Vạch dài dọc gânNhững vạch nâu chạy chéo hoặc dọc theo gânDương xỉ tổ chim bám thân cây, cây lá toVạch nằm song song hay toả ra?
Dải dọc mép láMột đường nâu liền chạy sát mép, có khi mép lá cuộn lại cheMột số dương xỉ lá mảnh, mọc vách đá ẩmMép lá có gập xuống không?
Phủ kín mặt dướiCả mặt dưới lá nâu như nhungMột số dương xỉ có lá riêng chỉ để mang bào tửLá này có khác lá xanh bên cạnh không?
Có màng cheMỗi ổ có một lớp màng mỏng trắng hoặc trong phủ lên, khi chín màng teo lạiNhiều dương xỉ chậuỔ non có màng, ổ già còn màng không?

Màu của ổ thay đổi theo tuổi: còn non thì xanh nhạt hoặc trắng ngà, chín thì nâu, nâu đỏ, nâu đen; sau khi thả hết bào tử thì xơ lại, nhạt màu. Trên cùng một cây có thể có đủ ba lứa tuổi, và đó là chỗ trẻ tập so sánh rất tốt.

Bên trong một ổ bào tử có gì

Mỗi chấm nâu thật ra là một đám gồm rất nhiều túi bào tử nhỏ xíu, mỗi túi có một cái cuống ngắn và chứa nhiều bào tử bên trong. Quanh mỗi túi có một vòng tế bào đặc biệt giống như cái lò xo. Khi trời khô, vòng này co lại, xé túi ra, rồi bật trở lại, búng bào tử văng ra ngoài như một chiếc máy bắn đá tí hon.

Nhờ cơ chế ấy mà dương xỉ thường thả bào tử vào những ngày hanh khô, có gió. Bào tử rất nhẹ, có thể bay đi rất xa, nên dương xỉ hay tự mọc ở những chỗ bất ngờ: kẽ tường, miệng giếng, hốc cây, chân cột nhà ẩm, nơi không ai trồng.

Với kính lúp học sinh, bạn sẽ thấy ổ như một cụm hạt tròn sần sùi. Muốn thấy từng túi, cần kính lúp loại phóng đại mạnh hoặc kính hiển vi của phòng thí nghiệm trường. Một mẹo cho học sinh lớn: đặt một mẩu lá có ổ chín dưới kính hiển vi, chiếu đèn hơi nóng một lúc, có khi thấy được túi bật ra ngay trước mắt.

Một buổi soi ổ bào tử dương xỉ tại nhà

Ví dụ giả định: bé An 9 tuổi ở Đà Nẵng có chậu dương xỉ treo ngoài ban công. Một chiều tháng Chín, mẹ An cùng con làm buổi soi dưới đây, chỉ dùng cây trong nhà, không hái lá ngoài đường.

  1. Chọn một lá già, xanh đậm; lật nhẹ lá lên khi lá vẫn còn trên cây, không bẻ.
  2. Nhìn bằng mắt thường trước: đếm xem có mấy hàng chấm, chấm màu gì, có chỗ nào chấm xanh, chỗ nào nâu.
  3. Dùng kính lúp soi một ổ nâu và một ổ xanh, nói xem hai ổ khác nhau thế nào.
  4. Đặt một tờ giấy trắng dưới lá, gõ nhẹ vào cuống lá vài cái: ổ chín sẽ rơi bụi nâu mịn lên giấy.
  5. Gấp đôi tờ giấy, nhìn bụi trượt thành một đường; đó là hàng nghìn bào tử.
  6. Vẽ một lá con và các chấm lên sổ, đúng số hàng, đúng vị trí.
  7. Đổ bụi bào tử vào chậu cây, không thổi ra phòng; rửa tay.

An hỏi: "Lá non trên ngọn sao không có chấm?" Câu hỏi ấy đưa đến phần tiếp theo, về chuyện dương xỉ dành lá nào để sinh sản.

Đọt non cuộn tròn và chuyện lá nào mang bào tử

Lá dương xỉ non mọc lên ở dạng cuộn tròn như vòi voi hay đầu cây đàn vĩ cầm, rồi từ từ duỗi thẳng ra trong nhiều ngày. Đây là một nét rất riêng của dương xỉ, cây có hoa gần như không có. Theo dõi một đọt non duỗi ra là hoạt động rất hợp với trẻ nhỏ: mỗi sáng chụp một tấm, sau một hai tuần xếp lại thành một chuỗi ảnh như phim quay chậm.

Lá non chưa mang ổ bào tử. Phải đến khi lá đã mở hẳn, cứng cáp, cây mới tạo ổ ở mặt dưới. Ở nhiều dương xỉ, mọi lá trưởng thành đều có thể mang ổ; ở một số khác, cây có hai kiểu lá: lá xanh rộng để quang hợp và lá hẹp hơn, đứng thẳng hơn chỉ để mang bào tử. Đó là lý do có cây dương xỉ chậu cả năm không thấy chấm nâu, trong khi cây bên cạnh dày đặc.

Cây còn non, thiếu sáng hoặc trồng trong chậu chật thường ít ra ổ. Vì vậy một cây dương xỉ có nhiều ổ bào tử thường là một cây đang khoẻ và đủ tuổi, ngược hẳn với nỗi lo "cây bị bệnh" của nhiều người.

Những việc không cần làm với lá có chấm nâu

Mỗi năm có không ít chậu dương xỉ bị cắt trụi lá hay phun thuốc chỉ vì chủ nhà tưởng chấm nâu là sâu bệnh. Với ổ bào tử:

  • Không cần cắt bỏ lá có chấm; lá ấy vẫn quang hợp, nuôi cây như mọi lá khác.
  • Không cần phun thuốc trừ sâu hay thuốc trừ nấm; thuốc không làm mất ổ bào tử mà chỉ hại cây và người phun.
  • Không cần lau, cạo chấm nâu; cạo mạnh làm rách mặt lá.
  • Không cần lo bào tử dương xỉ làm bẩn nhà nhiều; bụi rơi chủ yếu ngay dưới chậu, lau sàn như bình thường là đủ.
  • Chỉ cắt lá khi lá đã khô vàng, già yếu, cắt sát gốc cho cây gọn.

Người hay dị ứng phấn hoa đôi khi nhạy cảm với bào tử dương xỉ nếu trồng nhiều cây trong phòng kín. Trường hợp đó nên để chậu ở ban công thoáng thay vì phòng ngủ, chứ không cần bỏ cây.

Dương xỉ mọc ở đâu quanh ta, và vì sao lại ở đó

Kẽ tường, miệng giếng, chân cột ẩm. Đây là những chỗ bào tử bay tới và gặp được ẩm liên tục. Một khóm dương xỉ tự mọc ở kẽ tường là dấu hiệu chỗ đó thường xuyên có nước rỉ.

Thân cây cổ thụ. Một số dương xỉ sống bám trên thân, cành cây to, hứng nước mưa và lá mục rơi vào giữa vòng lá. Chúng không hút nhựa cây chủ, chỉ dùng thân cây làm chỗ đứng.

Bờ suối, vách đá ẩm, dưới tán rừng. Ở các vùng đồi núi như Lào Cai, Lâm Đồng, dương xỉ mọc dày dưới tán rừng ẩm, có loài thân cao như cây. Đây là chỗ để ngắm, không phải chỗ để đào cây về trồng.

Bãi đất trống sau khi đốt, phát quang. Có những loài dương xỉ mọc lên rất nhanh trên đất trống, đồi trọc, lan bằng thân rễ dưới đất thành từng bãi rộng.

Chậu cây trong nhà. Đôi khi trong chậu cây cảnh tự nhú lên một cây dương xỉ con không ai trồng, mọc từ bào tử bay từ chậu dương xỉ gần đó. Đó là bằng chứng sống rằng bào tử đã rơi xuống, qua giai đoạn tản nhỏ không ai để ý, rồi mới thành cây con.

Câu hỏi gợi tò mò khi quan sát dương xỉ cùng trẻ

Thay vì giảng, hãy mang theo vài câu hỏi. Trẻ tự tìm câu trả lời trên lá sẽ nhớ lâu hơn nhiều. Không có câu nào cần trả lời đúng ngay:

  • Trên cùng một cây, lá nào có chấm, lá nào không? Lá có chấm nằm ở ngoài hay ở giữa khóm?
  • Các chấm trên một lá con có bằng nhau không, hay chấm ở gần đầu lá to hơn chấm gần cuống?
  • Gõ vào lá hôm nắng và hôm mưa, hôm nào bụi nâu rơi nhiều hơn? Vì sao con nghĩ vậy?
  • Quanh chậu dương xỉ, có cây dương xỉ con nào tự mọc không? Nó mọc ở chỗ khô hay chỗ ẩm?
  • Nếu bào tử bay được rất xa, sao không phải chỗ nào cũng có dương xỉ?

Câu hỏi cuối cùng là câu khó nhất và đáng giữ nhất. Nó dẫn đến ý quan trọng của vòng đời dương xỉ: bào tử bay đi khắp nơi, nhưng chỉ mọc được ở chỗ đủ ẩm, đủ râm, và còn phải qua một giai đoạn tản nhỏ cần nước mới thành cây. Cho con ghi câu hỏi vào sổ và quay lại sau khi đã gieo thử bào tử trong hộp.

Câu hỏi thường gặp

Dương xỉ có ra hoa không?

Không. Dương xỉ không có hoa, không có quả và không có hạt. Cây sinh sôi bằng bào tử tạo ra trong các ổ nhỏ ở mặt dưới lá, và bằng thân rễ bò lan dưới đất để mọc thêm khóm mới.

Chấm nâu dưới lá dương xỉ có lây sang cây khác không?

Không lây như bệnh. Đó là bào tử của chính cây dương xỉ, nếu rơi vào chỗ ẩm có thể mọc ra dương xỉ con, nhưng không làm hại cây khác. Chúng chỉ mọc được ở chỗ rất ẩm và râm.

Vì sao dương xỉ nhà mình không có chấm nâu?

Có thể cây còn non, thiếu ánh sáng, chậu quá chật, hoặc là loại dương xỉ mang bào tử trên một kiểu lá riêng ít xuất hiện. Cây vẫn khoẻ dù không có ổ bào tử, nên không cần lo.

Làm sao biết đốm nâu là bào tử hay bệnh?

Ổ bào tử xếp đều theo gân hoặc mép lá, chỉ ở mặt dưới, mặt trên vẫn xanh, chạm vào để lại bụi nâu. Đốm bệnh thường lộn xộn, có viền vàng, thấy cả hai mặt lá và làm lá héo dần.

Trẻ chạm vào bào tử dương xỉ có sao không?

Bào tử dương xỉ trồng chậu thường không gây hại khi chạm. Chỉ cần nhắc trẻ không thổi bụi vào mặt, không đưa tay lên mắt, mũi, và rửa tay sau khi soi. Trẻ có cơ địa dị ứng nên chỉ nhìn qua kính lúp.

Lá non dương xỉ cuộn tròn bao lâu thì duỗi ra?

Tuỳ loài, độ ẩm và ánh sáng, thường mất khoảng một đến vài tuần để một đọt non duỗi hẳn thành lá. Chụp ảnh mỗi sáng ở cùng một góc là cách hay để trẻ thấy rõ quá trình này.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138