SanSinh.comSản Sinh
Quan sát vòng đời tại nhà và ở lớp

Dụng cụ quan sát thiên nhiên tự làm cho trẻ: hộp thoáng, khay trắng, khung vuông

Làm bộ dụng cụ quan sát từ đồ có sẵn: hộp xem côn trùng thoáng khí, khay trắng soi sinh vật nước, khung vuông đếm cây cỏ, kính lúp giọt nước, thước băng giấy.

a child crouching over a square frame made of four sticks laid on a lawn, counting tiny plants inside it, top-down close-up, soft overcast daylight

Bộ dụng cụ quan sát thiên nhiên cho trẻ có thể làm hết từ đồ có sẵn trong nhà: một hộp nhựa trong phủ vải màn để xem côn trùng vài phút, một khay nhựa trắng để soi sinh vật trong nước ao rồi đổ lại, một khung vuông bằng bốn que để đếm cây cỏ, một băng giấy làm thước, và một giọt nước làm kính lúp. Mỗi món giúp trẻ nhìn kỹ hơn mà không phải bắt sinh vật mang về.

Cái hay của đồ tự làm là trẻ hiểu vì sao nó được làm như vậy: vì sao hộp phải thoáng, vì sao khay phải trắng, vì sao khung phải vuông. Hiểu được thì trẻ dùng đúng, và nhẹ tay hơn với sinh vật mình đang xem.

Bộ đồ nghề năm món và mỗi món để xem gì

Không cần làm cả năm món cùng lúc. Bắt đầu bằng món hợp với chỗ quan sát gần nhà nhất, rồi bổ sung dần.

MónLàm từDùng đểLưu ý
Hộp xem thoánghộp nhựa trong, vải màn, dây chunxem côn trùng gần trong vài phútkhông đậy kín, không để nắng, thả ngay chỗ cũ
Khay trắngkhay nhựa trắng, nắp hộp nhựa trắng, đĩa trắng sâu lòngsoi sinh vật nhỏ trong nước ao, vũng nướcđổ lại đúng chỗ múc, rửa tay sau
Khung vuôngbốn que dài bằng nhau, dây buộcđếm cây cỏ, nấm, côn trùng trong một ô cố địnhđặt lại đúng chỗ ở lần sau để so sánh
Kính lúpkính lúp mượn, hoặc giọt nước trên tấm nhựa trongxem lông tơ, gân lá, chân côn trùngkhông chĩa kính lúp vào nắng gắt
Thước băng giấydải giấy cứng, bút, thước kẻ để chia vạchđo cây, đo lá, đo khoảng cách không cần chạm con vậtmỗi lần đo cùng một điểm bắt đầu

Bỏ tất cả vào một túi vải hoặc hộp giày, thêm sổ vẽ và bút chì. Túi treo ở cửa ra vườn, trẻ tự lấy khi ra ngoài.

Làm hộp xem côn trùng thoáng khí trong mười phút

Mục đích của hộp là để xem gần trong vài phút rồi thả, không phải để nuôi. Vì vậy hộp cần thoáng, có chỗ bám và dễ mở.

  1. Chọn hộp nhựa trong cỡ một bàn tay người lớn, có thành thẳng để nhìn rõ.
  2. Cắt nắp ra, thay bằng một miếng vải màn hoặc vải lưới mỏng, cố định bằng dây chun quanh miệng hộp.
  3. Lót đáy một chiếc lá tươi lấy ở chỗ quan sát, thêm một que nhỏ để con vật có chỗ bám.
  4. Để bắt nhẹ con vật vào hộp, đặt miệng hộp úp trước con vật trên lá, dùng một tờ bìa trượt bên dưới, rồi lật lại. Không dùng tay túm, vì chân và cánh côn trùng gãy rất dễ.
  5. Đặt hộp trong bóng râm, ngồi xuống ngang tầm mắt mà xem. Dùng kính lúp nhìn qua thành hộp.
  6. Sau tối đa vài phút, nghiêng hộp sát mặt lá hay mặt đất chỗ cũ cho con vật tự bò ra.

Câu hỏi cho trẻ khi nhìn qua hộp: con vật có mấy chân? Chân có móc không? Nó dùng râu để làm gì? Có thứ gì trên người nó mà mắt thường không thấy nhưng kính lúp thấy?

Không dùng hộp này cho ong, kiến lớn, sâu có lông, nhện to. Những con đó chỉ nhìn tại chỗ.

Khay trắng: cửa sổ nhìn vào thế giới trong ao

Nước ao, nước mương nhìn từ trên bờ thường đục và tối, trẻ chỉ thấy cá hoặc nòng nọc to. Đổ một ít nước ấy vào khay nhựa trắng, chờ một phút cho bùn lắng, thế giới nhỏ hiện ra: ấu trùng chuồn chuồn bò dưới đáy, bọ gạo bơi ngửa, ấu trùng muỗi uốn mình như dấu phẩy, ốc nhỏ bằng hạt tấm, những chấm li ti chuyển động.

Khay phải trắng vì nền trắng làm mọi sinh vật nổi lên rõ, kể cả con trong suốt. Khay nông, rộng tốt hơn chậu sâu. Người lớn múc nước bằng ca có cán dài, đứng ở chỗ bờ chắc, trẻ đứng phía sau. Không lội xuống, không để trẻ tự múc ở chỗ nước sâu.

Xem xong, nghiêng khay đổ nước và sinh vật về đúng chỗ đã múc. Đây là phần trẻ cần được dặn kỹ: sinh vật trong khay chỉ được ở đó một lúc. Nước trong khay để ngoài nắng sẽ nóng lên rất nhanh. Sau khi đổ, rửa khay và rửa tay bằng xà phòng.

Mỗi mùa mở khay một lần ở cùng một chỗ, trẻ thấy được vòng đời của cả cái ao: đầu mùa mưa nhiều trứng và ấu trùng, giữa mùa nhiều con lớn, mùa khô ít dần. Đó là thứ một lần nhìn không bao giờ cho thấy.

Một chỗ hay sai: thấy ấu trùng muỗi nhiều thì đổ khay ra đất cho chết. Ở ao, ấu trùng muỗi là thức ăn của cá, của ấu trùng chuồn chuồn; điều nên làm là dọn vật chứa nước đọng quanh nhà chứ không phải can thiệp vào ao.

Khung vuông: đếm trong một ô để thấy thay đổi theo mùa

Làm khung. Bốn que dài bằng nhau, khoảng một gang tay đến nửa mét, buộc bốn góc thành hình vuông. Có thể dùng bốn chiếc đũa cũ cho khung nhỏ.

Chọn chỗ cố định. Một góc bãi cỏ, chân tường có rêu, gốc cây trong vườn. Đánh dấu bằng một viên gạch hay cọc nhỏ để lần sau đặt khung đúng chỗ.

Đếm, đừng nhổ. Trẻ đếm bao nhiêu loại lá khác nhau, bao nhiêu bông hoa nhỏ, có nấm không, có con gì bò qua. Không nhổ cây ra để đếm.

Lặp lại mỗi tuần hoặc mỗi tháng. Cùng một ô, cùng giờ trong ngày. Sau vài tháng, trẻ thấy cỏ ra hoa, kết hạt, khô đi, cây con mọc lên từ hạt rơi.

So hai ô khác nhau. Một ô chỗ nắng, một ô chỗ râm. Trẻ tự rút ra nơi nào nhiều rêu, nơi nào nhiều hoa cỏ.

Chỗ hay sai. Đổi chỗ đặt khung mỗi lần làm số liệu không so được. Ô quá to làm trẻ nhỏ đếm không xuể và bỏ dở. Bắt đầu với ô nhỏ.

Ghi lại bằng ảnh từ trên xuống. Mỗi lần đếm xong, chụp một tấm ảnh thẳng từ trên xuống, cùng độ cao. Xếp các ảnh theo thứ tự thời gian, trẻ thấy ô vuông của mình xanh lên, ra hoa, rồi úa đi theo mùa mà không cần đọc con số nào.

Kính lúp giọt nước và thước băng giấy

Nếu nhà không có kính lúp, trẻ có thể tự làm một cái rất đơn giản: đặt một giọt nước lên tấm nhựa trong, như miếng nhựa của hộp bánh, rồi nhìn qua giọt nước xuống chiếc lá hay hạt muối. Giọt nước cong như thấu kính, phóng to được một ít. Giọt nhỏ, tròn phóng to hơn giọt dẹt. Đây cũng là một câu hỏi thú vị cho trẻ lớn: vì sao giọt nước lại phóng to được?

Kính lúp thật vẫn tiện hơn, và có thể mượn kính lão của ông bà. Dạy trẻ đưa kính lại gần mắt, rồi đưa vật lại gần kính cho tới khi rõ, thay vì giữ kính xa mắt. Không chĩa kính lúp vào nắng gắt, vì kính hội tụ ánh sáng có thể làm cháy lá khô hay bỏng da.

Thước băng giấy là dải bìa cứng dài khoảng ba mươi phân, chia vạch mỗi xăng-ti-mét bằng thước kẻ, tô màu xen kẽ để trẻ nhỏ dễ đếm. Ưu điểm là đặt sát cạnh con vật trên lá mà không chạm vào nó, và dễ uốn theo thân cây. Với trẻ chưa biết số, đánh dấu bằng chấm tròn thay cho con số, và đếm chấm.

Dụng cụ nào hợp với tuổi nào

Đưa đồ nghề vượt quá khả năng của trẻ làm trẻ nản hoặc dùng sai. Bảng dưới gợi ý thứ tự đưa dần, theo kinh nghiệm thường gặp ở trẻ Việt Nam; mỗi trẻ một khác, cứ quan sát con mà điều chỉnh.

TuổiBắt đầu vớiThêm dầnNgười lớn giữ phần
Ba đến năm tuổikính lúp to có tay cầm, khay trắng xem cùng người lớnthước chấm màu, sổ vẽ tomúc nước, bắt nhẹ con vật vào hộp, thả lại
Sáu đến tám tuổihộp xem thoáng, khung vuông nhỏ, thước băng giấy có sốkính lúp giọt nước, so hai ô nắng và râmchọn chỗ đặt khung, kiểm tra an toàn bờ nước
Chín đến mười hai tuổitự làm và tự bảo quản cả bộkhung to hơn, ghi bảng số đo theo tuần, chụp ảnh đối chiếuduyệt chỗ quan sát mới, nhắc thả đúng chỗ

Đồ nghề hỏng thì sửa cùng trẻ thay vì thay mới ngay. Một chiếc khung vuông bị tuột dây là dịp để trẻ học buộc nút chắc hơn.

Cất đồ nghề sạch và khô sau mỗi lần dùng. Khay, hộp đã chạm nước ao rửa bằng xà phòng rồi phơi; vải màn bẩn thì giặt. Đồ dùng ngoài trời để ẩm trong nhà dễ mốc và có mùi.

Ví dụ: túi đồ nghề của chị em Mai ở Đà Nẵng

Mai 11 tuổi và em trai Tí 5 tuổi ở Đà Nẵng làm túi đồ nghề vào một Chủ nhật tháng Mười, khi mùa mưa bắt đầu. Mai làm khung vuông bằng bốn que tre buộc dây, đặt ở góc sân sau có rêu, đánh dấu bằng một viên gạch. Tí nhận phần tô màu thước băng giấy, chấm mỗi vạch một màu.

Tuần đầu, ô vuông của Mai chỉ có rêu và hai loại cỏ. Sau trận mưa lớn tuần thứ hai, trong ô mọc lên ba cây nấm nhỏ màu nâu; Mai vẽ lại, nhắc Tí không được nhổ. Hai hôm sau nấm tàn, chỉ còn vết mềm trên đất. Tí hỏi nấm đi đâu rồi, Mai chưa trả lời được, ghi vào sổ để hỏi cô giáo.

Cuối tháng, cả nhà ra hồ nước gần nhà, ba múc một ca nước vào khay trắng. Tí reo lên khi thấy một con ấu trùng chuồn chuồn bò dưới đáy khay. Mai đo nó bằng thước giấy đặt cạnh khay, được khoảng hai vạch. Xem xong, hai chị em đổ khay lại đúng chỗ, rửa tay ở vòi nước công viên. Túi đồ nghề giờ treo ở cửa sau, chẳng ai phải nhắc.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ mấy tuổi dùng được kính lúp?

Trẻ ba bốn tuổi đã có thể nhìn qua kính lúp khi có người lớn giữ giúp. Từ năm sáu tuổi, trẻ tự cầm và điều chỉnh khoảng cách được. Luôn dặn trẻ không chĩa kính lúp vào nắng gắt vì có thể gây cháy, bỏng.

Hộp quan sát côn trùng có cần đục lỗ không?

Cần thoáng khí. Cách tốt nhất là bỏ nắp nhựa, thay bằng vải màn cố định bằng dây chun. Hộp đậy kín dù chỉ một lúc ngoài nắng có thể nóng và ngột ngạt, làm côn trùng chết. Chỉ giữ vài phút rồi thả.

Vì sao soi nước ao phải dùng khay màu trắng?

Nền trắng làm sinh vật nhỏ, kể cả con gần như trong suốt, nổi rõ lên. Trên nền tối hay trong ca nước, trẻ gần như không thấy gì. Khay nông và rộng giúp sinh vật dàn ra, dễ nhìn hơn.

Khung vuông quan sát nên to bao nhiêu?

Với trẻ nhỏ, khung khoảng một gang tay đến ba mươi phân là vừa, đếm được trong vài phút. Trẻ lớn có thể dùng khung nửa mét. Quan trọng nhất là giữ cố định một chỗ và một cỡ để so sánh qua các tuần.

Có nên mua bộ dụng cụ khám phá khoa học làm sẵn không?

Không bắt buộc. Đồ tự làm từ hộp nhựa, khay, que và giấy làm được hầu hết việc quan sát, và trẻ hiểu công dụng của từng món hơn. Nếu muốn mua, một chiếc kính lúp tốt là món đáng có nhất.

Soi sinh vật trong khay xong thì làm gì với chúng?

Đổ lại nước và sinh vật về đúng chỗ đã múc ngay sau khi xem, không mang về nhà. Sau đó rửa khay, rửa tay bằng xà phòng. Không để khay nước ngoài nắng lâu vì nước nóng lên nhanh.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138