Một dự án quan sát vòng đời cho học sinh tiểu học vừa sức nhất kéo dài khoảng sáu tuần và xoay quanh một sinh vật có vòng đời đủ ngắn để thấy trọn trong thời gian đó, như cây đậu từ hạt đến quả hoặc con tằm từ trứng đến ngài. Mỗi nhóm có một câu hỏi riêng, ghi số liệu mỗi ngày, và kết thúc bằng một buổi kể lại cho cả lớp hoặc phụ huynh nghe.
Khác với một tiết học khoa học, dự án cho học sinh trải qua cả những ngày nhàm chán, những lần cây chết, những số đo không như đoán. Đó chính là phần quý nhất. Khung dưới đây giáo viên lớp 3, lớp 4 có thể dùng ngay, phụ huynh cũng có thể rút gọn để làm với hai ba đứa trẻ trong nhà.
Chọn sinh vật cho dự án: so sánh nhanh
Tiêu chí chọn: vòng đời gói gọn trong khoảng sáu đến tám tuần, an toàn cho trẻ, không lấy từ tự nhiên hoang dã, chăm được qua cuối tuần. Thời gian trong bảng là khoảng thường gặp, tuỳ mùa và nhiệt độ.
| Sinh vật | Thấy được trong sáu tuần | Điểm mạnh | Điểm cần lo |
|---|---|---|---|
| Đậu xanh, đậu đen | nảy mầm, lá thật, có khi ra hoa và quả non | rẻ, dễ, mỗi em một cây | cần chỗ có nắng, cần chuyển ra chậu đất |
| Tằm | gần trọn vòng từ trứng đến ngài | biến thái rõ, trẻ rất hào hứng | phải có nguồn lá dâu sạch đều đặn |
| Rau cải, rau muống | từ hạt đến thu hoạch lá, cải có thể ra hoa | nối với bữa ăn | cải ra hoa và hạt cần lâu hơn sáu tuần |
| Củ khoai lang, gốc hành | mọc rễ, mầm, lá từ củ | không cần hạt, thấy nhanh | không phải vòng đời từ hạt, nên ghép với một loài khác |
| Sâu bướm trên cây vườn trường | phụ thuộc may mắn, có thể từ sâu đến bướm | thấy thiên nhiên thật | không chủ động được, chỉ làm khi trường có cây chủ |
Không chọn ếch nhái, chim, cá bắt ngoài tự nhiên hay mua về làm đối tượng dự án. Nếu học sinh muốn tìm hiểu các loài ấy, cho quan sát tại chỗ ngoài trời và ghi chép, không mang vào lớp.
Chuẩn bị trước khi bắt đầu: vật liệu, chỗ đặt và phụ huynh
Một dự án sáu tuần hỏng thường không phải vì học sinh mà vì thiếu chuẩn bị ở tuần 0. Trước buổi đầu tiên, giáo viên nên chốt xong mấy việc sau:
- Chỗ đặt: bậu cửa sổ hoặc kệ có nắng buổi sáng, đủ chỗ cho mỗi nhóm hai ba cốc hoặc một khay, không nằm trên lối đi.
- Vật liệu: hạt đậu sống đủ cho cả lớp cộng thêm một phần dự phòng, cốc nhựa trong đã rửa, giấy ăn, thước, sổ nhóm, bút màu.
- Nếu làm tằm: xác nhận nguồn lá dâu không phun thuốc cho cả sáu tuần, và người lấy lá vào những ngày nào.
- Lịch cuối tuần và ngày nghỉ: ai tưới, ai mang hộp tằm về. Ghi tên phụ huynh nhận lời, gửi lời cảm ơn trước.
- Thư ngắn gửi phụ huynh: dự án làm gì, kéo dài bao lâu, con có thể kể ở nhà điều gì, có bé nào dị ứng hạt hay phấn hoa không.
- Bảng chung của lớp: một tờ giấy lớn dán tường, có cột cho từng nhóm, để số liệu và câu hỏi hiện ra cho cả lớp thấy mỗi ngày.
- Thời gian trong thời khoá biểu: khoảng mười phút đầu giờ mỗi sáng cho việc đo và ghi, một tiết mỗi tuần cho thảo luận.
Chuẩn bị xong, cho học sinh tham quan góc dự án trống trước một ngày. Trẻ nhìn chỗ đặt cây của nhóm mình sẽ háo hức hơn hẳn khi buổi gieo đến.
Kế hoạch sáu tuần, mỗi tuần một trọng tâm
Khung dưới đây cho dự án cây đậu; đổi sang tằm thì giữ nhịp, thay nội dung từng tuần theo giai đoạn của tằm.
- Tuần 1, câu hỏi và dự đoán: cả lớp quan sát hạt khô, hạt ngâm, liệt kê điều muốn biết. Mỗi nhóm chọn một câu hỏi và viết dự đoán của mình.
- Tuần 2, gieo và thiết kế thí nghiệm: gieo cốc chính và cốc so sánh, mỗi cốc so sánh chỉ khác một điều kiện như ánh sáng, lượng nước, loại hạt.
- Tuần 3, đo và ghi hằng ngày: chiều cao, số lá, màu lá. Mỗi bạn trong nhóm có một ngày trực ghi số liệu.
- Tuần 4, chuyển ra chậu và quan sát rễ: so rễ các cốc trước khi trồng, vẽ lại. Cây ra chậu tiếp tục được đo.
- Tuần 5, nhìn lại số liệu: mỗi nhóm vẽ đường lớn lên trên giấy kẻ ô, so với dự đoán tuần 1.
- Tuần 6, kể lại: mỗi nhóm trình bày năm phút bằng tranh, ảnh, cây thật; trả lời ba câu: chúng em hỏi gì, chúng em thấy gì, điều gì làm chúng em bất ngờ.
Nếu cây chưa ra hoa đến tuần 6, cứ để dự án khép lại ở đó và hẹn cả lớp theo dõi tiếp ngoài giờ. Một vòng đời chưa trọn không làm dự án thất bại.
Với tằm, tuần 1 là nhận trứng và dự đoán, tuần 2 đến tuần 4 là ăn lá và lột xác, tuần 5 là làm kén, tuần 6 kể lại trong lúc chờ ngài; nếu ngài nở sau buổi kể, giáo viên chụp ảnh gửi cả lớp xem.
Câu hỏi nghiên cứu: đặt sao cho trẻ tự trả lời được
Câu hỏi phải trả lời được bằng mắt nhìn. "Cây đậu để chỗ tối có cao hơn chỗ sáng không?" trả lời được trong lớp. "Cây đậu sống được bao nhiêu năm?" thì không.
Chỉ một thay đổi trong mỗi câu hỏi. Hỏi về ánh sáng thì mọi thứ khác giữ như nhau: cùng loại hạt, cùng ngày gieo, cùng lượng nước.
Bắt đầu từ thắc mắc thật của trẻ. Ghi hết thắc mắc của lớp lên bảng, rồi cùng lọc câu nào làm được. Câu do trẻ hỏi thì trẻ theo đến cùng.
Viết dự đoán trước. Dự đoán viết ra rồi thì không sửa. Đến tuần 5 đọc lại, đoán sai cũng được nói to và vui vẻ.
Ví dụ câu hỏi cho tằm. Tằm ăn lá non hay lá già nhiều hơn? Tằm lớn nhanh hơn ở chỗ ấm hay chỗ mát trong lớp? Con tằm ngủ bao lâu mỗi lần?
Câu không nên dùng. Câu cần dụng cụ phòng thí nghiệm, câu so sánh vật sống bị gây hại như "tằm có chịu được đói không". Thí nghiệm không được làm con vật đau hay chết. Câu hỏi về con vật chỉ xoay quanh việc quan sát nó sống bình thường.
Chia vai trong nhóm để ai cũng có việc
Nhóm bốn đến năm em là vừa. Mỗi em một vai, đổi vai sau mỗi tuần để em nào cũng thử đủ:
- Người chăm: tưới nước, thay lá, giữ góc dự án sạch sẽ.
- Người đo: đo chiều cao, đếm lá, đếm tằm, đọc to số đo cho cả nhóm.
- Người ghi: chép số đo vào bảng chung của nhóm, ghi ngày và thời tiết.
- Người vẽ: vẽ hình quan sát vào sổ nhóm, chụp ảnh nếu lớp có máy.
- Người hỏi: mỗi buổi nêu một câu hỏi mới của nhóm, dán vào bảng câu hỏi chung của lớp.
- Với nhóm có em nhút nhát, giáo viên giao vai người vẽ hoặc người ghi trước; vai người hỏi để sau khi em đã quen.
Giáo viên đi qua các nhóm mỗi ngày, hỏi người giữ vai kể nhanh hôm nay có gì. Cách này giúp phát hiện sớm nhóm nào cây sắp chết vì quên tưới, hay số liệu đang ghi sai chỗ.
Ví dụ: dự án của lớp 4 ở TP Hồ Chí Minh
Thầy Phúc dạy lớp 4 ở TP Hồ Chí Minh chọn đậu xanh cho dự án đầu học kỳ hai, vì lớp không có nguồn lá dâu và bậu cửa sổ có nắng sáng. Lớp chia sáu nhóm. Nhóm 2 hỏi cây có cần nhạc không, vì một bạn nghe nói vậy; thầy không gạt đi mà giữ câu hỏi lại, hỏi tiếp làm sao để chỉ khác đúng một điều. Cả nhóm đặt hai cốc ở hai góc lớp xa nhau, một góc mở nhạc giờ ra chơi.
Tuần 3, cây của nhóm 5 héo hết vì bạn trực quên tưới hai ngày trước cuối tuần dài. Thầy không trừ điểm, mà cho nhóm 5 gieo lại và kể với cả lớp điều đã xảy ra. Từ đó lớp có thêm một bảng tưới cho ngày thứ Sáu. Nhóm 2 đến tuần 5 nhận ra cốc nghe nhạc ở gần cửa sổ hơn, nên kết quả không nói được gì về nhạc. Thầy khen điều nhóm nhận ra, rằng hai cốc khác nhau ở hai điều, không phải một.
Buổi kể lại cuối tuần 6 có phụ huynh dự. Không nhóm nào được xếp nhất. Thầy chỉ đọc lời nhận xét riêng cho từng nhóm, mỗi lời một điều cụ thể nhóm đã làm tốt và một câu hỏi để đi tiếp.
Nhận xét dự án mà không chấm điểm, không xếp hạng
Học sinh tiểu học được đánh giá bằng nhận xét. Với dự án, nhận xét theo những điều quan sát được ở quá trình chứ không ở cây đẹp hay xấu. Bảng gợi ý dưới đây dùng để giáo viên tự ghi, không để thành thang điểm.
| Điều để nhận xét | Dấu hiệu nhìn thấy | Câu nhận xét mẫu |
|---|---|---|
| Quan sát đều đặn | bảng số liệu có đủ ngày, có ghi cả ngày không đổi | nhóm ghi được cả những ngày cây chưa lớn thêm |
| Thí nghiệm công bằng | cốc so sánh chỉ khác một điều | nhóm giữ được mọi thứ giống nhau trừ ánh sáng |
| Trung thực với số liệu | không sửa dự đoán, nói rõ chỗ hỏng | nhóm kể thật chuyện cây héo và vì sao |
| Hợp tác | các vai được đổi đều, bạn nào cũng nói trong buổi kể | bạn nào trong nhóm cũng kể được một phần |
| Câu hỏi mới | nhóm nêu được điều muốn tìm tiếp | câu hỏi của nhóm về rễ rất đáng làm tiếp |
Đọc nhận xét trước cả lớp cho từng nhóm, không so nhóm này với nhóm khác. Học sinh nghe được điều cụ thể mình đã làm tốt thì muốn làm dự án sau hơn bất kỳ phần thưởng nào.
Câu hỏi thường gặp
Dự án quan sát vòng đời nên kéo dài bao lâu?
Khoảng sáu tuần là vừa với lớp tiểu học: đủ để thấy cây đậu từ hạt đến lá thật và có khi ra hoa, hoặc tằm gần trọn vòng. Ngắn hơn thì trẻ chỉ thấy một đoạn, dài hơn thì dễ mất hứng giữa chừng.
Nên chọn sinh vật nào cho dự án của lớp?
Đậu xanh, đậu đen là lựa chọn dễ nhất vì rẻ và mỗi em có một cây. Tằm rất hấp dẫn nếu lớp có nguồn lá dâu sạch. Không chọn động vật bắt ngoài tự nhiên như ếch nhái, chim, cá.
Cây của một nhóm chết giữa chừng thì xử lý thế nào?
Cho nhóm gieo lại và kể với cả lớp chuyện đã xảy ra, vì sao cây chết. Không trừ điểm hay phê bình. Chuyện cây chết thường dạy học sinh nhiều hơn một cây lớn đều mà không ai hiểu vì sao.
Học sinh lớp 3 có tự thiết kế thí nghiệm được không?
Được, nếu giáo viên giúp lọc câu hỏi và nhắc nguyên tắc chỉ thay đổi một điều. Học sinh lớp 3 có thể tự gieo, tự đo bằng thước, tự ghi bảng; giáo viên giữ phần kiểm tra an toàn và chăm cuối tuần.
Đánh giá dự án thế nào nếu không chấm điểm?
Nhận xét theo quá trình: quan sát có đều không, thí nghiệm có công bằng không, nhóm có trung thực với số liệu và hợp tác không, có câu hỏi mới không. Mỗi nhóm nhận một nhận xét cụ thể, không xếp hạng giữa các nhóm.
Phụ huynh có thể làm dự án này ở nhà không?
Có. Rút gọn còn một hai cốc đậu hoặc một hộp tằm nhỏ, giữ đúng nhịp: tuần đầu hỏi và đoán, giữa chừng đo và ghi, cuối cùng con kể lại cho cả nhà nghe. Anh chị em có thể chia vai như một nhóm nhỏ.