An toàn khi cho trẻ quan sát thiên nhiên gói gọn trong năm luật: nhìn trước khi chạm; không cầm con gì có lông, có ngòi, có răng; không hái và nếm thứ gì; có người lớn khi ở gần nước; và rửa tay bằng xà phòng sau mỗi lần ra vườn. Phần lớn tai nạn nhỏ như ong đốt, ngứa lông sâu, phồng rộp vì kiến ba khoang đều tránh được nếu trẻ thuộc năm luật này trước khi bước ra cửa.
Mục đích không phải làm trẻ sợ thiên nhiên. Trẻ được dặn rõ ràng thì tự tin hơn, dám ngồi xuống nhìn kỹ hơn, vì biết điều gì làm được và điều gì phải gọi người lớn. Người lớn thì cần biết xử lý ban đầu đúng và nhận ra lúc nào phải đưa trẻ đi khám ngay.
Gặp gì, làm gì: bảng nhanh cho người lớn
Bảng dưới là xử lý ban đầu cho những tình huống hay gặp ở vườn nhà, sân trường, bờ ao. Không thay cho ý kiến nhân viên y tế; khi nghi ngờ, đưa trẻ đi khám.
| Tình huống | Làm ngay | Không làm | Đi khám ngay khi |
|---|---|---|---|
| Ong đốt | đưa trẻ ra xa tổ, gạt ngòi ra bằng mép thẻ cứng, rửa xà phòng, chườm lạnh | bóp ngòi bằng ngón tay, đập tổ | khó thở, sưng môi mặt, nổi mẩn khắp người, nhiều vết đốt, đốt ở cổ họng |
| Lông sâu róm | dán băng dính lên chỗ chạm rồi bóc ra để lấy lông, rửa xà phòng | gãi, chà xát, dụi mắt | sưng lan rộng, lông vào mắt, khó thở |
| Kiến ba khoang | thổi hoặc gạt nhẹ con kiến đi, rửa ngay vùng da bằng xà phòng | đập dập con kiến trên da | vết phồng rộp rộng, gần mắt, có mủ |
| Kiến lửa, kiến đốt | phủi kiến, rửa sạch, chườm lạnh | để trẻ đứng tiếp trên tổ kiến | sưng lan, mệt, khó thở |
| Gặp rắn | đứng yên, lùi chậm, dắt trẻ ra xa | đuổi, ném đá, cố bắt | bị cắn: giữ trẻ nằm yên, bất động chi bị cắn, đưa đi viện ngay |
| Nghi ăn phải nấm, quả lạ | giữ lại phần còn sót để mang theo | chờ xem có triệu chứng không | đưa đi viện ngay kể cả khi trẻ chưa có biểu hiện gì |
Nếu trẻ từng có phản ứng mạnh với ong đốt, hãy hỏi bác sĩ trước mùa đi chơi xa và báo cho giáo viên biết. Với rắn cắn, không rạch vết cắn, không hút nọc, không đắp lá; điều quan trọng nhất là đến cơ sở y tế nhanh.
Năm luật dặn trẻ trước khi ra vườn
Nhìn trước, chạm sau, có khi không chạm. Trẻ ngồi xuống, nhìn mười giây trước khi đưa tay. Nhiều con vật trông vô hại nhưng có lông, có ngòi, có chất tiết.
Có lông, có ngòi, có răng thì không cầm. Sâu có lông, ong, kiến to, nhện to, rết, bọ cạp, rắn: chỉ nhìn. Câu dễ nhớ cho trẻ nhỏ: con gì có lông như bàn chải là không sờ.
Không hái gì bỏ vào miệng. Nấm, quả dại, lá lạ: không nếm, không ngửi sát. Kể cả khi trông giống thứ ăn được ở nhà.
Gần nước luôn có người lớn. Mép ao, bờ mương, chum vại có thể trơn và sâu hơn trẻ nghĩ. Trẻ nhỏ chỉ lại gần nước khi người lớn đứng sát cạnh.
Về nhà rửa tay ngay. Rửa bằng xà phòng, kỳ kẽ móng tay, trước khi ăn uống hay dụi mắt.
Cách dạy luật cho dễ nhớ. Cho trẻ tự đọc lại luật bằng lời của mình trước khi ra cửa. Trẻ nói "con nhìn trước rồi mới sờ" nhớ lâu hơn trẻ chỉ nghe dặn.
Ong, kiến ba khoang và sâu róm: ba thứ hay gặp nhất
Ong mật và ong vò vẽ hay làm tổ dưới mái hiên, trong bụi rậm, hốc cây. Ong thường chỉ đốt khi tổ bị động hoặc bị đè, đập. Dạy trẻ: thấy nhiều ong bay ra vào một chỗ thì lùi xa; ong bay quanh người thì đứng yên hoặc đi chậm ra chỗ khác, không quơ tay. Khi bị đốt, ngòi ong mật thường còn cắm lại kèm túi nọc; gạt ngang bằng mép thẻ cứng sẽ ít ép nọc vào hơn bóp bằng ngón tay.
Kiến ba khoang thân nhỏ, dài, có khoang màu cam đen, hay bay vào nhà có đèn sáng vào mùa mưa, nhất là gần ruộng lúa. Con kiến không đốt theo kiểu ong; vấn đề là chất trong cơ thể nó gây bỏng rộp da khi bị đập dập trên da. Vì vậy luật là thổi hoặc gạt nhẹ đi, rồi rửa vùng da bằng xà phòng. Vết rộp thường xuất hiện sau vài giờ, có hình vệt dài.
Sâu róm là tên gọi chung các loại sâu bướm có lông. Lông dễ gãy, cắm vào da gây ngứa rát, nổi mẩn. Sâu róm hay có trên cây bàng, cây xoài, cây ăn quả vào mùa sâu nở rộ. Khi trẻ bị chạm, dùng băng dính dán lên rồi bóc ra vài lần để lấy lông, sau đó rửa xà phòng. Không để trẻ gãi, vì gãi đẩy lông sâu hơn và lan rộng.
Một câu hỏi gợi tò mò mà cũng là bài học an toàn: vì sao những con vật này có lông, có ngòi, có chất độc? Chúng không định làm hại trẻ, chúng tự vệ trước chim và kẻ săn mồi. Trẻ hiểu được điều này thì bớt sợ, đồng thời biết giữ khoảng cách.
Rửa tay, vết xước và nước bẩn: phần vệ sinh hay bị bỏ qua
Ra vườn, ra ao, trẻ chạm đất, nước, lá, vỏ ốc. Phần lớn đều vô hại, nhưng đất và nước bẩn có thể mang vi khuẩn và trứng giun sán. Thói quen vệ sinh đơn giản đủ giữ an toàn:
- Rửa tay bằng xà phòng và nước sạch khoảng hai mươi giây sau khi ra vườn, chạm con vật, chạm nước ao.
- Cắt móng tay trẻ ngắn để đất không đọng dưới móng.
- Đi dép hoặc ủng khi ra vườn, ruộng, nhất là chỗ đất ẩm, bùn.
- Vết xước khi chơi: rửa sạch dưới vòi nước, sát khuẩn, che bằng băng sạch. Trẻ cần được tiêm phòng đầy đủ theo lịch.
- Không cho trẻ có vết thương hở lội nước bùn, nước ngập.
- Không cho trẻ tự múc nước ao rồi đưa tay lên miệng, mắt.
- Rửa sạch hộp, khay, kính lúp đã dùng ngoài trời trước khi cất vào nhà.
Giữ một chai nước rửa tay khô trong túi khi đi xa không có vòi nước. Đó là giải pháp tạm; về đến nơi có nước vẫn rửa bằng xà phòng.
Rắn và nấm: hai thứ chỉ nhìn từ xa
Ở Việt Nam có cả rắn không độc lẫn rắn độc, và nhìn bằng mắt thường rất khó phân biệt chắc chắn. Vì vậy luật cho trẻ không dựa vào nhận dạng: thấy rắn là đứng yên, lùi chậm và gọi người lớn. Người lớn cũng không cần bắt hay đánh; rắn thường tự bỏ đi khi không bị dồn. Đi vào bụi rậm, đống củi, ruộng tối thì mang giày, cầm đèn, gõ que xuống đất phía trước.
Nếu trẻ bị rắn cắn, giữ trẻ bình tĩnh và nằm yên, để chi bị cắn bất động như khi bị gãy xương, tháo nhẫn vòng chỗ đó, rồi đưa ngay đến cơ sở y tế. Không rạch, không hút, không đắp lá, không buộc ga rô thật chặt. Nhớ hình dạng con rắn nếu được, nhưng đừng mất thời gian đuổi bắt.
Với nấm, luật còn đơn giản hơn: không hái để ăn, không cho trẻ cầm nấm mọc dại. Có những loại nấm độc trông rất giống nấm ăn được, và độc có thể gây hại nặng. Trẻ có thể vẽ, chụp ảnh nấm mọc sau mưa, nhìn mặt dưới mũ nấm, nhưng không nhổ lên. Nếu nghi trẻ đã ăn phải nấm hay quả lạ, đưa đi viện ngay và mang theo phần còn sót lại, không chờ xem có triệu chứng hay không.
Mặc gì, mang gì khi đưa trẻ đi quan sát
Chuẩn bị đúng từ trước giảm được phần lớn rủi ro, và giúp buổi quan sát không phải dừng giữa chừng vì muỗi cắn hay ướt chân. Danh sách gọn cho một buổi ra vườn, ra đồng, ra công viên:
- Áo dài tay mỏng, quần dài, màu nhạt: ít bị muỗi, côn trùng đốt, dễ thấy con gì bám lên người.
- Giày kín mũi hoặc ủng khi đi chỗ cỏ cao, bờ ruộng, đống lá; dép lê chỉ dùng ở sân sạch.
- Mũ rộng vành và nước uống; trẻ ngồi lâu nhìn một chỗ dễ quên mình đang ở ngoài nắng.
- Kem chống muỗi phù hợp với tuổi trẻ, bôi lên quần áo và da hở theo hướng dẫn trên bao bì.
- Một túi sơ cứu nhỏ: băng dính, băng cá nhân, gạc, dung dịch sát khuẩn, xà phòng, khăn sạch, túi chườm lạnh nếu đi gần.
- Điện thoại có pin để gọi khi cần, biết trước cơ sở y tế gần nhất nếu đi xa nhà.
- Không xịt nước hoa, không mặc đồ sặc sỡ hoa văn rực khi đi chỗ có ong, vì dễ thu hút ong lại gần.
Buổi quan sát lúc chập tối, như đi xem đom đóm, cần thêm đèn pin và người lớn đi trước. Không cho trẻ chạy trong bóng tối ở bờ ao, bờ ruộng.
Cho trẻ tự xếp túi theo danh sách. Trẻ tự chuẩn bị sẽ tự hỏi vì sao cần từng món, và đó là lúc dạy luật an toàn tự nhiên nhất.
Ví dụ: buổi chiều ở vườn nhà ông ngoại tại Thanh Hoá
An 6 tuổi về quê ngoại ở Thanh Hoá dịp hè. Trước khi ra vườn, mẹ hỏi An nhắc lại luật. An nói được ba điều: nhìn rồi mới sờ, con gì có lông không cầm, về rửa tay. Mẹ thêm điều thứ tư: ao sau vườn chỉ ra khi có ông.
Chiều đó An thấy một đàn ong bay ra vào gốc mít. An đứng xa gọi ông chứ không lại gần, vì nhớ luật. Ông chỉ cho An xem ong mang phấn vàng ở chân từ xa. Đến tối, mấy con kiến ba khoang bay vào bóng đèn hiên, một con đậu lên tay An. Mẹ thổi nhẹ cho kiến bay đi và rửa tay cho An. Sáng hôm sau tay An không sao.
Ngày thứ ba, An lỡ chạm vào một con sâu có lông trên lá bàng, mu bàn tay đỏ và ngứa. Bà dùng băng dính dán lên, bóc ra mấy lần rồi rửa xà phòng, nhắc An không gãi. Chiều hôm đó tay đỡ hẳn. Tối đó mẹ không mắng mà hỏi: con nghĩ lần sau làm gì khác? An nói: con nhìn kỹ xem có lông không trước. Câu trả lời ấy đáng giá hơn mọi lời dặn.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ bị ong đốt khi nào cần đưa đi viện?
Đưa đi ngay khi trẻ khó thở, khò khè, sưng môi mặt, nổi mẩn lan khắp người, chóng mặt, nôn, hoặc bị đốt nhiều vết, đốt ở miệng họng. Trẻ từng có phản ứng mạnh trước đây cũng cần đi khám dù chỉ một vết.
Bị sâu róm chạm vào da thì làm gì?
Dán băng dính lên chỗ bị chạm rồi bóc ra vài lần để lấy lông, sau đó rửa bằng xà phòng và nước sạch. Không gãi, không chà xát. Nếu sưng lan rộng, lông dính vào mắt hoặc trẻ khó thở thì đi khám ngay.
Kiến ba khoang đậu lên người có nguy hiểm không?
Con kiến không tự đốt, nhưng nếu bị đập dập trên da, chất trong cơ thể nó gây phồng rộp. Thổi hoặc gạt nhẹ cho kiến đi, rửa ngay vùng da bằng xà phòng, không dụi tay lên mắt. Vết rộp nặng hay gần mắt cần đi khám.
Dạy trẻ thế nào khi gặp rắn ngoài vườn?
Dạy trẻ đứng yên, lùi chậm và gọi người lớn, không đuổi, không ném, không cố nhìn gần. Không dạy trẻ phân biệt rắn độc và không độc để tự xử lý, vì nhận dạng bằng mắt rất dễ nhầm.
Trẻ cầm nấm mọc ngoài vườn có sao không?
Không nên cho trẻ cầm nấm dại vì trẻ nhỏ hay đưa tay lên miệng, và một số nấm rất độc. Cho trẻ nhìn, vẽ, chụp ảnh tại chỗ. Nếu nghi trẻ đã ăn phải nấm, đưa đi viện ngay và mang theo mẫu nấm còn lại.
Có cần rửa tay sau khi chạm vào lá cây và đất không?
Có. Đất và nước ao có thể chứa vi khuẩn, trứng giun sán; trẻ hay đưa tay lên miệng. Rửa tay bằng xà phòng khoảng hai mươi giây sau mỗi lần ra vườn, trước khi ăn uống, là thói quen đơn giản giữ trẻ an toàn.