Có, phần lớn thằn lằn và thạch sùng bị đứt đuôi đều mọc lại được, nhưng đuôi mới thường ngắn hơn, khác màu, vảy khác và bên trong là một ống sụn chứ không còn các đốt xương như đuôi cũ. Việc đứt đuôi không phải tai nạn mà là cách tự vệ: con vật chủ động bỏ lại khúc đuôi đang giãy để kẻ săn mồi mải chú ý, còn nó chạy thoát.
Quá trình mọc lại kéo dài khoảng vài tuần đến vài tháng tuỳ loài, tuổi, nhiệt độ và lượng thức ăn. Trong thời gian đó con vật thiệt thòi khá nhiều, vì đuôi là kho mỡ dự trữ và giúp giữ thăng bằng. Vì vậy, dù đuôi mọc lại được, việc kéo đuôi thằn lằn cho vui vẫn là điều nên tránh.
Đứt đuôi xảy ra thế nào
Ở những loài có khả năng này, các đốt xương đuôi có sẵn những đường nứt yếu, giống như vạch chấm để xé giấy. Khi đuôi bị giữ chặt, cơ quanh đường nứt co mạnh, tách đốt xương ra ở đúng chỗ đó. Mạch máu ở đầu cắt co lại nhanh nên con vật mất rất ít máu. Người nhìn thấy thường ngạc nhiên vì vết đứt gần như không chảy máu.
Khúc đuôi rời ra vẫn còn dây thần kinh và cơ hoạt động thêm một lúc, nên nó giãy, quẫy, có khi bật lên khỏi mặt đất. Con mèo, con chim hay con gà đuổi theo thường lao vào khúc đuôi đang giãy, và khoảng vài giây đó đủ để thằn lằn chui vào khe đá. Đó là lý do khúc đuôi trông như còn sống.
Không phải loài thằn lằn nào cũng bỏ đuôi dễ như nhau. Thạch sùng trong nhà và thằn lằn bóng ngoài vườn bỏ đuôi khá dễ. Một số loài khác ít khi làm vậy, hoặc đuôi mọc lại kém. Vì vậy khi gặp một con thằn lằn lạ, đừng thử kéo đuôi để xem.
Nếu trẻ thấy khúc đuôi giãy và hoảng sợ, hãy giải thích bình tĩnh rằng con thằn lằn đã chạy thoát an toàn, cái đuôi chỉ là thứ nó bỏ lại để tự cứu mình, và vài tuần nữa nó sẽ có một cái đuôi mới.
Đuôi cũ và đuôi mọc lại khác nhau thế nào
Khi đã biết cách nhìn, bạn sẽ thấy rất nhiều con thằn lằn quanh nhà mang đuôi mọc lại. Bảng dưới giúp nhận ra.
| Điểm so sánh | Đuôi gốc | Đuôi mọc lại |
|---|---|---|
| Bên trong | Chuỗi đốt xương có đường nứt sẵn | Một ống sụn liền, không có đốt |
| Chiều dài | Dài, thon đều về chóp | Thường ngắn hơn, có khi mập và cùn |
| Màu và vảy | Cùng hoa văn với thân | Màu khác, nhạt hoặc sẫm hơn, vảy nhỏ và đều hơn |
| Chỗ nối | Không thấy | Có ranh giới rõ, như một khúc ghép vào |
| Khả năng đứt lại | Đứt được ở nhiều đoạn | Phần mọc lại không đứt theo kiểu cũ được, nếu đứt nữa phải đứt ở đoạn gốc còn lại |
Thỉnh thoảng bạn sẽ gặp thằn lằn có đuôi chẻ đôi. Đó là khi đuôi bị nứt chưa đứt hẳn, cơ thể lại mọc thêm một đuôi mới ở chỗ nứt. Trông lạ nhưng con vật vẫn sống bình thường. Đây là một phát hiện mà trẻ rất thích ghi vào sổ quan sát.
Mất đuôi thằn lằn thiệt những gì
Mất kho mỡ dự trữ. Nhiều loài thằn lằn tích mỡ ở đuôi để dùng khi khan mồi hoặc mùa lạnh. Bỏ đuôi đồng nghĩa với bỏ một phần năng lượng, và cơ thể phải ăn nhiều hơn để vừa sống vừa mọc đuôi mới.
Khó giữ thăng bằng hơn. Đuôi giúp thằn lằn giữ thăng bằng khi chạy nhanh, leo tường, nhảy từ cành này sang cành khác. Thạch sùng mất đuôi đôi khi trượt chân trên trần nhà, bạn có thể để ý thấy.
Mất vũ khí tự vệ lần sau. Trong thời gian đuôi đang mọc, con vật không còn cách bỏ đuôi để thoát thân nữa. Nó dễ bị bắt hơn.
Ảnh hưởng đến sinh sản. Ở một số loài, con mất đuôi kém hấp dẫn hơn với bạn tình hoặc thua trong tranh giành lãnh thổ. Con cái đang dồn năng lượng mọc đuôi có thể đẻ ít trứng hơn.
Câu hỏi cho trẻ. Bạn có thể hỏi con: nếu bỏ đuôi có nhiều cái hại như vậy, sao thằn lằn vẫn làm? Câu trả lời con sẽ tự tìm ra: vì mất đuôi còn hơn mất mạng. Đó là ý niệm về đánh đổi trong tự nhiên, rất đáng để con nghĩ.
Vì sao thằn lằn phải phơi nắng và nắng ảnh hưởng vòng đời ra sao
Thằn lằn không tự giữ thân nhiệt ổn định như chó mèo hay con người. Cơ thể chúng ấm lên hay nguội đi theo môi trường. Buổi sáng sau một đêm mát, thằn lằn chậm chạp, phải nằm phơi trên đá, trên tường thấp cho đến khi đủ ấm mới chạy nhanh và săn mồi được. Trưa nắng gắt thì ngược lại, chúng rút vào bóng râm để khỏi bị nóng quá.
Nhiệt độ còn chi phối cả nhịp lớn lên. Ngày ấm, thằn lằn tiêu hoá nhanh, ăn nhiều, lớn nhanh, đuôi mọc lại nhanh. Trứng của những loài đẻ trứng cũng phát triển nhanh hơn trong đất ấm. Mùa lạnh ở miền Bắc, thằn lằn ngoài vườn gần như biến mất vì chúng trốn vào hang, khe đá và giảm hoạt động.
Đây là lý do cùng một loài thằn lằn mà ở Lâm Đồng mát mẻ và ở Tây Ninh nắng nóng có thể có nhịp sinh hoạt khác hẳn nhau. Không có một con số chung cho số ngày trứng nở hay tốc độ mọc đuôi, chỉ có quy luật ấm thì nhanh, mát thì chậm.
Trẻ có thể tự kiểm chứng quy luật này: đặt tay lên viên đá thằn lằn hay nằm lúc tám giờ sáng và lúc mười một giờ trưa, cảm nhận độ nóng, rồi so với số thằn lằn thấy được ở hai thời điểm. Một thí nghiệm không cần dụng cụ mà cho kết quả rõ ràng.
Thằn lằn ngoài vườn đẻ trứng hay đẻ con
Nhiều người nghĩ mọi loài bò sát đều đẻ trứng. Thực ra, với thằn lằn bóng, loại da trơn bóng, thân dài, chân ngắn hay chạy dưới gốc cây, có loài đẻ trứng và có loài đẻ con. Ở loài đẻ con, trứng được giữ lại trong bụng mẹ cho đến khi con non phát triển xong rồi mới ra ngoài. Đây là điều khiến nhiều học sinh bất ngờ.
Loài đẻ trứng thường đẻ trong đất ẩm, dưới lá mục, dưới khúc gỗ, trứng có vỏ mềm dai, khác hẳn trứng vỏ cứng của thạch sùng trong nhà. Trứng loại này hút ẩm từ đất nên hay căng tròn dần trong quá trình phát triển.
Con nhông hay bò trên hàng rào, đầu to, lưng có hàng gai nhỏ, thì đẻ trứng trong hố đất đào nông. Ở một số loài nhông, vào mùa sinh sản con đực đổi màu rõ rệt, vùng đầu và cổ đỏ hoặc cam rực, gật gù đầu để khoe với con cái và đuổi đối thủ.
Anh Phong ở Thái Nguyên cùng con trai theo dõi một con nhông đầu đỏ trên hàng rào dâm bụt trong gần một tháng mùa hè. Hai bố con không bắt, chỉ ghi lại mỗi ngày nó ngồi ở đâu, giờ nào phơi nắng, có đuổi con nào khác không. Đến cuối tháng, màu đỏ trên đầu nó nhạt dần. Một quan sát đơn giản nhưng cho thấy màu sắc cũng có mùa.
Quan sát thằn lằn ngoài vườn mà không đuổi bắt
Thằn lằn là bò sát, máu lạnh theo cách nói phổ thông, nên chúng cần phơi nắng để làm ấm cơ thể. Biết điều này, bạn sẽ biết tìm chúng ở đâu và khi nào.
- Chọn buổi sáng có nắng, khoảng sau khi mặt trời lên được một lúc. Thằn lằn ra phơi nắng trên đá, bậc thềm, tường thấp, gốc cây.
- Đi chậm, dừng ở khoảng cách ba bốn bước. Đứng nghiêng người, tránh để bóng mình đổ lên con vật, vì bóng đổ giống bóng chim săn mồi.
- Quan sát đuôi trước: dài đều hay có khúc khác màu? Ghi lại số con có đuôi mọc lại.
- Chụp ảnh ở chế độ phóng to thay vì tiến lại gần.
- Quay lại cùng chỗ vào buổi trưa nắng gắt và buổi chiều. So sánh: lúc nào nhiều thằn lằn ra nhất, lúc nào chúng trốn vào bóng râm.
- Nếu thấy trứng dưới lá mục, đậy lại như cũ, không lấy đi.
- Rửa tay sau khi lật đá, lá hay chạm vào đất.
Sau một tuần, cùng con xem lại bảng ghi: tỉ lệ thằn lằn có đuôi mọc lại là bao nhiêu? Một con số cao gợi ý khu vườn có nhiều kẻ săn mồi như mèo, chim, gà. Đó là cách nhìn vòng đời của một loài qua dấu vết nó mang trên người.
Nói với trẻ về cái đuôi đứt mà không làm con sợ
Trẻ nhỏ khi lần đầu thấy khúc đuôi giãy thường có hai phản ứng: sợ hãi hoặc thích thú muốn làm lại. Cả hai đều cần người lớn đáp lại nhẹ nhàng. Với trẻ sợ, hãy nói rằng con thằn lằn không đau nhiều như con nghĩ, nó đã chạy đi rồi và sẽ mọc đuôi mới. Với trẻ thích thú, hãy nói rõ rằng đuôi là đồ dự trữ quý của thằn lằn, mỗi lần mất là một lần nó phải vất vả, nên mình không cố tình làm đứt.
Một cách dễ hiểu là so với chuyện con người. Cái đuôi giống như một chiếc áo khoác mà thằn lằn có thể cởi ra cho kẻ xấu túm lấy để chạy thoát. Mất áo thì lạnh, phải may lại cả tháng, nhưng vẫn còn hơn bị bắt. Hình ảnh này giúp trẻ năm sáu tuổi nắm được ý chính mà không cần thuật ngữ.
Nếu thằn lằn chết trong nhà, chẳng hạn vì bị mèo bắt, trẻ có thể hỏi về cái chết. Hãy trả lời thật và ngắn: con thằn lằn đã không còn sống nữa, nó không thở, không chạy, không cảm thấy gì nữa. Có thể cùng con chôn nó dưới gốc cây trong vườn nếu con muốn, đeo găng tay khi cầm.
Những lúc như vậy, trẻ học được hai điều cùng lúc: vòng đời có cả phần kết thúc, và người lớn sẵn lòng nói thật với con.
Câu hỏi thường gặp
Thằn lằn đứt đuôi bao lâu thì mọc lại?
Thường khoảng vài tuần đến vài tháng, tuỳ loài, tuổi, nhiệt độ và lượng thức ăn. Con non và con được ăn đủ mọc nhanh hơn. Đuôi mới thường ngắn hơn, khác màu và có ranh giới rõ với phần gốc.
Vì sao khúc đuôi thằn lằn đứt ra vẫn còn giãy?
Khúc đuôi còn dây thần kinh và cơ hoạt động thêm một lúc sau khi rời khỏi thân. Nó giãy mạnh để kẻ săn mồi chú ý vào đó, nhờ vậy thằn lằn có vài giây chạy trốn vào khe đá hay bụi cây.
Thằn lằn đứt đuôi có đau và chảy máu nhiều không?
Vết đứt nằm ở đường nứt có sẵn, mạch máu co lại nhanh nên mất rất ít máu. Con vật vẫn chịu thiệt vì mất mỡ dự trữ và khả năng giữ thăng bằng, nên không nên cố tình kéo đuôi.
Đuôi thằn lằn có mọc lại nhiều lần được không?
Có thể đứt và mọc lại thêm lần nữa, nhưng phần đã mọc lại là ống sụn, không có đường nứt như đốt xương gốc. Nếu đứt lần sau, chỗ đứt thường phải nằm ở đoạn đuôi gốc còn lại gần thân hơn.
Thằn lằn bóng đẻ trứng hay đẻ con?
Tuỳ loài. Trong nhóm thằn lằn bóng có loài đẻ trứng vỏ mềm vào đất ẩm, lá mục, và có loài giữ trứng trong bụng đến khi con non phát triển xong rồi đẻ ra con. Vì vậy không thể nói chung mọi bò sát đều đẻ trứng.
Có nên bắt thằn lằn ngoài vườn về nhà cho con nuôi không?
Không nên. Thằn lằn hoang dã cần nắng, côn trùng sống và chỗ trốn mà nhà ở khó đáp ứng, chúng dễ chết khi bị nhốt. Quan sát tại vườn, chụp ảnh, ghi nhật ký vừa an toàn vừa cho trẻ thấy con vật sống thật.