San hô là động vật, không phải cây hay đá: mỗi cụm san hô là hàng nghìn con vật nhỏ gọi là polyp sống chung, cùng tiết ra bộ khung đá vôi bên dưới. Vòng đời của nó bắt đầu từ một ấu trùng nhỏ xíu trôi trong nước, ấu trùng bám xuống đáy, thành một polyp, rồi polyp ấy tự nhân ra thành cả một cụm qua nhiều năm.
San hô dễ bị tưởng là cây vì nó đứng yên, có màu xanh nâu và cần ánh sáng mặt trời. Lý do nằm ở những tảo nhỏ sống bên trong mô của san hô. Bài này đi qua từng chặng sống của san hô ở mức phổ thông, chỉ ra những gì trẻ thật sự nhìn thấy khi đi biển, và những việc nên tránh để không làm gãy một cụm san hô đã mất nhiều năm mới lớn được.
Ba lý do san hô là động vật
Mỗi polyp có miệng và tua. Nhìn rất gần một cụm san hô sống, nhất là ban đêm, bạn có thể thấy những cái miệng nhỏ có vòng tua xung quanh xoè ra trong nước. Các tua này bắt những sinh vật phù du rất nhỏ trôi ngang qua, giống cách sứa bắt mồi. San hô và sứa thật ra là họ hàng xa.
San hô ăn, không tự làm ra thức ăn như cây. Phần tự làm ra thức ăn bằng ánh sáng là việc của những tảo nhỏ sống trong mô san hô. Tảo nhận chỗ ở an toàn, san hô nhận một phần thức ăn tảo làm ra. Hai bên sống dựa vào nhau, và màu nâu, xanh của nhiều loài san hô phần lớn đến từ chính các tảo này.
Bộ khung đá là thứ san hô tiết ra. Phần cứng như đá mà trẻ nhặt được trên bãi là bộ khung đá vôi do polyp tiết ra bên dưới thân. Khi polyp chết đi, bộ khung còn lại, và lớp polyp mới tiếp tục sống trên lớp khung cũ. Rạn san hô lớn dần lên chính từ những lớp như vậy chồng lên nhau qua rất nhiều năm.
Vòng đời một cụm san hô qua từng chặng
Bảng tóm lược các chặng ở mức phổ thông. Thời gian rất khác nhau giữa các loài và vùng biển, nên ở đây chỉ nói nhanh hay chậm so với nhau.
| Chặng | Chuyện gì xảy ra | Nhanh hay chậm |
|---|---|---|
| Sinh sản | Nhiều loài thả trứng và tinh trùng vào nước, có nơi nhiều cụm cùng thả trong một đêm | Diễn ra trong một khoảng ngắn mỗi năm |
| Ấu trùng trôi | Trứng thụ tinh thành ấu trùng nhỏ, trôi theo dòng nước | Vài ngày đến vài tuần, tuỳ loài |
| Bám đáy | Ấu trùng tìm chỗ cứng, sạch, đủ sáng để bám, phần lớn không tìm được | Ngắn, nhưng là chặng hao hụt nhiều nhất |
| Polyp đầu tiên | Ấu trùng biến thành một polyp nhỏ, bắt đầu tiết khung đá vôi | Rất nhỏ, khó thấy bằng mắt thường |
| Nảy chồi thành cụm | Polyp tự tách ra thành polyp mới, cụm san hô to dần | Chậm, tính bằng năm |
| Cụm trưởng thành | Đủ lớn để sinh sản, mở vòng mới | Mất nhiều năm |
Ngoài cách đẻ trứng, nhiều loài san hô còn nhân lên khi một mảnh bị gãy rơi xuống chỗ thuận lợi rồi mọc tiếp. Đó là lý do người ta có thể trồng lại san hô từ những mảnh nhỏ. Nhưng không có nghĩa làm gãy san hô là vô hại, vì phần lớn mảnh gãy rơi vào chỗ cát và chết.
Đêm san hô đẻ: chuyện ít người tận mắt thấy
Ở nhiều vùng biển nhiệt đới, các nhà nghiên cứu đã ghi nhận hiện tượng nhiều cụm san hô cùng thả trứng và tinh trùng gần như một lúc, vào ban đêm, trong vài đêm mỗi năm. Những bọc trứng nhỏ màu hồng, cam hoặc trắng nổi lên mặt nước như một trận tuyết rơi ngược. Thời điểm cụ thể khác nhau giữa các vùng và các loài, thường gắn với nhiệt độ nước và chu kỳ trăng.
Thả cùng lúc giúp trứng và tinh trùng của các cụm khác nhau dễ gặp nhau hơn trong biển rộng. Đây là một ví dụ rất hay để trẻ thấy rằng sinh vật không có não lớn vẫn có những cách đồng bộ với nhau nhờ tín hiệu từ môi trường.
Người bình thường gần như không có dịp chứng kiến cảnh này, vì nó diễn ra dưới nước vào ban đêm và chỉ kéo dài ngắn. Bạn có thể kể cho trẻ như một câu chuyện có thật về biển, rồi để con vẽ lại theo tưởng tượng. Một câu hỏi gợi tò mò: nếu con là một quả trứng san hô nổi trên mặt biển, con sẽ gặp những nguy hiểm gì trước khi tìm được chỗ bám?
Ngắm san hô với trẻ khi đi biển mà không làm hại
Ví dụ: chị Uyên đưa con gái 11 tuổi đi một chuyến lặn ống thở ngắm san hô ở Khánh Hoà vào mùa nước trong. Hai mẹ con làm theo những bước dưới đây.
- Chỉ đi cùng đơn vị có người hướng dẫn, áo phao cho trẻ, nghe kỹ phần dặn dò trước khi xuống nước.
- Tập cho trẻ nổi nằm sấp, thở bằng ống, đạp chân thật nhẹ ở chỗ nước nông có cát trước khi ra khu có san hô.
- Khi bơi trên rạn, giữ khoảng cách, không đứng chân lên san hô dù chỗ đó nông, không vịn tay vào cụm san hô để nghỉ.
- Gợi ý trẻ nhìn: cụm nào phân nhánh như cành cây, cụm nào tròn như tảng đá, cá nào bơi quanh cụm nào. Nếu có máy ảnh chống nước, chụp từ trên xuống.
- Không bẻ, không nhặt san hô sống hay vỏ ốc còn con bên trong mang về làm kỷ niệm.
- Lên bờ, cho trẻ kể lại hoặc vẽ ba thứ con nhớ nhất, không chấm, không so.
Nếu trẻ chưa bơi vững hoặc còn nhỏ, có thể ngắm san hô qua đáy thuyền kính hoặc từ những cầu tàu nước trong. Không cần xuống nước mới hiểu được san hô là con vật sống.
Những chỗ hay hiểu sai về san hô
Nhiều hiểu lầm về san hô đến từ việc ta chỉ quen nhìn khung đá trắng bày ở quầy hàng lưu niệm. Vài chỗ nên nói lại cho đúng với trẻ:
- San hô là đá. Phần đá chỉ là bộ khung, phần sống là lớp polyp mỏng phủ bên ngoài.
- San hô trắng là san hô đẹp. Cụm san hô trắng toát dưới nước thường là cụm đã mất tảo vì nước quá nóng, nó đang yếu và có thể chết nếu kéo dài.
- San hô mọc nhanh như cỏ. Phần lớn san hô lớn rất chậm, một cụm to có thể đã mất rất nhiều năm.
- Giẫm nhẹ một chút không sao. Lớp polyp rất mỏng và dễ tổn thương, mỗi lần giẫm là làm chết một phần cụm.
- Mua san hô khô về trưng là bình thường. Mỗi khúc san hô khô từng là một cụm sống; tránh mua là cách đơn giản nhất để không góp phần khai thác.
Cách tự kiểm cho trẻ sau buổi nói chuyện: đưa con xem ảnh một cụm san hô có màu và một cụm trắng, hỏi con cụm nào đang khoẻ và vì sao. Nếu con trả lời được, con đã hiểu mối liên hệ giữa san hô và tảo.
Vì sao rạn san hô quan trọng với vòng đời của nhiều loài khác
Rạn san hô giống như một khu chung cư dưới biển. Cá con, tôm con, cua con và rất nhiều sinh vật nhỏ khác trốn trong các kẽ của rạn trong những ngày đầu đời. Không có chỗ trốn ấy, phần lớn chúng bị ăn thịt trước khi kịp lớn. Vì vậy một rạn bị phá không chỉ mất san hô mà còn làm đứt vòng đời của nhiều loài cá mà ngư dân vẫn đánh bắt.
Bạn có thể nối chuyện này với những gì trẻ đã biết về rừng ngập mặn: cua biển con cần rễ đước để trốn, cá con cần kẽ san hô để trốn. Mỗi nơi ở là một chặng trong vòng đời của loài nào đó. Trẻ hiểu được ý này thì sẽ tự hiểu vì sao người ta lập các khu bảo tồn biển mà không cần giải thích dài.
Một hoạt động nhỏ ở nhà hay ở lớp: vẽ một cụm san hô lớn trên giấy, để trẻ dán hoặc vẽ thêm những con vật nhỏ trốn trong đó, mỗi con ghi bằng hình chặng sống của nó. Không cần đúng loài, chỉ cần con hiểu rạn là nhà của nhiều sinh vật đang lớn. Treo bức tranh ở góc học tập, mỗi lần con đọc hay xem thêm được một loài sống ở rạn thì vẽ bổ sung, bức tranh sẽ dày lên giống như chính một rạn san hô thật.
Dựng mô hình rạn san hô ở lớp để kể vòng đời
Ví dụ: thầy Tâm dạy lớp 5 ở Đà Nẵng muốn học sinh hiểu san hô là con vật sống mà không có điều kiện đưa cả lớp đi biển. Thầy dùng một buổi chiều làm mô hình theo các bước sau, vật liệu toàn là đồ tái chế.
- Chuẩn bị một khay nhựa hoặc nắp hộp giấy lớn làm đáy biển, rải một lớp giấy vụn màu cát.
- Chia lớp thành nhóm, mỗi nhóm làm một kiểu san hô: kiểu phân nhánh bằng ống hút và dây kẽm bọc giấy, kiểu khối tròn bằng giấy vo, kiểu tấm bằng bìa cứng cắt lượn.
- Dùng hạt xốp nhỏ hoặc hạt đậu trắng làm polyp, dán lên bề mặt các cụm. Giải thích mỗi hạt là một con vật nhỏ có miệng và tua.
- Một nhóm làm ấu trùng bằng hạt cườm nhỏ treo trên sợi chỉ, để mô tả chặng trôi trong nước rồi chọn chỗ bám.
- Nhóm cuối làm cá con, cua con, tôm con bằng giấy màu và cho chúng trốn vào kẽ rạn.
- Cả lớp đứng quanh mô hình, từng nhóm kể chặng của mình theo đúng thứ tự vòng đời, từ đêm đẻ trứng đến cụm san hô trưởng thành.
Mô hình không cần đẹp, không chấm điểm nhóm nào khéo hơn. Điều thầy muốn học sinh mang về là ý: rạn san hô là nhiều thế hệ con vật nhỏ chồng lên nhau, và là nơi trú của con non nhiều loài khác.
Câu hỏi thường gặp
San hô là động vật hay thực vật?
San hô là động vật. Mỗi cụm là hàng nghìn polyp nhỏ có miệng và tua, sống chung và tiết ra khung đá vôi bên dưới. Màu xanh nâu và nhu cầu ánh sáng đến từ những tảo nhỏ sống trong mô của san hô.
San hô sinh sản như thế nào?
Nhiều loài thả trứng và tinh trùng vào nước, ở nhiều vùng có các cụm thả cùng lúc vào ban đêm. Trứng thụ tinh thành ấu trùng trôi, bám xuống đáy thành polyp, polyp nảy chồi thành cụm. Một số mảnh gãy cũng có thể mọc tiếp.
San hô lớn nhanh hay chậm?
Phần lớn san hô lớn chậm, một cụm to có thể mất nhiều năm, tuỳ loài và điều kiện nước. Loài phân nhánh thường lớn nhanh hơn loài dạng khối. Vì thế mỗi lần làm gãy san hô là mất đi thời gian rất dài.
Vì sao san hô bị trắng?
Khi nước quá nóng kéo dài, san hô đẩy các tảo sống trong mô ra ngoài và mất màu, lộ ra khung trắng bên dưới. Cụm trắng đang yếu, có thể hồi lại nếu nước mát sớm, nhưng sẽ chết nếu tình trạng kéo dài.
Có nên cho trẻ nhặt san hô trên bãi biển về không?
Không nên nhặt san hô sống hay mua san hô khô. Mảnh khung trắng đã dạt lên cát lâu ngày thì nên để lại bãi. Chụp ảnh và vẽ lại là cách giữ kỷ niệm mà không lấy đi thứ gì của biển.
Đi lặn ngắm san hô cần dặn trẻ những gì?
Mặc áo phao, đi cùng người hướng dẫn, không đứng chân hay vịn tay lên san hô, không bẻ, không nhặt, giữ khoảng cách với các con vật. Trẻ chưa bơi vững có thể ngắm qua đáy thuyền kính hoặc từ cầu tàu.