SanSinh.comSản Sinh
Cá, tôm cua và sinh vật nước

Cua đẻ như thế nào: cua đồng ôm con dưới yếm, cua biển ra khơi đẻ trứng

Cua đồng ôm trứng dưới yếm cho tới khi cua con bò ra, còn cua biển phải ra khơi đẻ và ấu trùng trôi trên biển. So sánh hai vòng đời và cách quan sát an toàn.

Mud crab walking across wet mangrove mud among aerial roots at low tide in the Mekong Delta, low angle close-up, warm late afternoon light

Cua đồng và cua biển đẻ theo hai cách khác hẳn nhau: cua đồng mẹ ôm trứng dưới yếm cho tới khi trứng nở thành cua con bé xíu bám dưới bụng mẹ, còn cua biển mẹ phải rời rừng ngập mặn, cửa sông để ra vùng nước mặn hơn đẻ trứng, trứng nở ra ấu trùng trôi nổi, chưa có dáng cua.

Phần chung của hai loài là con cua nào cũng lớn bằng cách lột xác nhiều lần và cua cái đều giữ trứng dưới yếm một thời gian. Bài này tách hai vòng đời ra để bạn biết khi gặp cua ở ruộng, ở bãi bùn, ở chợ thì đang nhìn vào chặng nào, và chỉ cho trẻ những điều xem được mà không cần bắt cua về.

Hai vòng đời đặt cạnh nhau

Bảng tóm những khác biệt chính. Chi tiết từng chặng khác nhau giữa các loài cua cụ thể, nên các ô chỉ nêu điều đúng với số đông.

Điểm soCua đồngCua biển (cua bùn ở rừng ngập mặn)
Nơi sống của cua lớnRuộng, mương, bờ ao nước ngọt, đào hang ở bờRừng ngập mặn, bãi bùn cửa sông, đầm nước lợ
Nơi đẻNgay trong hang, chỗ ẩm gần nơi sốngCua mẹ di chuyển ra vùng nước mặn hơn, xa bờ
Trứng nở raCua con đã có dáng cua, ở nhiều loài còn bám dưới yếm mẹ một thời gianẤu trùng nhỏ trôi nổi, qua nhiều lần lột xác mới thành cua con
Cua con về đâuRời mẹ, tản ra quanh hang, ruộngTheo dòng nước dạt dần về cửa sông, rừng ngập mặn
Dễ thấy chặng nàoCua mẹ ôm trứng, cua con bé xíu ở bờ ruộngCua lớn ở bãi bùn, cua con nhỏ bằng móng tay trong rễ đước

Điều đáng nói với trẻ: cua biển con mà ta thấy ở rừng ngập mặn đã đi một chặng đường rất dài trên biển khi còn là ấu trùng. Cua đồng thì ở gần nhà suốt đời, vì thế vòng đời của nó dễ quan sát trọn vẹn hơn.

Đọc chiếc yếm cua: đực hay cái, có trứng hay không

Yếm là phần bụng gập vào dưới mai. Lật con cua lên, bạn thấy một miếng gập sát vào bụng, đó là phần bụng của cua, người ta gọi là yếm. Ở tôm phần này duỗi thẳng thành đuôi, ở cua nó gập hẳn vào trong.

Cua đực yếm hẹp, cua cái yếm rộng. Cua đực có yếm hẹp, nhọn như hình tháp. Cua cái trưởng thành có yếm rộng, tròn bầu, vì đó là chỗ giữ trứng. Đây là cách người đi chợ vẫn dùng để phân biệt, và là cách dễ nhất để trẻ tự kiểm.

Cua cái ôm trứng có yếm hở. Khi đang mang trứng, yếm cua cái không gập khít mà hé ra, bên trong là một khối trứng li ti màu vàng, cam hoặc nâu sẫm dính vào những sợi lông dưới yếm. Màu trứng thường đổi dần khi gần nở.

Thấy cua ôm trứng thì để yên. Ở ngoài tự nhiên, gặp cua mẹ đang ôm trứng chỉ nên nhìn và chụp ảnh. Nếu đang xem cua bắt về để nấu mà thấy con ôm trứng, nhiều gia đình ở quê vẫn có thói quen thả lại ruộng, đó là thói quen đáng dạy cho con.

Quan sát cua đồng ở bờ ruộng mùa mưa

Ví dụ: ông ngoại ở Đồng Tháp dẫn bé Thư 8 tuổi ra bờ ruộng sau trận mưa đầu mùa, lúc cua đồng bò ra khỏi hang nhiều. Hai ông cháu xem theo cách sau.

  1. Đi dọc bờ ruộng vào sáng sớm hoặc chiều mát, mang ủng hoặc dép kín. Bờ ruộng sau mưa rất trơn.
  2. Tìm lỗ hang tròn ở mép bờ sát mặt nước, quanh miệng hang thường có bùn mới đùn lên. Đó là dấu cua đang ở nhà.
  3. Đứng cách miệng hang chừng một bước chân, đứng yên. Cua thận trọng sẽ thò càng, thò mắt ra trước khi bò hẳn ra.
  4. Ghi lại: cua to hay nhỏ, bò ra lúc mấy giờ, có thấy cua con bé xíu quanh hang không.
  5. Nếu ông bà có bắt cua về nấu, cùng con lật yếm từng con xem đực hay cái, con nào ôm trứng thì đem thả lại.
  6. Rửa tay kỹ bằng xà phòng sau khi chạm bùn, chạm cua, và không để trẻ thò tay vào hang.

Không thò tay vào hang cua: càng cua kẹp khá đau, trong hang còn có thể có con vật khác. Muốn biết hang sâu bao nhiêu, cứ để trẻ đoán và vẽ ra giấy, rồi so với những gì ông bà kể.

Cua biển: chuyến đi ra khơi và đường về rừng ngập mặn

Cua bùn sống ở rừng ngập mặn và bãi bùn cửa sông, nơi nước lợ. Đến mùa sinh sản, cua cái đã giao phối và mang trứng sẽ đi dần ra phía biển, nơi nước mặn hơn, để trứng nở. Ấu trùng mới nở rất nhỏ, trôi nổi trong nước cùng các sinh vật phù du, hình dạng chưa giống cua chút nào.

Qua nhiều lần lột xác, ấu trùng đổi hình dần, đến một chặng có dáng nửa tôm nửa cua, rồi mới thành cua con thật sự. Cua con theo dòng nước và thuỷ triều dạt về cửa sông, chui vào giữa rễ đước, rễ mắm để trốn và lớn tiếp. Thời gian của cả chuyến đi này tuỳ loài và nhiệt độ nước, không có con số chung. Trên đường đi, phần lớn ấu trùng bị cá và các sinh vật khác ăn mất, chỉ một phần rất nhỏ quay về được tới rừng ngập mặn, nên một con cua mẹ phải mang rất nhiều trứng trong một lần.

Vì vậy rừng ngập mặn quan trọng với cua: nếu rừng bị chặt, cua con không còn chỗ trốn khi trở về. Đây là ví dụ dễ hiểu để nói với trẻ rằng một loài vật có thể cần đến hai, ba nơi ở khác nhau trong một đời, và mất một nơi là cả vòng đời bị đứt. Nếu gia đình có dịp đi Cà Mau hay vùng ven biển An Giang, bạn có thể dắt con đi bộ trên lối gỗ trong rừng ngập mặn lúc triều xuống để tìm cua con.

Những điều hay nói sai về chuyện cua đẻ

Ở chợ và trong bếp có nhiều câu quen miệng không hẳn đúng. Khi trẻ hỏi, bạn có thể chỉnh lại như sau:

  • Gạch cua là trứng cua. Gạch là phần buồng trứng và một số cơ quan bên trong mai, còn trứng đã đẻ thì nằm ngoài, dưới yếm.
  • Cua nào cũng đẻ ra cua con. Cua đồng ở nhiều loài nở thẳng ra cua con, còn cua biển và nhiều loài cua ở biển nở ra ấu trùng trôi nổi.
  • Cua lột là một loài cua riêng. Cua lột là cua bình thường vừa thay vỏ, vỏ mới còn mềm.
  • Cua cái lúc nào cũng có gạch nhiều. Gạch nhiều hay ít thay đổi theo mùa và theo độ tuổi của cua.
  • Thả cua mua ở chợ ra ruộng, ra sông là tốt. Không nên thả bừa vì cua có thể mang bệnh hoặc không phải loài bản địa của vùng đó.

Một câu hỏi tự kiểm cho trẻ lớn: nếu một con cua biển cái đang ôm trứng ở rừng ngập mặn, theo con nó sẽ đi về hướng nào, vì sao? Trả lời được là con đã nắm được vòng đời chứ không chỉ thuộc tên các chặng.

Lột xác ở cua: chiếc vỏ nguyên hình nằm trên bùn

Như tôm, cua lớn bằng cách thay vỏ. Cua lột chui ra từ khe phía sau mai, rút từng chiếc chân, chiếc càng ra khỏi vỏ cũ, để lại một chiếc vỏ gần như nguyên vẹn. Trẻ nhặt được vỏ lột trên bãi bùn thường tưởng là cua chết, cách nhận ra là vỏ rất nhẹ, rỗng, khe sau mai còn hở.

Sau khi lột, cua mềm và yếu nên trốn kỹ trong hang hay dưới đám rễ. Càng lớn thì cua lột càng thưa. Cua cái thường phải lột lần cuối trước khi đủ lớn để giao phối, đó là lý do người nuôi cua để ý rất kỹ những con sắp lột.

Một gợi ý vẽ cho trẻ: vẽ con cua và chiếc vỏ lột cạnh nhau, con cua mới to hơn chiếc vỏ một chút. Hỏi con: con cua làm sao chui ra được từ một chiếc vỏ nhỏ hơn mình? Đáp án là lúc chui ra cua còn mềm, sau đó mới hút nước phồng to lên.

Nếu nhặt được vỏ lột, có thể mang về rửa sạch, phơi khô và để trên kệ góc thiên nhiên của nhà hay của lớp. Ghi bên cạnh ngày nhặt và nơi nhặt. Vỏ lột không còn là con vật sống nên giữ lại không làm hại gì, lại là vật thật để trẻ cầm, so và đặt cạnh tranh vẽ vòng đời.

Câu hỏi gợi tò mò khi xem cua cùng trẻ

Trẻ nhớ lâu nhất những gì tự mình thắc mắc rồi tự tìm ra. Thay vì giảng một mạch, bạn có thể mang theo vài câu hỏi dưới đây và để con đoán trước, quan sát sau, rồi mới cùng nhau đối chiếu.

  • Vì sao con cua bò ngang mà không bò thẳng? Gợi ý cho con nhìn các khớp chân: chân cua gập sang hai bên thân, nên bước ngang là cách nhanh nhất.
  • Mắt cua nằm ở đâu, vì sao lại dựng trên hai cái cuống? Để con thấy cua thò mắt lên khỏi miệng hang trước khi bò ra.
  • Con cua thở bằng gì khi ở trên cạn? Cua thở bằng mang giấu dưới mai và giữ ẩm cho mang được một lúc, vì vậy cua hay ở chỗ ướt.
  • Vì sao có con cua một càng to một càng nhỏ? Càng có thể gãy rồi mọc lại dần qua các lần lột xác, nên càng mới thường nhỏ hơn.
  • Mùa nào thấy nhiều cua con nhất? Câu này không có đáp án sẵn, con phải ghi sổ nhiều tháng mới tự trả lời được.

Khi trẻ đoán sai, đừng sửa ngay. Hỏi lại con: mình kiểm điều con đoán bằng cách nào? Chính bước tìm cách kiểm ấy mới là điều đáng học, còn đáp án đúng có thể tra sau.

Với trẻ nhỏ dưới sáu tuổi, chỉ cần chọn một câu cho mỗi lần ra ruộng. Nhiều câu một lúc làm con rối và mất vui.

Câu hỏi thường gặp

Cua đồng có đẻ ra cua con không?

Ở nhiều loài cua đồng, trứng được cua mẹ ôm dưới yếm và nở ra cua con đã có dáng cua, không qua chặng ấu trùng trôi nổi như cua biển. Cua con có thể bám dưới yếm mẹ một thời gian ngắn rồi mới tản ra.

Vì sao cua biển phải ra biển để đẻ?

Vì ấu trùng cua biển cần nước mặn để sống và lớn. Cua mẹ mang trứng đi ra vùng nước mặn hơn, trứng nở thành ấu trùng trôi nổi, sau nhiều lần lột xác thành cua con mới dạt về cửa sông, rừng ngập mặn.

Làm sao biết cua đực hay cua cái?

Lật cua lên nhìn yếm. Cua đực có yếm hẹp, nhọn như hình tháp. Cua cái trưởng thành có yếm rộng, tròn. Cua cái đang ôm trứng thì yếm hé ra và thấy khối trứng li ti bên trong.

Gạch cua có phải là trứng không?

Không hẳn. Gạch cua nằm trong mai, là buồng trứng và một số phần bên trong cơ thể. Trứng đã đẻ thì cua mẹ ôm bên ngoài, dưới yếm. Đây là chỗ người lớn hay nói lẫn khi giải thích cho trẻ.

Có nên cho trẻ thò tay vào hang cua để bắt không?

Không nên. Càng cua kẹp đau, hang còn có thể có con vật khác, bùn trong hang lại bẩn. Cho trẻ đứng xa một bước chân nhìn cua thò ra là đủ, và rửa tay bằng xà phòng sau khi chạm bùn.

Thấy cua ôm trứng khi mua về nấu thì làm gì?

Nhiều gia đình ở quê có thói quen thả cua ôm trứng lại đúng ruộng, mương nơi cua sống. Nếu không rõ cua bắt ở đâu thì đừng thả bừa ra sông, hồ, vì có thể mang bệnh hay đưa loài lạ vào vùng nước đó.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138