Một thửa ruộng lúa có nước là nơi sinh sản và lớn lên của rất nhiều sinh vật: cá rô đồng lên ruộng đẻ khi mưa đầu mùa, lươn làm tổ bọt trong hang ở bờ, tép, cua đồng, ốc lớn theo nước ruộng, và ở đồng bằng sông Cửu Long, mùa nước nổi đưa cá con từ sông vào đồng.
Vòng đời của các loài này gắn chặt với lịch nước của ruộng: nước vào, lúa lớn, nước rút. Biết được lịch ấy, bạn sẽ hiểu vì sao người làm ruộng lâu năm đoán được mùa nào có cá gì. Bài này đi qua từng loài quen, chỉ ra chặng nào quan sát được, và những điều cần dặn trẻ khi ra đồng.
Cá rô đồng: con cá biết đi lên ruộng
Mưa đầu mùa là tín hiệu. Khi những cơn mưa lớn đầu mùa làm nước dâng tràn từ mương vào ruộng, cá rô đồng từ ao, mương, kênh kéo lên ruộng ngập nước nông để đẻ. Người ở quê vẫn gọi là cá lên đồng.
Cá rô có thể thở không khí. Cá rô có một cơ quan phụ giúp nó hít không khí, nên sống được cả ở chỗ nước rất ít, thậm chí trườn qua chỗ đất ướt từ vũng này sang vũng khác. Đây là điều trẻ thường rất thích khi được kể.
Trứng nổi, cá con lớn trong ruộng. Theo mô tả phổ thông, trứng cá rô nổi trên mặt nước, nở sau một thời gian ngắn tuỳ nhiệt độ. Cá con sống trong ruộng nước nông, nhiều mồi, ít cá lớn, và lớn dần theo cây lúa.
Nước rút thì cá về mương. Đến khi ruộng tháo nước, cá đã lớn rút theo nước về mương, ao. Một vòng như vậy lặp lại mỗi năm theo đúng mùa mưa.
Lươn: tổ bọt trong hang và chuyện đổi giới tính
Lươn sống trong hang ở bờ ruộng, bờ mương, ban ngày ít ra, ban đêm mới bò đi kiếm ăn. Đến mùa sinh sản, lươn làm tổ bằng bọt ở miệng hang hoặc chỗ nước nông có cỏ, trứng được đẻ vào giữa đám bọt. Theo các tài liệu nuôi lươn phổ thông, con lươn bố thường ở lại canh tổ và trứng cho tới khi nở.
Điều thú vị nhất về lươn là nhiều con khi còn nhỏ và ở tuổi đầu là lươn cái, lớn lên một thời gian thì chuyển thành lươn đực. Vì vậy những con lươn to trong ruộng thường là lươn đực, những con nhỏ hơn thường là lươn cái. Hiện tượng đổi giới tính theo tuổi như vậy có ở một số loài cá khác nữa.
Khi kể với trẻ, bạn chỉ cần nói đơn giản: có những loài vật lúc nhỏ là mẹ, lớn lên lại là bố. Trẻ nhỏ thường thấy chuyện này lạ mà vui, không cần đi sâu hơn. Với trẻ lớn hơn, đây là ví dụ tốt để con hiểu rằng tự nhiên có rất nhiều cách khác nhau, không phải loài nào cũng giống loài mình.
Lưu ý khi ra bờ ruộng: không thò tay vào hang ở bờ. Hang có thể là của lươn, của cua, nhưng cũng có thể của rắn. Chỉ nhìn từ trên bờ, gặp tổ bọt thì để yên.
Mỗi loài ở ruộng một chặng
Bảng đặt các loài quen cạnh nhau để thấy mỗi loài dùng ruộng vào chặng nào của vòng đời. Mô tả ở mức phổ thông, có khác theo vùng.
| Loài | Dùng ruộng để làm gì | Chặng dễ thấy | Lúc nào trong vụ |
|---|---|---|---|
| Cá rô đồng | Lên ruộng đẻ, cá con lớn ở ruộng | Cá con nhỏ ven bờ ruộng | Đầu mùa mưa, đầu vụ |
| Lươn | Làm hang ở bờ, làm tổ bọt | Miệng hang, tổ bọt ở chỗ nước nông | Mùa nóng, mùa mưa |
| Tép đồng | Sống, ôm trứng giữa gốc lúa | Tép mẹ ôm trứng, tép con li ti | Khi ruộng có nước ổn định |
| Cua đồng | Đào hang ở bờ, cua mẹ ôm trứng | Cua bò ra sau mưa, cua con nhỏ | Mùa mưa |
| Ốc bươu | Ăn cây non, đẻ trứng trên thân lúa | Chùm trứng hồng của ốc bươu vàng | Đầu vụ khi mạ non |
| Ếch nhái | Đẻ trứng, nòng nọc lớn trong ruộng | Nòng nọc, ếch con nhảy ở bờ | Sau những trận mưa lớn |
Từ bảng này, bạn có thể hỏi trẻ: nếu ruộng được phun nhiều thuốc hoặc tháo cạn nước sớm, chặng nào của loài nào bị ảnh hưởng trước? Câu hỏi giúp con nối chuyện vòng đời với chuyện con người làm ruộng. Không cần con trả lời đầy đủ; chỉ cần con nhận ra rằng trứng và con non thường là chặng yếu nhất, nên mọi thay đổi của ruộng đều chạm tới chúng trước.
Mùa nước nổi: khi sông mang cá con vào đồng
Ở đồng bằng sông Cửu Long, khoảng giữa và cuối mùa mưa, nước sông Mê Kông dâng lên tràn vào ruộng, gọi là mùa nước nổi. Nước lũ mang theo phù sa và rất nhiều cá con, tôm con từ thượng nguồn. Những cánh đồng ngập trở thành một nơi ương cá khổng lồ, nước ấm, nhiều mồi, nhiều chỗ trốn.
Cá linh là ví dụ người miền Tây hay nhắc nhất. Theo hiểu biết phổ thông, cá linh đẻ ở phía thượng nguồn, cá con theo dòng lũ trôi xuống và vào đồng, lớn lên ở đó rồi theo nước rút trở ra sông. Mùa cá linh non vì vậy gắn với những tháng nước lên. Những năm lũ nhỏ, người dân thấy cá ít hẳn.
Đây là cách hay để nói với trẻ rằng vòng đời của một loài cá có thể trải trên cả nghìn cây số sông, qua nhiều nước. Nếu nhà ở An Giang, Đồng Tháp hay Cần Thơ, mùa nước nổi là lúc nên cho con ra bờ đê nhìn đồng nước, tất nhiên luôn có người lớn bên cạnh và không đến gần chỗ nước chảy xiết.
Một bài tập nhỏ cho trẻ lớn: nhìn mực nước ở một cây cột hay bậc thềm quen thuộc mỗi tuần trong mùa nước nổi, đánh dấu bằng phấn hoặc ghi vào sổ. Song song, ghi những gì người lớn trong nhà kể về cá tôm ở chợ tuần đó. Sau vài tuần, đặt hai cột cạnh nhau, con sẽ tự thấy mối liên hệ giữa nước lên và mùa cá.
Một buổi ra đồng quan sát cùng trẻ
Ví dụ: ông nội ở Thái Bình cũ, nay thuộc Hưng Yên, dẫn cháu Tín 9 tuổi ra đồng vào một buổi chiều tháng có lúa đang đẻ nhánh. Hai ông cháu đi theo trình tự sau.
- Mặc quần dài, đi ủng hoặc dép kín, đội mũ. Mang theo một chai nước sạch và xà phòng để rửa tay.
- Chỉ đi trên bờ ruộng chắc, không lội ruộng. Bờ ruộng hẹp thì ông đi trước, cháu đi sau.
- Đứng lại ở một góc ruộng có nước trong, cúi nhìn giữa các gốc lúa: tìm tép, cá con, nòng nọc.
- Nhìn dọc mép bờ: tìm lỗ hang, tổ bọt, chùm trứng ốc hồng. Gặp gì cũng chỉ nhìn, không thò tay.
- Nghe: chiều tối có tiếng ếch nhái, tiếng côn trùng. Hỏi cháu đoán tiếng nào của con gì.
- Về nhà rửa tay, rửa chân, cùng ghi ba điều thấy và một điều còn thắc mắc.
Gặp rắn thì đứng yên, lùi từ từ, không đuổi, không đánh. Phần lớn rắn sẽ tự bỏ đi nếu không bị chọc.
Một mẹo nhỏ của ông: mỗi lần ra đồng chỉ chọn đúng một góc ruộng và đứng ở đó lâu, thay vì đi một vòng dài. Đứng yên chừng mười phút, những con vật đã trốn vì tiếng bước chân sẽ dần ló ra trở lại, và trẻ thấy được nhiều hơn hẳn so với đi lướt qua. Nếu trời nắng gắt, đổi sang sáng sớm hoặc chiều muộn, khi cá và tép cũng hay ra ven bờ hơn.
Những chỗ hay hiểu sai về sinh vật ruộng lúa
Có những câu quen thuộc ở quê nhưng không hẳn đúng, và vài hiểu lầm khiến người ta làm hại các loài có ích trong ruộng:
- Cá trong ruộng là cá từ trời rơi xuống theo mưa. Cá có sẵn trong ao, mương rồi theo nước tràn lên ruộng, hoặc từ sông theo nước lũ vào.
- Lươn nào cũng giống nhau. Lươn nhỏ và lươn to khác cả về giới tính, do hiện tượng đổi giới tính theo tuổi.
- Con gì trong ruộng cũng hại lúa. Nhiều loài như ếch nhái, nhện, chuồn chuồn ăn sâu rầy, có ích cho lúa.
- Ruộng khô là hết sinh vật. Nhiều loài vùi trong bùn, rút xuống mương, hoặc để lại trứng chờ mùa nước sau.
- Bắt hết cá con trong ruộng cũng không sao. Cá con hôm nay là cá đẻ của vụ sau, bắt hết là mùa sau ruộng vắng cá.
Một bài tự kiểm cho trẻ lớn: chọn một câu trong danh sách, giải thích bằng ví dụ của chính mình đã thấy ngoài đồng vì sao câu ấy chưa đúng.
Những việc không cần làm khi cho trẻ tìm hiểu ruộng lúa
Không cần bắt về nuôi. Cá con, tép, nòng nọc bắt từ ruộng về chậu thường chết sau vài ngày vì đổi nước, đổi nhiệt độ. Trẻ học được nhiều hơn khi quay lại đúng chỗ cũ vài lần trong vụ và so sánh, còn con vật vẫn sống ở nơi của nó.
Không cần biết hết tên loài. Ở ruộng có rất nhiều loài nhỏ mà người lớn cũng không gọi được tên. Cho trẻ ghi là con cá sọc đen, con bọ bơi ngửa cũng được. Điều cần là tả được hình dạng, chỗ gặp và lúc gặp; tên có thể tìm sau hoặc mãi không biết cũng không sao.
Không cần đi xa. Một thửa ruộng gần nhà, một con mương cạnh đường làng cũng đủ cho cả vụ lúa. Đi xa tới chỗ lạ dễ gặp bờ yếu, nước sâu, chó lạ, lại khó quay lại để so sánh.
Không cần thiết bị gì đặc biệt. Một cuốn sổ, một cây bút chì, chiếc điện thoại chụp ảnh và một chai nước rửa tay là đủ. Kính lúp là thêm cho vui, không bắt buộc.
Không cần biến thành bài kiểm tra. Không hỏi để chấm đúng sai, không so con với bạn khác. Hỏi để nghe con kể. Trẻ được nghe sẽ muốn ra đồng lần nữa, trẻ bị kiểm tra thì thường sẽ không.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao sau trận mưa lớn ruộng lại có nhiều cá?
Mưa đầu mùa làm nước từ ao, mương, kênh tràn lên ruộng, cá rô đồng và nhiều loài cá khác theo nước lên chỗ nông để đẻ. Cá không rơi từ trời xuống, mà có sẵn ở các vùng nước quanh đó rồi di chuyển lên.
Lươn có thật sự đổi giới tính không?
Có. Nhiều con lươn khi nhỏ và ở tuổi đầu là lươn cái, lớn lên một thời gian thì chuyển thành lươn đực. Vì vậy lươn to thường là lươn đực. Hiện tượng đổi giới tính theo tuổi như vậy có ở một số loài cá khác.
Mùa nước nổi là gì?
Là thời gian khoảng giữa và cuối mùa mưa ở đồng bằng sông Cửu Long, khi nước sông Mê Kông dâng tràn vào đồng ruộng. Nước lũ mang theo phù sa và cá con, tôm con, biến cánh đồng thành nơi cá lớn lên.
Cho trẻ ra đồng cần dặn những gì?
Đi trên bờ chắc, không lội ruộng, không thò tay vào hang ở bờ vì có thể có rắn, đi ủng hoặc dép kín, rửa tay chân bằng xà phòng sau khi về. Trẻ luôn đi cùng người lớn, gặp rắn thì đứng yên rồi lùi từ từ.
Ruộng phun thuốc có ảnh hưởng tới cá, ếch không?
Có thể ảnh hưởng, nhất là trứng và con non vì chúng nhạy cảm hơn con lớn. Ếch nhái đặc biệt nhạy vì da thấm nước. Đây là lý do nhiều nơi khuyến khích giảm thuốc và giữ lại các loài có ích trong ruộng.
Ruộng khô sau gặt thì các con vật đi đâu?
Cá và tép rút theo nước về mương, ao. Cua ở lại trong hang sâu ở bờ. Ốc, lươn có thể vùi trong bùn chờ nước. Ếch nhái tìm chỗ ẩm. Đến vụ sau, khi ruộng có nước, chúng lại xuất hiện.