Phần lớn các loài cá đi qua năm chặng: trứng, cá bột mới nở còn mang túi noãn hoàng, cá con tự kiếm ăn (người nuôi gọi là cá hương, cá giống), cá trưởng thành, rồi sinh sản để mở vòng mới. Một số ít loài như cá bảy màu, cá kiếm không đẻ trứng ra nước mà đẻ thẳng ra cá con, nhưng cá con ấy vẫn lớn lên theo đúng các chặng còn lại.
Điểm khác giữa cá và ếch là cá con mới nở đã mang dáng cá, không có giai đoạn đổi hình như nòng nọc. Vì vậy muốn thấy vòng đời của cá, bạn không tìm sự biến hình mà tìm sự lớn dần: con cá trong suốt bằng sợi chỉ, sau vài tuần có vảy, có màu, rồi một mùa sau đã biết rủ nhau đi đẻ. Bài này chỉ cách nhìn từng chặng ở ao, ruộng, mương quanh nhà.
Năm chặng trong vòng đời con cá và dấu hiệu nhìn thấy được
Bảng dưới gom những gì mắt thường hoặc kính lúp nhìn ra được ở từng chặng. Thời gian chỉ là khoảng, thay đổi rất nhiều theo loài và theo nhiệt độ nước: nước ấm thì mọi chặng nhanh hơn, nước lạnh thì chậm lại.
| Chặng | Trông thế nào | Ở đâu dễ thấy | Thời gian khoảng |
|---|---|---|---|
| Trứng | Hạt tròn nhỏ, trong hoặc vàng nhạt, có loài dính vào rong, có loài trôi lơ lửng | Rễ bèo, lá rong, cỏ ngập ven bờ | Vài ngày, tuỳ loài và nhiệt độ |
| Cá bột | Thân trong suốt, mắt đen rõ, bụng phình túi noãn hoàng, bơi giật cục hoặc treo mình trên lá | Chỗ nước nông, lặng, nhiều cây thuỷ sinh | Vài ngày đầu sau khi nở |
| Cá con | Đã hết túi noãn hoàng, tự đớp mồi nhỏ, thân dần đục màu, bắt đầu có vảy | Đi thành đàn sát mép nước | Vài tuần |
| Cá lớn chưa đẻ | Đủ vảy, đủ vây, màu như cá bố mẹ nhưng nhỏ hơn | Khắp ao, hay núp dưới bèo, rễ cây | Vài tháng đến hơn một năm |
| Cá trưởng thành | Có mùa sinh sản, nhiều loài đổi màu hoặc bụng căng trứng | Kéo vào chỗ nước nông, có cỏ để đẻ | Tuỳ loài, có loài sống nhiều năm |
Cách đọc bảng: hai chặng đầu ngắn và dễ bỏ lỡ nhất, nên nếu muốn quan sát thì canh vào đúng mùa cá đẻ. Ở phần lớn nước ta, mùa ấy rơi vào lúc nước ấm lên và có những cơn mưa đầu mùa. Ba chặng sau kéo dài, bạn có thể thăm lại cùng một chỗ mỗi tuần mà vẫn thấy khác.
Cá đẻ trứng và cá đẻ con khác nhau ở chỗ nào
Cá đẻ trứng là số đông. Cá chép, cá rô, cá diếc, cá lóc và hầu hết các loài cá quen thuộc đều đẻ trứng ra nước, con đực thụ tinh cho trứng ở bên ngoài cơ thể con cái. Mỗi lần đẻ thường rất nhiều trứng, vì phần lớn trứng và cá bột sẽ bị ăn mất hoặc chết trước khi kịp lớn.
Cá đẻ con là số ít. Ở nhóm này trứng được thụ tinh và phát triển ngay trong bụng mẹ, cá mẹ đẻ ra những con cá nhỏ đã bơi được. Ví dụ quen nhất là cá bảy màu, cá kiếm, cá mún. Một số loài cá mập, cá đuối ngoài biển cũng sinh con theo kiểu này.
Số lượng đổi lấy sự an toàn. Cá đẻ trứng đẻ hàng trăm đến hàng nghìn trứng mà bỏ mặc phần lớn. Cá đẻ con mỗi lứa ít hơn hẳn nhưng cá con ra đời đã đủ sức bơi trốn. Đó là hai cách khác nhau để giữ cho loài còn tiếp tục, không cách nào hơn cách nào.
Đừng nhầm cá ngậm trứng với cá đẻ con. Cá rô phi mẹ ngậm trứng và cá con trong miệng, nhìn qua dễ tưởng cá con chui từ bụng ra. Thật ra trứng vẫn được đẻ ra ngoài rồi mới được ngậm vào. Khi kể cho trẻ, bạn nên tách hai chuyện này để con không hiểu lẫn.
Túi noãn hoàng: lý do cá bột mới nở chưa cần ăn
Khi nhìn cá bột qua kính lúp, chi tiết đầu tiên bạn thấy là một khối tròn màu vàng hoặc cam nhạt dưới bụng. Đó là túi noãn hoàng, phần lòng đỏ còn lại từ quả trứng. Trong mấy ngày đầu, cá bột sống nhờ khối này, chưa biết đớp mồi, nên nó thường nằm yên, treo mình trên lá rong hoặc thành chậu, thỉnh thoảng giật một cái rồi lại nằm.
Túi noãn hoàng teo dần mỗi ngày. Khi nó gần hết, cá bột bắt đầu bơi ngang, bơi đều và đi tìm thức ăn rất nhỏ trong nước như sinh vật phù du. Đây là thời điểm cá con chết nhiều nhất trong tự nhiên: con nào không kịp tìm được mồi thì không qua được.
Một câu hỏi gợi tò mò cho trẻ: vì sao cá bột trong suốt mà cá lớn lại có màu? Câu trả lời đơn giản là thân trong suốt giúp cá bột khó bị phát hiện, còn khi lớn hơn, màu sắc và hoa văn giúp cá lẫn vào bùn, vào rong hoặc nhận ra bạn cùng loài. Bạn có thể để con tự đoán trước rồi mới nói, và nếu con đoán khác, cứ hỏi con vì sao lại nghĩ vậy; nhiều khi lý lẽ của trẻ cũng có phần đúng.
Theo dõi một đàn cá con ở mương ruộng trong bốn tuần
Ví dụ: bé Khang 9 tuổi ở Cần Thơ cùng mẹ đi dọc mương sau nhà vào đầu mùa mưa, thấy một đàn cá con li ti sát bờ. Hai mẹ con theo dõi theo các bước dưới đây mà không cần bắt con nào về.
- Chọn một điểm cố định, dễ nhận lại, ví dụ gốc cây hay cọc tre bên mương, và luôn đứng đúng chỗ ấy mỗi lần xem.
- Đến vào cùng một khung giờ, tốt nhất là buổi sáng khi nắng xiên, mặt nước ít chói. Đứng yên chừng hai phút, cá con sẽ trở lại sát bờ.
- Ước kích thước bằng vật quen: bằng hạt gạo, bằng que tăm, bằng đốt ngón tay. Ghi vào sổ cùng ngày tháng.
- Ghi màu thân: còn trong suốt, đã đục, đã có sọc hay chấm. Ghi cách bơi: lơ lửng, đi thành đàn, hay đã tách lẻ.
- Chụp một tấm ảnh từ trên xuống, không chạm tay vào nước nếu mương có nhiều rác hoặc nước bẩn.
- Sau bốn tuần, đặt các trang nhật ký cạnh nhau và hỏi con: đàn cá đông hơn hay thưa hơn lúc đầu, vì sao.
Đàn cá thưa dần là chuyện bình thường, không phải do mình làm sai. Đó là lúc tốt để nói với trẻ rằng trong tự nhiên chỉ một phần nhỏ cá con lớn được thành cá bố mẹ.
Những chỗ người mới quan sát hay nhầm
Phần lớn nhầm lẫn khi xem cá con đến từ việc nhìn quá nhanh hoặc đoán loài từ một đặc điểm. Vài lỗi gặp nhiều:
- Tưởng mọi đàn cá con nhỏ li ti đều là cá bột mới nở. Cá đã bơi thành đàn và đớp mồi thường đã qua chặng cá bột vài ngày.
- Đoán loài khi cá còn trong suốt. Ở chặng này nhiều loài trông gần như nhau, chỉ nên ghi là cá con chưa rõ loài, đợi vài tuần sau màu và hình dáng rõ hơn.
- Nghĩ rằng con cá to trong ao là cá già. Có loài lớn nhanh, có loài cả đời nhỏ, kích thước không cho biết tuổi.
- Cho rằng trứng cá nào cũng nổi. Trứng cá chép dính vào rong, trứng nhiều loài khác chìm hoặc lơ lửng, có loài làm tổ bọt trên mặt nước.
- Vớt trứng hay cá bột về nuôi để xem cho rõ. Cá bột rất dễ chết khi đổi nước, xem tại chỗ cho bạn nhiều hơn mà không làm chết con nào.
Mẹo tự kiểm: nếu bạn ghi một điều mà không chỉ được trong ảnh hay trong sổ là đã thấy lúc nào, hãy đánh dấu đó là phỏng đoán. Thói quen tách điều thấy với điều đoán là thứ quý nhất mà việc quan sát dạy cho trẻ.
Cá lớn bao lâu thì đẻ và sống được bao lâu
Không có một con số chung cho mọi loài cá. Những loài nhỏ như cá bảy màu chỉ sau vài tháng đã đẻ được, trong khi cá chép, cá trắm thường cần khoảng một đến vài năm mới thành cá bố mẹ, tuỳ nhiệt độ nước và lượng thức ăn. Cá ở vùng nước ấm, nhiều mồi thường lớn nhanh hơn cá ở vùng lạnh.
Tuổi thọ cũng vậy. Có loài cá nhỏ chỉ sống chừng một hai năm, có loài cá lớn sống được hàng chục năm nếu không bị bắt. Khi trẻ hỏi con cá này bao nhiêu tuổi, câu trả lời trung thực là chưa biết chắc, và người ta phải nhìn những vòng tăng trưởng trên vảy hoặc xương dưới kính hiển vi mới ước được.
Bạn có thể biến câu hỏi đó thành một trò nhỏ: nhặt một chiếc vảy cá to khi mua cá về nấu, rửa sạch, soi dưới kính lúp hoặc đèn pin. Nhiều khi sẽ thấy những đường vòng như vân gỗ. Không cần đếm cho chính xác, chỉ cần trẻ hiểu rằng con cá cũng mang dấu vết thời gian trên người nó.
Nói với trẻ về vòng đời con cá mà không biến thành giờ học thuộc
Trẻ mẫu giáo và đầu tiểu học nhớ vòng đời tốt nhất qua câu chuyện có một nhân vật. Bạn có thể kể chuyện một quả trứng cá bám trên lá rong, nở ra một chú cá bột ôm cái túi cơm vàng dưới bụng, đến khi ăn hết túi cơm thì phải tự đi kiếm ăn, rồi lớn lên, có vảy, có màu, một ngày kia lại quay về đúng bãi cỏ ấy để đẻ trứng.
Với trẻ lớn hơn, bạn mời con tự vẽ vòng tròn năm chặng và tự điền dấu hiệu nhìn thấy được cho mỗi chặng, lấy từ chính sổ quan sát của mình. Không chấm điểm, không so ai vẽ đẹp hơn. Điều đáng khen là con ghi được điều tự mình nhìn thấy.
Nếu có cá con chết trong lúc quan sát, cứ nói thật bằng lời nhẹ nhàng: con cá ấy không lớn tiếp được nữa, trong ao chuyện đó xảy ra mỗi ngày, và chính vì vậy cá mẹ mới đẻ thật nhiều trứng. Trẻ thường đón nhận điều này bình thản hơn người lớn nghĩ.
Câu hỏi thường gặp
Trứng cá nở sau bao lâu?
Tuỳ loài và nhiệt độ nước. Với nhiều loài cá nước ngọt quen thuộc, trứng nở sau khoảng vài ngày khi nước ấm; nước lạnh thì lâu hơn. Không có con số chung đúng cho mọi loài, nên khi quan sát hãy ghi ngày thấy trứng và ngày thấy cá bột.
Cá bột và cá hương khác nhau thế nào?
Cá bột là cá vừa nở, còn túi noãn hoàng dưới bụng và chưa tự ăn. Cá hương là cá con đã hết túi noãn hoàng, tự kiếm mồi và lớn hơn hẳn. Đây là cách gọi quen của người nuôi cá, giúp phân chặng khi quan sát.
Những loài cá nào đẻ con thay vì đẻ trứng?
Quen nhất là cá bảy màu, cá kiếm, cá mún, đều là cá nhỏ. Ngoài biển, một số loài cá mập và cá đuối cũng sinh con. Còn cá rô phi chỉ ngậm trứng trong miệng, trứng vẫn được đẻ ra ngoài trước.
Có nên vớt cá bột về nuôi trong lọ để trẻ xem không?
Không nên. Cá bột rất yếu, đổi nước, đổi nhiệt độ là chết nhanh. Xem tại chỗ, chụp ảnh và ghi sổ cho trẻ thấy được nhiều hơn, lại không làm chết con nào. Rửa tay sau khi chạm nước ao, mương.
Vì sao cá đẻ nhiều trứng như vậy mà ao không chật cá?
Vì phần lớn trứng và cá bột bị cá khác, côn trùng nước, chim ăn mất hoặc chết vì thiếu mồi. Chỉ một phần nhỏ lớn được thành cá bố mẹ. Đẻ nhiều là cách để vẫn còn đủ con sống sót.
Có cách nào biết tuổi của một con cá không?
Người nghiên cứu soi vảy hoặc một số xương nhỏ dưới kính hiển vi để đếm vòng tăng trưởng, giống vân gỗ. Ở nhà, bạn có thể soi vảy cá to bằng kính lúp để trẻ thấy vân, nhưng đừng cố đọc ra số tuổi.