Vòng đời của nhiều loài sứa có hai dạng khác hẳn nhau: một dạng bám cố định dưới đáy như một cây nhỏ, và dạng con sứa hình chiếc chuông trôi tự do mà ta hay gặp ở biển. Từ dạng bám ấy, những đĩa sứa con tách ra, trôi đi và lớn thành sứa trưởng thành, rồi sứa trưởng thành lại sinh ra ấu trùng mới chìm xuống tìm chỗ bám.
Hiểu được vòng đời này, bạn sẽ giải thích được vì sao có những tuần biển dày đặc sứa rồi bỗng nhiên vắng hẳn, vì sao sứa dạt vào bờ sau một đợt gió. Bài viết đi qua từng chặng ở mức phổ thông, cách xem sứa an toàn khi đưa trẻ đi biển, và những việc nên làm, không nên làm nếu ai đó bị sứa chạm vào da.
Các chặng trong vòng đời của nhiều loài sứa
Không phải loài sứa nào cũng đi qua đủ các chặng dưới đây, nhưng đây là vòng đời quen thuộc của nhiều loài sứa ở biển gần bờ. Kích thước và thời gian tuỳ loài, tuỳ nhiệt độ nước, nên bảng chỉ mô tả chứ không nêu số.
| Chặng | Trông thế nào | Sống ở đâu | Người đi biển có thấy không |
|---|---|---|---|
| Trứng và tinh trùng | Rất nhỏ, sứa trưởng thành thả vào nước | Trôi trong nước | Không thấy bằng mắt thường |
| Ấu trùng bơi | Một hạt nhỏ có lông mịn, bơi chậm | Trôi rồi chìm xuống tìm chỗ bám | Không thấy |
| Dạng bám | Như một cây nhỏ có tua quanh miệng, bám vào đá, vỏ sò, cọc | Đáy biển nông, mặt dưới đá, cọc cầu cảng | Rất khó thấy, chỉ người lặn kỹ mới gặp |
| Sứa con tách ra | Những đĩa nhỏ có khía như bông hoa, tách khỏi dạng bám | Trôi lên tầng nước | Hiếm khi để ý |
| Sứa trưởng thành | Chiếc chuông trong hoặc có màu, tua rủ bên dưới | Trôi theo dòng nước, gió đẩy vào bờ | Có, đây là chặng ai cũng biết |
Điều làm trẻ bất ngờ nhất thường là chặng dạng bám: con sứa từng có thời đứng yên một chỗ như cây, và một dạng bám có thể sinh ra nhiều sứa con. Đó cũng là lý do khi điều kiện thuận lợi, sứa có thể xuất hiện rất nhiều cùng một lúc.
Vì sao có mùa sứa, có ngày biển đầy sứa
Người dân ven biển miền Bắc và miền Trung thường nói tới mùa sứa, khoảng thời gian trong năm khi sứa xuất hiện nhiều ở gần bờ. Mùa này không giống nhau ở mọi nơi và có thể lệch giữa các năm, vì nó phụ thuộc nhiệt độ nước, dòng chảy và lượng thức ăn trong biển.
Khi nước ấm lên và có nhiều sinh vật phù du, các dạng bám dưới đáy sinh ra nhiều sứa con cùng lúc. Sứa con lớn nhanh, trôi theo dòng nước. Sứa bơi được nhưng rất yếu so với sóng và gió, nên một đợt gió thổi vào bờ có thể dồn cả đàn sứa vào bãi tắm chỉ trong một buổi sáng, rồi hôm sau lại dạt đi chỗ khác.
Đây là chỗ hay để nói với trẻ về sự khác nhau giữa bơi và trôi. Cá bơi ngược dòng được, còn sứa phần lớn đi theo nơi nước đưa đến. Bạn có thể hỏi con: nếu con là con sứa, con có chọn được bãi biển nào để tới không? Câu trả lời giúp con hiểu vì sao người ta phải xem gió, xem dòng chảy để đoán ngày nào nhiều sứa.
Những con sứa dạt lên cát và khô dần dưới nắng là chuyện bình thường của biển. Khi trẻ hỏi, bạn nói nhẹ nhàng rằng sứa sống được ở trong nước, lên cạn thì không sống tiếp được, và những con sứa ấy sẽ trở thành thức ăn cho cua, chim biển ở bãi.
Con sứa sống thế nào khi không có não
Sứa không có não như cá hay người. Thay vào đó, sứa có một mạng lưới thần kinh rải khắp cơ thể, đủ để nó co bóp chiếc chuông bơi lên, cảm nhận ánh sáng và phản ứng khi chạm phải con mồi.
Cơ thể sứa gần như toàn là nước. Đó là lý do sứa trong suốt và mềm oặt khi lên cạn. Trẻ thường ngạc nhiên khi biết một con vật mà gần như chỉ là nước vẫn bơi được, ăn được và sinh sản được.
Tua sứa có các tế bào châm. Trên tua có rất nhiều tế bào nhỏ như những mũi tên li ti, chạm vào là bắn ra để giữ con mồi. Khi người chạm vào, các tế bào này cũng bắn ra, gây rát, ngứa hoặc đau tuỳ loài.
Sứa chết vẫn có thể châm. Sứa đã dạt lên cát, kể cả đã khô một phần, tua vẫn có thể còn tế bào châm. Đây là điều quan trọng nhất cần dặn trẻ khi đi biển: không cầm, không giẫm lên sứa, kể cả khi trông nó đã chết.
Đưa trẻ xem sứa ở bãi biển một cách an toàn
Ví dụ: gia đình anh Phong ở Hải Phòng đi biển Đồ Sơn vào một sáng đầu hè, bãi cát có khá nhiều sứa dạt. Hai bé 6 tuổi và 10 tuổi muốn xem, cả nhà làm như sau.
- Trước khi xuống bãi, hỏi nhân viên cứu hộ hoặc người dân hôm đó có nhiều sứa không. Nếu có cảnh báo, chỉ đi dạo trên cát, không xuống tắm.
- Cho trẻ đi dép, đi dọc mép nước, không chạy lung tung trên bãi có sứa dạt.
- Khi thấy sứa, dừng cách khoảng một sải tay, ngồi xổm để nhìn. Dùng một que dài lật nhẹ nếu muốn xem mặt dưới, không dùng tay.
- Gợi ý trẻ quan sát: chiếc chuông có màu không, có hoa văn gì, tua dài hay ngắn. Chụp ảnh từ trên xuống, đặt một chiếc dép bên cạnh để so kích thước.
- Xong thì để sứa lại chỗ cũ. Rửa que bằng nước biển, không để trẻ cầm que đó đưa lên mặt.
- Về nhà, cho trẻ vẽ lại con sứa và vẽ thêm chặng dạng bám dưới đáy mà con không nhìn thấy.
Không mang sứa về, không nhốt sứa vào xô để chơi. Sứa rất dễ chết khi bị giữ trong xô nước, và tua của nó vẫn có thể châm vào tay người mở xô.
Bị sứa chạm vào da: nên và không nên
Phần lớn trường hợp sứa chạm gây rát, đỏ, ngứa và đỡ dần. Một số loài gây đau nhiều hơn. Những điều dưới đây là xử trí ban đầu ở mức phổ thông, không thay cho nhân viên y tế:
- Đưa người bị chạm lên bờ ngay, tránh hoảng loạn trong nước.
- Rửa vùng da bằng nước biển, không dùng nước ngọt vì có thể làm các tế bào châm còn sót bắn thêm.
- Gỡ tua còn dính bằng que, bằng mép thẻ cứng hoặc tay có găng, không gỡ bằng tay trần, không chà xát bằng cát hay khăn.
- Không đắp các thứ truyền miệng lên da. Có loại dung dịch chỉ hợp với một số loài sứa, nên chỉ dùng khi nhân viên cứu hộ hay y tế tại chỗ hướng dẫn.
- Đưa đến cơ sở y tế ngay nếu thấy khó thở, chóng mặt, đau lan rộng, vùng da bị chạm rất rộng, bị chạm ở mặt, mắt, hoặc người bị là trẻ nhỏ đau nhiều.
Dặn trẻ một câu dễ nhớ: thấy sứa thì lùi lại, gọi người lớn, không tự gỡ. Câu càng ngắn trẻ càng làm theo được khi đang hốt hoảng.
Sứa sống bao lâu và câu hỏi về con sứa không chết
Con sứa trôi mà ta thấy ở biển thường không sống lâu, nhiều loài chỉ khoảng vài tháng ở dạng này, tuỳ loài và điều kiện nước. Nhưng nếu tính cả chặng dạng bám dưới đáy, vòng đời của loài có thể kéo dài hơn nhiều, vì dạng bám có thể tồn tại qua mùa không thuận lợi rồi lại sinh sứa con khi nước ấm trở lại.
Trẻ lớn có khi đọc được đâu đó chuyện có loài sứa bất tử. Thực tế là có một loài sứa nhỏ được ghi nhận có thể quay ngược từ dạng trưởng thành về dạng bám khi gặp điều kiện bất lợi. Điều đó không có nghĩa nó không bao giờ chết, nó vẫn bị ăn thịt, vẫn chết vì bệnh hay môi trường. Bạn có thể dùng câu chuyện này để dạy con cách đọc một tin giật gân: hỏi xem chính xác điều gì được ghi nhận, điều gì là người ta thêm vào.
Câu hỏi gợi tò mò để kết thúc buổi nói chuyện: nếu một con vật có hai dạng sống khác nhau, con nghĩ dạng nào mới là con sứa thật? Không có đáp án đúng sai, nhưng câu hỏi giúp trẻ hiểu rằng vòng đời là cả một chuỗi, không chỉ là hình dạng ta gặp ngoài bãi biển.
Kể chuyện con sứa cho trẻ theo từng độ tuổi
Từ ba đến năm tuổi: một câu chuyện, một lời dặn. Ở tuổi này chỉ cần kể rằng con sứa lúc bé đứng yên một chỗ dưới đáy biển như một bông hoa nhỏ, lớn lên thì bứt ra bay lượn trong nước như chiếc ô. Kèm theo đúng một lời dặn: thấy sứa thì không cầm, gọi bố mẹ. Đừng nói thêm về tế bào châm hay đau đớn, trẻ dễ sợ biển.
Từ sáu đến tám tuổi: vẽ vòng tròn và đặt tên. Trẻ đã đủ sức vẽ một vòng tròn bốn năm chặng và tự đặt tên cho từng chặng theo cách của mình, ví dụ hạt bơi, cây sứa, đĩa sứa, sứa ô. Tên do trẻ đặt dễ nhớ hơn tên trong sách. Có thể so với vòng đời con bướm mà con đã biết để thấy chỗ giống và khác.
Từ chín đến mười một tuổi: vì sao có mùa sứa. Trẻ lớn hơn thích những câu hỏi có lý do. Bạn mời con tự suy luận vì sao sứa xuất hiện nhiều sau vài ngày gió thổi vào bờ, hay vì sao có năm nhiều sứa, có năm ít. Không cần con trả lời đúng, chỉ cần con biết đặt câu hỏi nhân quả.
Từ mười hai tuổi trở lên: tin đồn và sự thật. Đây là tuổi đọc được tin trên mạng. Câu chuyện con sứa bất tử, những bài thuốc chữa sứa đốt truyền miệng là chất liệu tốt để tập phân biệt điều đã được ghi nhận với điều người ta thêm thắt. Mời con tự tìm xem chính xác người ta đã quan sát được điều gì.
Câu hỏi thường gặp
Sứa sinh sản như thế nào?
Ở nhiều loài, sứa trưởng thành thả trứng và tinh trùng vào nước, trứng phát triển thành ấu trùng bơi, ấu trùng chìm xuống bám vào đá thành dạng bám như cây nhỏ. Dạng bám này tách ra nhiều sứa con, sứa con lớn thành sứa trưởng thành.
Vì sao có mùa sứa ở biển?
Khi nước ấm lên và có nhiều thức ăn, các dạng bám dưới đáy sinh ra nhiều sứa con cùng lúc. Sứa trôi theo dòng nước và gió, nên có những tuần sứa dồn vào bờ rất nhiều. Mùa sứa khác nhau giữa các vùng và giữa các năm.
Sứa chết trên bãi cát có còn châm được không?
Có thể còn. Tua của sứa dạt lên cát, kể cả đã khô một phần, vẫn có thể còn tế bào châm. Vì vậy không cầm, không giẫm lên sứa, cho trẻ đi dép và chỉ lật xem bằng que dài.
Bị sứa đốt có nên rửa bằng nước ngọt không?
Không nên. Rửa bằng nước biển, gỡ tua còn dính bằng que hoặc thẻ cứng, không chà xát. Không tự đắp các thứ truyền miệng. Nếu đau nhiều, khó thở hay vùng bị chạm rộng, đưa ngay đến cơ sở y tế.
Con sứa có não không?
Sứa không có não như cá hay người. Nó có một mạng lưới thần kinh rải khắp cơ thể, đủ để co bóp chiếc chuông bơi, cảm nhận ánh sáng và phản ứng khi chạm phải con mồi. Cơ thể sứa gần như toàn là nước.
Có nên bắt sứa bỏ vào xô cho trẻ xem không?
Không nên. Sứa rất dễ chết khi bị giữ trong xô, và tua vẫn có thể châm vào tay người. Xem sứa ngay tại bãi từ khoảng cách một sải tay, lật bằng que và chụp ảnh là đủ cho trẻ quan sát.