Ếch nhái nhạy cảm với môi trường hơn hầu hết các con vật quanh nhà vì ba lý do: da mỏng thấm cả nước lẫn hoá chất, trứng không có vỏ bảo vệ, và vòng đời trải qua cả dưới nước lẫn trên cạn nên chỉ cần một trong hai nơi bị hỏng là cả vòng đời đứt. Vì vậy, khi ếch nhái thưa dần ở một vùng, đó thường là dấu hiệu sớm cho thấy nước, đất hoặc chỗ sống đang có vấn đề.
Tin tốt là ếch nhái cũng quay lại khá nhanh khi điều kiện được cải thiện, vì chúng đẻ nhiều và di chuyển được. Những việc nhỏ như giữ một vũng nước sạch, bớt thuốc trừ sâu, để lại một mép cỏ không cắt sát đều có tác dụng. Một khu vườn nghe được tiếng ếch nhái kêu sau mưa là khu vườn đang khoẻ.
Ba điểm yếu khiến ếch nhái dễ tổn thương
Làn da vừa để thở vừa để uống. Ếch nhái thở một phần qua da và hút nước qua da, chúng không uống bằng miệng như ta. Da phải luôn ẩm và mỏng để làm được việc đó. Nhưng chính vì mỏng và thấm, da cũng hút luôn thuốc trừ sâu, phân bón hoà tan, dầu mỡ, chất tẩy rửa có trong nước và đất.
Trứng trần trong nước. Trứng ếch nhái chỉ có lớp thạch, không có vỏ như trứng chim hay trứng rắn. Nước ô nhiễm, nước quá nóng hay vũng cạn sớm đều làm trứng chết hàng loạt. Nòng nọc cũng sống hoàn toàn trong nước, ăn rêu tảo, nên hấp thu những gì có trong nước đó.
Cần cả nước lẫn cạn, và cần đường đi giữa hai nơi. Một con ếch cần chỗ nước để đẻ, chỗ cỏ ẩm để kiếm ăn, chỗ trú để qua mùa khô, và một lối đi an toàn nối các chỗ đó. Mất bất cứ phần nào, như lấp ao, bê tông hoá mương, hay một con đường đông xe cắt ngang, là quần thể giảm.
Không tự điều chỉnh thân nhiệt. Ếch nhái phụ thuộc nhiệt độ môi trường. Nắng nóng kéo dài, hạn hán làm vũng nước khô sớm hơn nòng nọc kịp lớn. Mùa mưa thất thường làm lệch nhịp đẻ.
Vì vậy chúng là tín hiệu sớm. Các nhà nghiên cứu hay dùng lưỡng cư làm sinh vật chỉ thị, nghĩa là theo dõi chúng để biết sức khoẻ của một vùng. Ếch nhái giảm thường đi trước những thay đổi mà con người nhận ra muộn hơn.
Những nguyên nhân thường gặp quanh nhà và điều mình làm được
Nhiều nguyên nhân làm ếch nhái suy giảm nằm ở tầm lớn, nhưng không ít nguyên nhân nằm ngay trong khu vườn, thửa ruộng, con hẻm nhà mình. Bảng dưới tách hai phần đó ra.
| Nguyên nhân | Ảnh hưởng đến giai đoạn nào | Một gia đình làm được gì |
|---|---|---|
| Thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ | Trứng, nòng nọc trong nước; ếch trưởng thành qua da và qua con mồi | Giảm phun trong vườn nhà, không phun gần ao, mương; không đổ thuốc thừa xuống cống |
| Lấp ao, bê tông hoá mương | Mất chỗ đẻ và nòng nọc | Giữ một vũng nước, chậu nước, ao nhỏ trong vườn |
| Cắt cỏ sát, dọn sạch lá | Mất chỗ trú của ếch con và ếch trưởng thành | Để lại một góc cỏ cao, đống lá, gạch đá |
| Đường đông xe sát ruộng | Ếch nhái bị cán khi di chuyển đêm mưa | Lái chậm qua đoạn ven ruộng sau mưa |
| Đèn sáng cả đêm | Rối loạn kiếm ăn, sinh sản | Tắt bớt đèn ngoài trời, dùng đèn vàng |
| Bắt ếch nhái hoang dã để ăn, bán | Mất con trưởng thành mùa sinh sản | Không mua ếch nhái bắt ngoài tự nhiên vào mùa đẻ |
| Thả loài không phải bản địa | Cạnh tranh, mang bệnh | Không thả ếch, cá, rùa mua về ra ao hồ ngoài tự nhiên |
Không có nguyên nhân nào đứng riêng một mình. Thường là nhiều yếu tố cộng lại: ruộng phun nhiều hơn, mương đã đổ bê tông, đêm đèn sáng hơn. Vì vậy mỗi việc nhỏ đều gỡ được một phần.
Câu chuyện của một cánh đồng: tiếng ếch nhỏ dần qua các năm
Ông Sáu ở Đồng Tháp kể rằng hồi ông còn nhỏ, đêm mưa đầu mùa tiếng ếch nhái vang đến mức không nghe được tiếng nói chuyện ngoài hiên. Đến khi cháu ông vào lớp Một, cũng đêm mưa như thế, chỉ còn lác đác vài tiếng ễnh ương ở cuối xóm. Không ai đếm, không ai đo, nhưng ai ở đó lâu đều cảm nhận được.
Những thay đổi kiểu này thường diễn ra chậm, chậm đến mức mỗi năm không ai thấy khác. Chỉ khi so cách nhau hai mươi, ba mươi năm mới rõ. Đó là lý do việc ghi chép đơn giản, ngay cả ở mức gia đình, lại có giá trị: nếu năm nào cũng ghi lại đêm mưa đầu mùa có những tiếng kêu nào, to hay nhỏ, nhiều hay ít, sau mười năm bạn có một cuốn sổ không ai khác có.
Trẻ em là người ghi chép lý tưởng vì các con sẽ còn ở đó khi những thay đổi hiện ra. Một cuốn sổ bắt đầu từ năm con bảy tuổi, đến năm con mười bảy tuổi, sẽ là một câu chuyện về chính vùng quê của con.
Không cần biết tên loài. Chỉ cần ghi ngày có trận mưa lớn đầu tiên, đêm đó có bao nhiêu kiểu tiếng kêu, ước lượng ít, vừa hay nhiều. Thêm một đoạn ghi âm một phút ở cùng một chỗ đứng mỗi năm thì càng tốt.
Làm một góc vườn cho ếch nhái trong một buổi cuối tuần
Không cần ao lớn hay chi phí cao. Một chậu nước sâu vừa, đặt đúng chỗ, kèm chỗ trú quanh đó, đã đủ để nhái nhỏ và cóc đến sinh sống. Cách làm phù hợp với nhà có vườn nhỏ hoặc sân đất.
- Chọn góc vườn có bóng râm một phần trong ngày, xa lối đi chính và xa chỗ trẻ nhỏ chơi một mình.
- Chôn một chậu nhựa rộng, hoặc một thùng xốp lót bạt, sâu khoảng một gang tay rưỡi, miệng ngang mặt đất. Nếu nhà có trẻ dưới năm tuổi, chọn chậu nông hơn và có người lớn trông.
- Xếp vài viên đá hoặc gạch ở một mép, tạo bậc từ đáy lên mặt đất để ếch con bò ra được và con vật nào lỡ rơi vào cũng thoát ra được.
- Đổ nước mưa vào, để vài ngày cho nước lắng. Không dùng nước máy mới xả, không thả cá.
- Thả vào vài nhánh rong, cây thuỷ sinh bản địa lấy từ ao gần nhà, cùng ít lá khô.
- Quanh chậu, để cỏ mọc cao hơn, xếp một đống lá, vài viên gạch úp làm chỗ trú.
- Mỗi tuần soi lăng quăng; nếu nhiều, vớt bằng vợt lưới mịn hoặc thay một phần nước bằng nước mưa.
- Không mang ếch nhái từ nơi khác đến thả. Hãy chờ chúng tự tìm đến, thường sau vài trận mưa.
Kiên nhẫn là điều kiện duy nhất. Có vườn chỉ vài tuần đã nghe tiếng nhái kêu, có vườn phải sang mùa mưa sau. Khi con vật đầu tiên tự đến, cảm giác của cả nhà sẽ rất khác so với việc mua một con về thả.
Những việc tưởng giúp nhưng thật ra hại ếch nhái
Thiện ý không đủ, cần đúng cách. Đây là những việc nhiều người làm với ý tốt nhưng gây hại.
- Mua ếch ngoài chợ về thả ra đồng. Ếch bán ở chợ có thể là ếch nuôi, mang bệnh, hoặc không hợp với vùng đó. Thả ra là đưa bệnh và cạnh tranh vào quần thể hoang dã.
- Gom nòng nọc từ vũng sắp cạn về nuôi rồi thả ở ao khác. Có khi đúng là cứu được vài con, nhưng cũng có thể mang bệnh, mang loài lạ sang ao mới. Nếu thật cần, chỉ chuyển sang chỗ nước gần nhất cùng khu vực.
- Thả cá vào ao vườn để diệt muỗi. Cá ăn luôn trứng và nòng nọc. Ao dành cho ếch nhái nên không có cá.
- Rắc vôi, muối quanh vườn để đuổi sên ốc. Vôi, muối cũng làm hại da ếch nhái khi chúng bò qua.
- Cầm nắm ếch nhái cho trẻ chơi. Kem chống nắng, xà phòng, mồ hôi trên tay người làm tổn thương da chúng. Ngắm là đủ.
Nguyên tắc chung dễ nhớ: tạo chỗ sống tốt rồi để ếch nhái tự đến, đừng mang ếch nhái đến. Với trẻ, nói rằng mình làm nhà cho ếch, còn ếch tự chọn có đến ở hay không.
Tự kiểm nhanh: quanh nhà mình còn chỗ cho ếch nhái không
Bạn có thể cùng con đi một vòng quanh nhà, quanh xóm và trả lời từng câu dưới đây. Mỗi câu trả lời không là một việc có thể bắt đầu sửa. Đây không phải bài chấm điểm, chỉ là bản đồ cho những việc nhỏ.
- Trong vòng vài trăm bước chân có chỗ nước đọng sau mưa mà không ai lấp hay đổ hoá chất không?
- Có góc nào cỏ để mọc cao, có đống lá, gạch đá mà không bị dọn sạch không?
- Vườn nhà, ruộng gần nhà có phun thuốc trừ sâu thường xuyên không, phun có sát mép nước không?
- Đèn ngoài trời có sáng suốt đêm không?
- Đêm mưa đầu mùa năm nay, có nghe tiếng ếch nhái kêu không, nhiều hơn hay ít hơn năm ngoái?
- Mương thoát nước quanh nhà còn mép đất, mép cỏ hay đã bê tông hoá hết thành dốc đứng?
Câu cuối thường bị bỏ qua. Mương bê tông thành thẳng đứng là cái bẫy: ếch con rơi xuống không bò lên được. Một tấm ván nghiêng hay vài viên gạch xếp bậc ở một đầu mương đã đủ làm lối thoát. Đó là việc nhỏ mà trẻ có thể đề nghị và tự tay làm cùng người lớn.
Dạy trẻ thấy mối liên hệ giữa con ếch và cả khu vườn
Một con ếch không sống một mình. Nó ăn muỗi, sâu, ruồi, kiến; nó là thức ăn của rắn, cò, chim bói cá; nòng nọc của nó ăn rêu tảo làm sạch vũng nước. Khi ếch biến mất, những con ăn ếch cũng thưa đi, còn những con ếch vẫn ăn thì lại nhiều lên. Đây là cách đơn giản nhất để trẻ hiểu chuỗi thức ăn bằng chính những con vật quen.
Một trò chơi hay cho lớp học: mỗi em cầm một tấm bìa vẽ một con vật hoặc cây ở ruộng, nối với nhau bằng sợi len theo quan hệ ai ăn ai. Khi rút tấm bìa con ếch ra, cả lưới len chùng xuống ở nhiều chỗ. Trẻ tự thấy mất một loài không chỉ là mất một loài.
Với trẻ lớn hơn, có thể bàn về việc lựa chọn của người lớn: phun thuốc để ruộng ít sâu, đổi lại ếch ít đi; không phun thì có thể sâu nhiều hơn nhưng có ếch giúp ăn sâu. Không cần đưa ra đáp án đúng, chỉ cần để các con thấy mọi lựa chọn đều có đánh đổi.
Điều quan trọng là kết thúc bằng hành động trong tầm tay con: giữ chậu nước trong vườn, tắt đèn ngoài hiên, nhắc bố mẹ lái xe chậm qua đoạn ruộng sau mưa. Trẻ cần thấy mình làm được gì, không chỉ nghe về những điều đáng lo.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao ếch nhái nhạy cảm với môi trường hơn các loài khác?
Vì da ếch nhái mỏng, thấm nước và hoá chất, trứng không có vỏ bảo vệ, và vòng đời trải qua cả dưới nước lẫn trên cạn. Ô nhiễm ở nước hay mất chỗ sống ở cạn đều có thể làm đứt vòng đời của chúng.
Ếch nhái biến mất có ảnh hưởng gì đến con người?
Ếch nhái ăn rất nhiều muỗi, sâu và côn trùng hại cây. Khi chúng ít đi, côn trùng có thể nhiều lên, những loài ăn ếch như rắn, cò cũng thưa dần. Chúng còn là tín hiệu sớm cho thấy nước và đất có vấn đề.
Làm ao nhỏ trong vườn có thu hút được ếch nhái không?
Có, thường sau vài trận mưa, nhái nhỏ và cóc sẽ tự tìm đến nếu ao dùng nước mưa, không có cá, có cây thuỷ sinh, có bậc đá để bò ra và có cỏ, lá khô quanh đó làm chỗ trú.
Có nên mua ếch ngoài chợ về thả ra đồng không?
Không nên. Ếch ngoài chợ có thể là ếch nuôi mang bệnh hoặc loài không hợp với vùng đó. Thả ra có thể làm hại ếch nhái bản địa. Cách giúp đúng là tạo chỗ sống tốt và để ếch nhái tự đến.
Ao trong vườn có ếch nhái có làm nhiều muỗi không?
Ao có thể có lăng quăng nếu nước tù lâu ngày. Nên soi nước mỗi tuần, vớt lăng quăng bằng vợt lưới mịn hoặc thay bớt nước. Không thả cá vì cá sẽ ăn cả trứng và nòng nọc ếch nhái.
Trẻ có thể làm gì để giúp ếch nhái quanh nhà?
Trẻ có thể giữ chậu nước trong vườn, nhắc người lớn bớt phun thuốc, tắt đèn ngoài hiên, ghi chép tiếng ếch kêu mỗi mùa mưa, và không bắt hay cầm nắm ếch nhái mà chỉ ngắm từ xa.